Ph­¬ng tr×nh Nh©n qu¶

NÕu thÕ giíi lµ thèng nhÊt th× nã thèng nhÊt trong mèi quan hÖ nh©n qu¶ vµ sù thèng nhÊt chØ cã thÓ ®­îc biÓu hiÖn trong ý nghÜa Êy mµ th«i.

Theo tinh thÇn ®ã, sù ngÉu nhiªn, nÕu nh­ thËt sù cã c¸i g× ®ã lµ ngÉu nhiªn, còng chØ lµ s¶n phÈm cña sù tÊt yÕu.

Bëi thÕ giíi lµ thèng nhÊt trong mèi quan hÖ nh©n qu¶, kh«ng mét c¸i g× cña thÕ giíi n»m ngoµi mèi quan hÖ Êy, nªn ta cã thÓ chia toµn bé thÕ giíi thµnh hai tËp hîp: tËp hîp $A$ bao gåm tÊt c¶ nh÷ng g× ®­îc coi lµ nguyªn nh©n, tËp hîp $B$ bao gåm tÊt c¶ nh÷ng g× lµ hÖ qu¶.

Chóng ta h·y lo¹i bá khái c¶ hai tËp hîp tÊt c¶ c¸c phÇn tö gièng nhau. Nh­ thÕ sÏ cã 4 kh¶ n¨ng sau:

1. 1.

   C¶ hai tËp hîp $A$, $B$ ®Òu trë thµnh c¸c tËp hîp rçng, tøc lµ kh«ng cã nguyªn nh©n thuÇn tuý còng nh­ hÖ qu¶ thuÇn tuý. Nãi c¸ch kh¸c, thÕ giíi kh«ng cã më ®Çu, còng kh«ng cã kÕt côc cuèi cïng.

2. 2.

   $A$ kh«ng rçng, $B$ rçng. Nh­ vËy tån t¹i nguyªn nh©n thuÇn tuý - thÕ giíi cã b¾t ®Çu nh­ng kh«ng cã kÕt côc cuèi cïng.

3. 3.

   $A$ rçng, $B$ kh«ng rçng. Kh«ng cã nguyªn nh©n thuÇn tuý nh­ng cã hÖ qu¶ thuÇn tuý. ThÕ giíi kh«ng cã më ®Çu nh­ng cã kÕt côc cuèi cïng.

4. 4.

   C¶ $A$, c¶ $B$ ®Òu kh«ng rçng. ThÕ giíi cã më ®Çu vµ cã kÕt côc cuèi cïng.

ChØ mét trong 4 kh¶ n¨ng trªn lµ ®óng víi hiÖn thùc. §ã lµ kh¶ n¨ng nµo vµ ®iÒu ®ã phô thuéc vµo c¸i g×?

Mét ®éng lùc ®Çy bÝ Èn lu«n lu«n th«i thóc con ng­êi t×m kiÕm nguyªn nh©n cho mäi hiÖn t­îng vµ sù vËt. Dßng t­ t­ëng duy t©m (kh¸ch quan vµ chñ quan) cho r»ng ý niÖm tuyÖt ®èi, tinh thÇn tèi cao hay ®Êng s¸ng t¹o, th­îng ®Õ,… lµ nguyªn nh©n tèi cao, lµ nguyªn nh©n cña tÊt c¶. Dßng t­ t­ëng duy vËt l¹i cho r»ng vËt chÊt míi lµ nguån gèc cña tÊt c¶, lµ c¸i ph¶i cã tr­íc nhÊt.

HiÖn tr¹ng ®ã lµ m©u thuÉn!

NÕu qu¶ thùc tån t¹i mét nguyªn nh©n tèi cao, th× ®ã lµ sù kh¸c biÖt!

Qu¶ vËy, nÕu kh«ng tån t¹i sù kh¸c biÖt, th× sÏ kh«ng tån t¹i bÊt cø c¸i g×, kÓ c¶ dßng t­ t­ëng duy t©m víi nh÷ng ý niÖm vµ tinh thÇn cña nã, kÓ c¶ dßng t­ t­ëng duy vËt víi c¸c c¬ së vËt chÊt cña nã. Tãm l¹i, nÕu kh«ng cã sù kh¸c biÖt th× kh«ng cã thÕ giíi nµy.

ThÕ nh­ng, nÕu kh¸c biÖt lµ nguyªn nh©n tèi cao, tøc lµ nguyªn nh©n cña mäi nguyªn nh©n th× nã ph¶i lµ nguyªn nh©n cña chÝnh nã n÷a, hay nãi kh¸c h¬n, nã lµ hÖ qu¶ cña chÝnh nã.

Chóng ta ®· thõa nhËn sù tån t¹i cña kh¸c biÖt, ®iÒu ®ã cã nghÜa lµ chóng ta ngÇm thõa nhËn tÝnh b¶o toµn t­¬ng ®èi cña nã: Qu¶ vËy, nÕu lóc nµy b¹n lµ nhµ duy vËt th× b¹n kh«ng thÓ còng lµ kÎ duy t©m ®­îc n÷a. Qu¶ thÞ, khi chøa c« TÊm ë bªn trong, kh«ng ph¶i lµ qu¶ thÞ theo ®óng nghÜa cña nã. C¸i bµn kia, chõng nµo nã cßn lµ c¸i bµn, th× nã kh«ng thÓ lµ trang giÊy mµ b¹n ®ang ®äc ®­îc!.

C©u chuyÖn x¶y ra trong h×nh häc

Chóng ta trë l¹i mét c©u chuyÖn ®· cò: cuéc tranh c·i xung quanh hÖ tiªn ®Ò h×nh häc Euclid.

VÉn do chÝnh c¸i ®éng lùc bÝ Èn duy nhÊt Êy chi phèi mµ ng­êi ta lu«n khao kh¸t t×m kiÕm c¸i "nguyªn nh©n tèi cao". ë ®©y môc ®Ých ®ã khiªm tèn h¬n, chØ giíi h¹n trong ph¹m vi h×nh häc, vµ ng­êi ®Çu tiªn thùc hiÖn ®­îc ®iÒu ®ã lµ Euclid.

Bèn tiªn ®Ò ®Çu cña «ng ®­îc dÔ dµng chÊp nhËn v× chóng râ rµng vµ hiÓn nhiªn, nh­ng tiªn ®Ò thø n¨m, cßn gäi lµ ®Þnh ®Ò Euclid, ®· khiÕn ng­êi ta nghi ngê vÒ b¶n chÊt tiªn ®Ò cña nã: "®Þnh ®Ò nµy phøc t¹p vµ kÐm hiÓn nhiªn".

Trong suèt h¬n 20 thÕ kû c¸c nhµ to¸n häc mäi thêi ®¹i ®· g¾ng søc chøng minh nã chØ lµ mét ®Þnh lý. Nh­ng mäi cè g¾ng ®Òu v« Ých. Vµ kÕt qu¶ lµ dÉn tíi sù ra ®êi mét h×nh häc míi: h×nh häc phi Euclid.

B»ng c¸ch ®ã, ng­êi ta ®· kh¼ng ®Þnh r»ng, vÊn ®Ò nh­ thÕ lµ ®· ®­îc gi¶i quyÕt: ®Þnh ®Ò Euclid ®óng lµ mét tiªn ®Ò, v× r»ng ®iÒu gi¶ thiÕt ng­îc l¹i ®· dÉn tíi h×nh häc phi Euclid kh«ng cã m©u thuÉn néi t¹i.

Nh­ng… kÕt luËn nh­ vËy cã dÔ d·i qu¸ kh«ng?

Khi ng­êi ta hoan hØ v× h×nh nh­ mäi viÖc ®· ®©u vµo ®Êy vµ môc ®Ých ®Ò ra ®· ®­îc thùc hiÖn: gi¶m ®Õn møc tèi thiÓu sè l­îng tiªn ®Ò cña h×nh häc vµ lµm trong s¸ng chóng, th× trí trªu thay, mét tiªn ®Ò míi l¹i ®­îc lÐn ®­a thªm vµo mét c¸ch ®­êng hoµng: tiªn ®Ò Lobachevski. Tiªn ®Ò nµy vµ tiªn ®Ò thø n¨m Euclid lo¹i trõ lÉn nhau!

Kh«ng mét ai nhËn thøc râ rµng vµ s©u s¾c m©u thuÉn nµy nghÜa lµ thÕ nµo. Nh­ng m©u thuÉn vÉn lµ m©u thuÉn: nã g©y ra bao cuéc tranh c·i vµ ph¶n b¸c kÞch liÖt, thËm chÝ c¶ sù h»n häc.

Sau nµy, khi Bentrami ®· chøng minh ®­îc sù ®óng ®¾n cña h×nh häc Lobachevski trªn mÆt gi¶ cÇu, sù ph¶n b¸c cã dÞu xuèng.

NÕu ngay tõ ®Çu, c¸c nhµ h×nh häc phi Euclid khi b¾t tay vµo x©y dùng h×nh häc cña m×nh, tuyªn bè râ víi ®éc gi¶ r»ng: ®èi t­îng cña h×nh häc míi kh«ng ph¶i lµ mÆt ph¼ng Euclid mµ lµ mÆt gi¶ cÇu, kh«ng ph¶i lµ ®­êng th¼ng Euclid mµ lµ ®­êng th¼ng cña mÆt gi¶ cÇu th× cã lÏ ®· ch¼ng cã ai th¾c m¾c vµ ph¶n ®èi g× c¶!

ThËt ®¸ng tiÕc! hay kh«ng ®¸ng tiÕc lµ ®· kh«ng x¶y ra nh­ vËy?

Nh­ng ®iÒu ®¸ng tiÕc thËt sù lµ: toµn bé vÊn ®Ò l¹i kh«ng n»m trong c¸i ®· ®­îc ®­a ra vµ gi¶i quyÕt ngoµi s©n khÊu mµ ë hËu qu¶ cña nã trong hËu tr­êng. Bëi v×, cho dï h×nh häc phi Euclid cã tuyÖt ®èi ®óng ë ®©u ch¨ng n÷a, th× ®iÒu ®ã cã nghÜa lµ: còng cïng nh÷ng ®èi t­îng Êy cña h×nh häc - mÆt ph¼ng vµ ®­êng th¼ng Euclid - vËy mµ gi÷a chóng cã thÓ tån t¹i hai kiÓu quan hÖ lo¹i trõ nhau! ®­îc diÔn ®¹t trong c¸c tiªn ®Ò Euclide vµ tiªn ®Ò Lobachevski.

Cã thÓ viÖn ®Õn c¸c lý lÏ nµy hoÆc kh¸c ®Ó Ðp m×nh chÊp nhËn ®iÒu khã chÞu nµy, nh­ng ®ã sÏ kh«ng ph¶i lµ sù trung thùc. ë ®©y, tÝnh ®¬n trÞ nh©n qu¶ ®· bÞ ph¸ vì; ë ®©y tÝnh b¶o toµn t­¬ng ®èi cña sù kh¸c biÖt ®· bÞ lÉn lén tr¾ng ®en, cã nguy c¬ trang giÊy còng lµ c¸i bµn, vµ c¸i bµn lµ trang giÊy.

Ph­¬ng ph¸p tiªn ®Ò ®­îc sö dông réng r·i trong to¸n häc râ rµng ®· mang l¹i nhiÒu tiÖn lîi, nh­ng ph­¬ng ph¸p ®ã chØ tèt khi tÝnh ®¬n trÞ nh©n qu¶ ®­îc b¶o ®¶m, khi chóng ta lu«n lu«n chó ý ®Ó kh«ng t­íc ®o¹t mÊt ë c¸c ®èi t­îng kh¶o s¸t ý nghÜa thùc, vËt lý cña chóng. NÕu ®­a ra c¸c kiÓu quan hÖ cña c¸c ®èi t­îng d­íi d¹ng c¸c tiªn ®Ò mµ bÊt kÓ ®Õn c¸c ®èi t­îng - chñ nh©n thùc sù cña c¸c mèi quan hÖ ®ã th× rÊt cã thÓ, ë mét chç kh«ng ngê nhÊt, tÝnh ®¬n trÞ nh©n qu¶ bÞ ph¸ vì vµ m©u thuÉn n¶y sinh.

Bëi v× c¸i mµ chóng ta thèng nhÊt víi nhau lµ: c¸c ®èi t­îng lµ c¸i cã tr­íc, c¸c mèi quan hÖ cña c¸c ®èi t­îng lµ hÖ qu¶ tÊt yÕu do sù tån t¹i ®ång thêi cña c¸c ®èi t­îng g©y ra, chø kh«ng ph¶i ng­îc l¹i.

NÕu ta cã mét tËp hîp c¸c ®èi t­îng vµ ta muèn t×m kiÕm tÊt c¶ c¸c mèi quan hÖ cã thÓ gi÷a chóng b»ng ph­¬ng ph¸p lËp luËn logic th× cã lÏ tr­íc hÕt vµ Ýt ra ta ph¶i biÕt mèi quan hÖ néi t¹i cña tõng lo¹i ®èi t­îng.

C¸c mèi quan hÖ néi t¹i quyÕt ®Þnh b¶n chÊt cña ®èi t­îng, ®Õn l­ît m×nh b¶n chÊt cña c¸c ®èi t­îng quyÕt ®Þnh c¸c mèi quan hÖ cã thÓ cã gi÷a chóng, vµ tÊt nhiªn gi÷a chóng kh«ng thÓ ®ång thêi tån t¹i c¸c mèi quan hÖ lo¹i trõ nhau.

Mèi quan hÖ néi t¹i, theo c¸ch nãi cña c¸c triÕt gia, lµ tÝnh tù th©n cña sù vËt. Khoa häc ngµy nay chÝnh lµ ®ang t×m kiÕm c¸i tÝnh tù th©n ®ã cña sù vËt trªn c¶ hai h­íng, réng h¬n vµ c¬ b¶n h¬n.

Trë l¹i m¹ch cña c©u chuyÖn, nh­ chóng ta ®· thÊy, còng chÝnh nh÷ng ®èi t­îng Êy cña h×nh häc Euclid mµ l¹i cã hai kiÓu quan hÖ lo¹i trõ nhau, ®iÒu ®ã ph¶i ®­îc hiÓu nh­ thÕ nµo?

ChØ cã thÓ lµ hÖ tiªn ®Ò Euclid lµ ch­a ®Çy ®ñ theo nghÜa: sù hiÓu vÒ c¸c ®èi t­îng cña h×nh häc nµy lµ ch­a hoµn h¶o. B¶n th©n Euclid còng ®· tõng ®­a ra c¸c ®Þnh nghÜa vÒ c¸c ®èi t­îng h×nh häc cña «ng, nh­ng nh­ c¸c nhµ to¸n häc hiÖn ®¹i ®· phª ph¸n lµ: "lóng tóng", "nÆng tÝnh trùc gi¸c". Theo hä, c¸c ®èi t­îng xuÊt ph¸t cña h×nh häc lµ kh«ng ®Þnh nghÜa ®­îc vµ chØ ®¬n thuÇn gäi chóng lµ ®iÓm, ®­êng, mÆt v.v. v× lý do t«n träng lÞch sö mµ th«i.

Nh­ng, c¸c ®èi t­îng h×nh häc cßn cã c¸c tªn gäi kh¸c n÷a: c¸c kh«ng gian "kh«ng chiÒu", "mét chiÒu", "hai chiÒu", vµ "ba chiÒu". (Kh«ng gian "kh«ng chiÒu" tøc ®iÓm, lµ do t¸c gi¶ ®­a vµo cho "trän bé".)

Ta cã thÓ hái r»ng, c¸c ®èi t­îng nµy cã thÓ tù tån t¹i ®éc lËp víi nhau ®­îc kh«ng, nÕu cã th× v× sao chóng cã thÓ quan hÖ víi nhau ®­îc?

LÇn theo m¹ch logic cña sù viÖc, ta thÊy r»ng c¸c kh¸i niÖm vÒ nh÷ng ®èi t­îng nµy n¶y sinh ra tõ kinh nghiÖm thu ®­îc qua ho¹t ®éng thùc tiÔn cña con ng­êi trong Tù nhiªn chø kh«ng ph¶i do bÈm sinh, tù chóng cã s½n trong ®Çu cña chóng ta (Bëi vËy, ta kh«ng nªn t¸ch rêi chóng khái trùc gi¸c, kh«ng nªn t­íc ®o¹t kh¶ n¨ng h×nh dung ra chóng; ®iÒu ®ã phi lý biÕt bao!)

Nh×n nhËn ë møc ®é s©u h¬n, cã thÓ thÊy r»ng, kh«ng ph¶i tÊt c¶ trong sè c¸c ®èi t­îng h×nh häc ®Òu cã thÓ tån t¹i ®éc lËp, mµ bÊt kú mét kh«ng gian $n$ chiÒu nµo còng lµ giao cña hai kh«ng gian kh¸c cã chiÒu lín h¬n mét ®¬n vÞ $n+1$.

VËy lµ, h×nh nh­ chóng ta cã ®Þnh nghÜa: ®iÓm lµ giao cña hai ®­êng, ®­êng lµ giao cña hai mÆt, mÆt lµ giao cña hai khèi, cßn khèi … lµ giao cña nh÷ng kh«ng gian nµo n÷a?

Tuy nhiªn, trong h×nh häc, nhê kh¶ n¨ng h×nh dung cña n·o, chóng mÆc nhiªn trë thµnh c¸c ®èi t­îng ®éc lËp, vµ ®Ó gi¶n tiÖn, ta sÏ gäi chóng lµ c¸c thùc thÓ kh«ng gian.

C¸c ®èi t­îng ®¬n gi¶n nhÊt cña h×nh häc lµ c¸c thùc thÓ ®ång nhÊt. §ã lµ c¸c thùc thÓ, mµ nãi mét c¸ch gi¶n ®¬n, khi ta dÞch chuyÓn trªn chóng theo tÊt c¶ c¸c bËc tù do cã thÓ cã cña chóng, ta kh«ng thÓ ph¸t hiÖn ®­îc bÊt kú sù kh¸c biÖt néi t¹i nµo trong chóng.

C¸c ®èi t­îng cña h×nh häc Euclid lµ mét bé phËn cña tËp hîp c¸c thùc thÓ ®ång nhÊt. NÕu ta x©y dùng hÖ tiªn ®Ò chØ riªng cho bé phËn nµy th× râ rµng hÖ ®ã sÏ kh«ng tæng qu¸t.

HÖ tiªn ®Ò dïng cho c¸c ®èi t­îng kh«ng gian ®ång nhÊt chÝnh lµ hÖ tiªn ®Ò dïng cho mÆt cÇu. H×nh häc Euclid chØ lµ tr­êng hîp giíi h¹n cña h×nh häc tæng qu¸t nµy.

§èi víi mÆt cÇu, tøc lµ mÆt ®ång nhÊt ë d¹ng tæng qu¸t, tån t¹i ®Þnh ®Ò sau: hai ®­êng th¼ng bÊt kú kh«ng trïng nhau (®­êng th¼ng lµ ®­êng ®ång nhÊt chia mÆt chøa nã thµnh hai phÇn b»ng nhau) bao giê còng c¾t nhau t¹i hai ®iÓm vµ hai ®iÓm ®ã chia ®«i mçi ®­êng.

Cã thÓ ph¸t biÓu kh¸c h¬n: hai ®iÓm bÊt kú trªn mét mÆt ®ång nhÊt chØ thuéc vÒ mét ®­êng th¼ng duy nhÊt còng trªn mÆt ®ã nÕu chóng kh«ng chia ®­êng nµy thµnh hai phÇn b»ng nhau.

¸p dông ®Þnh ®Ò nµy cho mÆt ph¼ng Euclid, lµ tr­êng hîp giíi h¹n, ta thÊy ngay r»ng ®©y chÝnh lµ néi dung cña tiªn ®Ò thø nhÊt Euclid: qua hai ®iÓm chØ cã thÓ kÎ ®­îc mét ®­êng th¼ng duy nhÊt mµ th«i. Qu¶ vËy, hai ®iÓm bÊt kú trong ph¹m vi kh¶o s¸t ®­îc cña mÆt ph¼ng Euclid chØ thuéc vÒ mét ®­êng th¼ng duy nhÊt v× chóng kh«ng chia ®­êng ®ã thµnh hai phÇn b»ng nhau.

Nh­ vËy, cã thÓ nãi r»ng, c¸ch ph¸t biÓu ®Þnh ®Ò 5 Euclid lµ kh«ng chÝnh x¸c ngay tõ ®Çu, bëi v× bÊt kú hai ®­êng th¼ng nµo cña mÆt ®ång nhÊt ®· cho lu«n lu«n c¾t nhau t¹i hai ®iÓm vµ chia ®«i nhau. Trªn mÆt ph¼ng Euclid ta chØ thÊy hoÆc mét giao ®iÓm cña chóng cßn ®iÓm kia ë ngoµi v« cïng; hoÆc lµ ta kh«ng thÊy ®iÓm nµo c¶ - chóng ®Òu n»m ë ngoµi v« cùc. Trong tr­êng hîp ®ã hai ®­êng th¼ng ®­îc gäi lµ song song (biÓu kiÕn) víi nhau.

C¸c c¸ch ph¸t biÓu t­¬ng ®­¬ng cña ®Þnh ®Ò 5, sau khi ®­îc chÝnh x¸c ho¸ theo tinh thÇn cña nhËn xÐt trªn, ®Òu cã thÓ ®­îc chøng minh nh­ mét ®Þnh lý.

Mét tÝnh chÊt rÊt quan träng cña c¸c thÓ kh«ng gian lµ: mét thùc thÓ kh«ng gian bÊt kú chØ cã thÓ bÞ chøa trong mét thùc thÓ kh«ng gian kh¸c ®ång chiÒu, ®ång ®é cong hoÆc cã chiÒu lín h¬n nh­ng ®é cong kh«ng lín h¬n.

§iÒu nµy h×nh nh­ ®· qu¸ hiÓn nhiªn: hai ®­êng trßn cã ®é cong kh¸c nhau th× kh«ng thÓ chøa trong nhau ®­îc; mét mÆt trßn cã ®é cong lín h¬n kh«ng thÓ chøa mét ®­êng trßn cã ®é cong nhá h¬n…

T­¬ng tù nh­ vËy, hai kh«ng gian (khèi) cã ®é cong kh¸c nhau th× kh«ng thÓ chøa trong nhau ®­îc. (Ta h·y trë l¹i vÝ dô vÒ qu¶ thÞ vµ c« TÊm, vÒ c¸i bµn vµ trang giÊy…). §é cong ë ®©y t­¬ng øng víi mét ®¹i l­îng nµo ®ã ®Æc tr­ng cho mèi quan hÖ néi t¹i cña ®èi t­îng kh¶o s¸t.

VÒ thùc chÊt, Tù nhiªn lµ mét tËp hîp cña c¸c kh¼ng ®Þnh vµ phñ ®Þnh.

VËy Tù nhiªn kh¼ng ®Þnh nh÷ng g× vµ phñ ®Þnh nh÷ng g×?

Nh÷ng bÝ mËt ®ã ngµy cµng ®­îc khoa häc kh¸m ph¸, ph¸t hiÖn vµ trong cuéc t×m kiÕm ®ã, nÕu kh«ng kÓ ®Õn nguån gèc ®éng lùc cña nã, lËp luËn logic ®ãng vai trß to lín.

Nh­ng c¸i mµ ta gäi lµ logic ph¶i ch¨ng kh«ng ph¶i lµ mét chuçi nh÷ng kh¼ng ®Þnh vµ phñ ®Þnh ë c¸c cÊp bËc vµ tæ hîp kh¸c nhau?

VËy th× khi nµo c¸i nµy ®­îc kh¼ng ®Þnh, cßn c¸i kia th× kh«ng?

Bëi v× t­ duy còng chØ lµ mét hiÖn t­îng cña Tù nhiªn, nªn quy luËt kh¼ng ®Þnh vµ phñ ®Þnh cña t­ duy còng lµ quy luËt kh¼ng ®Þnh vµ phñ ®Þnh cña Tù nhiªn. Nãi c¸ch kh¸c, quy luËt kh¼ng ®Þnh vµ phñ ®Þnh cña Tù nhiªn ®· ph¶n ¸nh vµ thÓ hiÖn qua chÝnh quy luËt kh¼ng ®Þnh vµ phñ ®Þnh cña t­ duy.

Quy luËt ®ã lµ: c¸i g× kh«ng cã m©u thuÉn néi t¹i th× ®­îc kh¼ng ®Þnh, c¸i g× chøa m©u thuÉn néi t¹i th× bÞ phñ ®Þnh.

Sù kh¼ng ®Þnh (nÕu nh×n vÒ phÝa tr­íc cña qu¸ tr×nh) hay sù phñ ®Þnh (nÕu nh×n vÒ phÝa sau cña tiÕn tr×nh) ®Òu cã ®Ých cuèi cïng lµ ®¹t tíi vµ kÕt thóc ë mét kh¼ng ®Þnh míi.

Chóng ta h·y lÊy mét líp nh÷ng kh¸i niÖm rÊt gÇn nhau lµ: cã, tån t¹i, b¶o toµn, kh¼ng ®Þnh.

§èi lËp l¹i víi chóng lµ líp kh¸i niÖm phñ ®Þnh cña chóng: kh«ng, kh«ng tån t¹i, kh«ng b¶o toµn, phñ ®Þnh.

Chóng n»m trong sè nh÷ng kh¸i niÖm tæng qu¸t nhÊt, c¬ b¶n nhÊt, bëi trong bÊt kú hiÖn t­îng nµo cña Tù nhiªn: c¶m gi¸c, suy nghÜ, vËn ®éng, biÕn ®æi v.v. ®Òu lu«n lu«n cã sù biÓu hiÖn cña chóng.

Nh­ng ho¸ ra lµ søc m¹nh cña hai líp kh¸i niÖm nµy kh«ng t­¬ng ®­¬ng nhau (vµ ®ã lµ mét ®iÒu thËt may m¾n).

Chóng ta h·y thiÕt lËp kh¼ng ®Þnh sau gäi lµ kh¼ng ®Þnh $A$:

"Tån t¹i tÊt c¶, cã tÊt c¶, b¶o toµn tÊt c¶, kh¼ng ®Þnh tÊt c¶".

Cßn kh¼ng ®Þnh $B$ cã néi dung ng­îc l¹i:

"Kh«ng cã c¸i g× hÕt, kh«ng tån t¹i bÊt cø c¸i g×, kh«ng b¶o toµn c¸i g× c¶, phñ ®Þnh tÊt c¶".

Kh¼ng ®Þnh kh¼ng ®Þnh $A$, tøc lµ phñ ®Þnh kh¼ng ®Þnh $B$. Vµ ng­îc l¹i.

Kh¼ng ®Þnh $B$ nãi r»ng:

- Kh«ng cã c¸i g× hÕt, tøc lµ kh«ng cã chÝnh kh¼ng ®Þnh $B$.

- Kh«ng tån t¹i c¸i g×, tøc lµ kh«ng tån t¹i b¶n th©n kh¼ng ®Þnh $B$.

- Kh«ng b¶o toµn c¸i g×, vËy lµ chÝnh kh¼ng ®Þnh $B$ còng kh«ng ®­îc b¶o toµn.

- Phñ ®Þnh tÊt c¶, vËy lµ phñ ®Þnh chÝnh kh¼ng ®Þnh $B$.

Tãm l¹i, kh¼ng ®Þnh $B$ chøa m©u thuÉn néi t¹i. Nã tù phñ ®Þnh chÝnh m×nh. Tù phñ ®Þnh m×nh, kh¼ng ®Þnh $B$ mÆc nhiªn kh¼ng ®Þnh kh¼ng ®Þnh $A$, vµ ®iÒu ®ã cã nghÜa lµ: kh«ng tån t¹i h­ v« hay sù trèng rçng tuyÖt ®èi, vµ chÝnh bëi lÏ ®ã mµ thÕ giíi ®· ®­îc sinh ra!

Cßn kh¼ng ®Þnh $A$ kh¼ng ®Þnh tÊt c¶, kÓ c¶ chÝnh nã lÉn kh¼ng ®Þnh $B$, nh­ng kh¼ng ®Þnh $B$ tù phñ ®Þnh chÝnh m×nh, nªn kh¼ng ®Þnh $A$ kh«ng chøa m©u thuÉn néi t¹i.

Nh­ vËy, trong khu«n khæ cña kh¼ng ®Þnh $A$ nh÷ng g× kh«ng tù phñ ®Þnh th× ®­îc kh¼ng ®Þnh.

C¸i g× c¬ b¶n h¬n

Bèn kh¸i niÖm rÊt quan träng cña tri thøc lµ: thêi gian, kh«ng gian, vËt chÊt vµ vËn ®éng. Chóng kh¸c biÖt nhau, nh­ng ph¶i ch¨ng chóng b×nh ®¼ng víi nhau vµ cã thÓ tån t¹i ®éc lËp víi nhau?

Ta h·y b¾t ®Çu tõ thêi gian. Nã lµ mét thùc thÓ ch¨ng? nã cã thÓ tån t¹i ®éc lËp, t¸ch rêi khái kh«ng gian, vËt chÊt vµ vËn ®éng ch¨ng?. HiÓn nhiªn lµ kh«ng. ChØ cÇn c¸ch ly thêi gian khái vËn ®éng lµ kh¸i niÖm vÒ nã sÏ mÊt mäi ý nghÜa, thêi gian sÏ chÕt. Kh¸i niÖm vËn ®éng cã tÝnh ®éc lËp cao h¬n so víi kh¸i niÖm thêi gian.

VËy th× thêi gian ch­a ph¶i lµ c¸i ®Çu tiªn. Nã kh«ng tù tån t¹i ®­îc nªn nã chØ cã thÓ lµ hÖ qu¶ cña nh÷ng c¸i cßn l¹i.

VËn ®éng còng kh«ng ph¶i lµ c¸i c¬ b¶n ®Çu tiªn. Nã kh«ng thÓ tù tån t¹i t¸ch rêi khái vËt chÊt vµ kh«ng gian. Thùc chÊt, vËn ®éng chØ lµ mét biÓu hiÖn cña mèi quan hÖ gi÷a vËt chÊt vµ kh«ng gian.

VËy th× gi÷a hai c¸i cßn l¹i, vËt chÊt vµ kh«ng gian, c¸i nµo c¬ b¶n h¬n, c¸i nµo cã tr­íc, hay chóng b×nh ®¼ng víi nhau vµ cïng do mét c¸i g× ®ã c¬ b¶n h¬n sinh ra? Cã lÏ ®Æt vÊn ®Ò nh­ vËy lµ thõa, bëi v× còng nh­ thêi gian vµ vËn ®éng, vËt chÊt kh«ng thÓ t¸ch rêi vµ tån t¹i ngoµi kh«ng gian. H·y lÊy mét biÓu hiÖn cô thÓ cña vËt chÊt, ch¼ng h¹n, trang giÊy nµy. Nã tån t¹i kh«ng ph¶i chØ nhê b¶n th©n nã, mµ cßn do sù tån t¹i ®ång thêi cña kh«ng gian bao quanh nã (hay chøa nã), lµm cho trang giÊy vÉn cßn lµ trang giÊy.

Râ rµng lµ vËt chÊt còng thuéc vÒ ph¹m trï kh«ng gian vµ nã cã thÓ lµ c¸i g× kh¸c h¬n n÷a nÕu kh«ng ph¶i lµ chÝnh kh«ng gian cã mèi quan hÖ néi t¹i kh¸c víi c¸i kh«ng gian th«ng th­êng mµ ta vÉn hiÓu?!

Nh­ng khi ®ã, theo tÝnh chÊt cña c¸c thÓ kh«ng gian ®· nãi ë trªn, ®iÒu nµy lµ m©u thuÉn: hai kh«ng gian ®ång chiÒu cã ®é cong (tøc mèi quan hÖ néi t¹i) kh¸c nhau th× kh«ng thÓ chøa trong nhau ®­îc!

VËy th× hoÆc lµ chóng ta ®· sai: hiÓn nhiªn lµ cã thÓ ®Æt trïng khÝt lªn nhau hai vßng trßn cã b¸n kÝnh kh¸c nhau. HoÆc lµ Tù nhiªn ®· sai: ®Æt c¸c kh«ng gian kh¸c nhau vµo trong nhau, bÊt chÊp m©u thuÉn.

Vµ m©u thuÉn sinh ra do ®iÒu ®ã lµ ®éng lùc cña vËn ®éng, vËn ®éng ®Ó tho¸t ra khái m©u thuÉn.

Nh­ vËy, cã thÓ nãi vËt chÊt lµ tÊt c¶ c¸c thÓ kh«ng gian cã ®é cong (tøc mèi quan hÖ néi t¹i) nµo ®ã.

Nh­ng tõ ®©u mµ sinh ra c¸c thÓ kh«ng gian nµy vµ lµm sao chóng cã thÓ tån t¹i ®­îc?

Chóng ta h·y t­ëng t­îng r»ng tÊt c¶ biÕn mÊt hÕt: vËt chÊt, kh«ng gian,… vµ nãi chung biÕn mÊt hÕt mäi sù kh¸c biÖt cã thÓ cã.

Khi ®ã cßn l¹i c¸i g×?

Ch¼ng cßn c¸i g× c¶!

Nh­ng ®ã chÝnh lµ c¸i duy nhÊt cßn l¹i!

Râ rµng c¸i duy nhÊt nµy lµ v« h¹n vµ ®ång nhÊt ë "kh¾p mäi n¬i". NÕu kh«ng thÕ, sÏ vi ph¹m ®ßi hái cña chóng ta.

B©y giê chóng ta ®ßi hái mét ®iÒu tiÕp theo: ngay c¶ c¸i duy nhÊt nµy còng biÕn mÊt nèt! SÏ cßn l¹i c¸i g× sau nã?

Kh«ng ph¶i vÊt v¶ l¾m, ta thÊy ngay r»ng c¸i ®Õn thay thÕ cho nã l¹i lµ chÝnh nã! V× vËy ta h·y gäi c¸i ®ã lµ kh«ng gian tuyÖt ®èi.

Kh«ng gian tuyÖt ®èi cã thÓ biÕn mÊt vµo chÝnh nã, nãi kh¸c h¬n, sù phñ nhËn nã dÉn tíi sù kh¼ng ®Þnh chÝnh nã. §iÒu ®ã cã nghÜa lµ, c¸i kh«ng gian tuyÖt ®èi cña chóng ta cã thÓ tù tån t¹i mµ kh«ng cÇn nhê ®Õn ai c¶. Nã lµ c¸i c¬ b¶n ®Çu tiªn.

Nã còng lµ "nguyªn nh©n tèi cao" n÷a. V× tr¸i víi mäi ý muèn cña ai ®ã, nã vÉn chøa ®ùng sù kh¸c biÖt.

Qu¶ vËy, trong c¸i duy nhÊt ®ã kh«ng chøa c¸i g× c¶, vËy mµ vÉn cã: c¸i Kh«ng! c¸i Kh«ng chøa trong c¸i Cã, c¸i Kh«ng t¹o nªn c¸i Cã. Cã, nh­ng kh«ng lµ g× c¶!

ë ®©y, sù phñ ®Þnh còng lµ sù kh¼ng ®Þnh, c¸i Kh«ng còng lµ c¸i Cã, vµ ng­îc l¹i. M©u thuÉn néi t¹i cña tr¹ng th¸i nµy lµ lín v« h¹n.

DiÔn ®¹t mét c¸ch to¸n häc h¬n ®iÒu ®ã: kh«ng gian tuyÖt ®èi cña chóng ta cã ®é cong b»ng kh«ng. Trong kh«ng gian nµy tån t¹i c¸c ®iÓm mµ ®é cong cña chóng lµ v« cïng. Sù kh¸c biÖt nµy lín v« h¹n vµ do ®ã m©u thuÉn sinh ra còng lín v« h¹n.

Tù nhiªn kh«ng muèn tån t¹i trong tr¹ng th¸i m©u thuÉn nh­ vËy. Nã tù t×m c¸ch gi¶i quyÕt, vµ kÕt qu¶ lµ, thÕ giíi v× thÕ mµ ®­îc sinh ra.

Nh­ vËy, l¹i mét lÇn n÷a, c¸i ch©n lý m¬ hå mµ ai còng quen thuéc nÕu ®· qua c¸c tr­êng phæ th«ng lµ: "VËt chÊt kh«ng tù nhiªn sinh ra (tøc lµ kh«ng sinh ra tõ h­ v«), kh«ng tù nhiªn mÊt ®i, lu«n lu«n vËn ®éng vµ chuyÓn ho¸ tõ d¹ng nµy sang d¹ng kh¸c", nay cÇn ®­îc kh¼ng ®Þnh l¹i r»ng: "vËt chÊt" ®óng lµ sinh ra tõ "kh«ng cã g×". Nh­ng kh«ng ph¶i v« cí mµ nh­ vËy. §éng lùc khiÕn nã sinh ra còng lµ ®éng lùc khiÕn nã tån t¹i, biÕn ®æi, vµ vËn ®éng.

Mäi m©u thuÉn ®Òu ph¸t sinh bëi sù tån t¹i ®ång thêi cña hai kh¼ng ®Þnh lo¹i trõ nhau.

§iÒu ®ã ®­îc biÓu diÔn nh­ sau:

$$M=\left\{\begin{array}[]{ll}A\neq B&\mbox{\it- Kh\textonequarter ng \textregistered Þnh }K_{1}\\ A=B&\mbox{\it- Kh\textonequarter ng \textregistered Þnh }K_{2}\end{array}\right.$$

hoÆc

$$M=\left\{\begin{array}[]{ll}A=A&\mbox{\it- Kh\textonequarter ng \textregistered Þnh }K_{1}\\ A\neq A&\mbox{\it- Kh\textonequarter ng \textregistered Þnh }K_{2}\end{array}\right.$$

Râ rµng lµ m©u thuÉn sÏ cµng gay g¾t nÕu nh­ møc ®é phñ nhËn lÉn nhau cña hai kh¼ng ®Þnh cµng lín. Nh­ng møc ®é phñ nhËn lÉn nhau cña hai kh¼ng ®Þnh chØ cã thÓ ®­îc ®¸nh gi¸ b»ng møc ®é kh¸c biÖt gi÷a hai kh¼ng ®Þnh ®ã. Bëi vËy ta cã thÓ biÓu diÔn m©u thuÉn mét c¸ch t­îng tr­ng nh­ sau: $M=[K_{1}-K_{2}]$.

M©u thuÉn ®­îc gi¶i quyÕt tøc lµ hiÖu $[K_{1}-K_{2}]$ sÏ gi¶m tíi kh«ng. §iÒu ®ã cã nghÜa lµ c¶ hai kh¼ng ®Þnh $K_{1}$ vµ $K_{2}$ ®Òu ph¶i biÕn ®æi nh­ thÕ nµo ®ã ®Ó ®¹t tíi vµ kÕt thóc ë mét kh¼ng ®Þnh míi $K_{3}$.

Nh­ vËy, c¸c hiÖu $[K_{1}-K_{3}]$ vµ $[K_{2}-K_{3}]$ phô thuéc vµo nh÷ng g×? Râ rµng c¸c hiÖu ®ã phô thuéc vµo søc b¶o toµn cña c¸c kh¼ng ®Þnh $K_{1}$ vµ $K_{2}$. Søc b¶o toµn cña kh¼ng ®Þnh nµo cµng lín th× sù kh¸c biÖt gi÷a nã vµ kh¼ng ®Þnh cuèi cïng cµng nhá.

VËy ®Õn l­ît m×nh, søc b¶o toµn cña mét kh¼ng ®Þnh nµo ®ã phô thuéc vµo g×?

Cã hai yÕu tè. 1) Phô thuéc vµo m©u thuÉn néi t¹i cña kh¼ng ®Þnh ®ã, m©u thuÉn néi t¹i cµng lín søc b¶o toµn cña kh¼ng ®Þnh cµng nhá. 2) Phô thuéc vµo m©u thuÉn míi, sinh ra do sù biÕn ®æi cña kh¼ng ®Þnh. M©u thuÉn nµy cµng lín, sù biÕn ®æi cña kh¼ng ®Þnh cµng bÞ c¶n trë vµ do ®ã søc b¶o toµn cña kh¼ng ®Þnh cµng lín.

Sù biÕn ®æi, mµ vËn ®éng lµ mét d¹ng cña nã, sinh ra do m©u thuÉn. Nãi ®óng h¬n, vËn ®éng lµ biÓu hiÖn cña sù gi¶i quyÕt m©u thuÉn.

ë trªn ta ®· nãi r»ng, m©u thuÉn cµng gay g¾t nÕu nh­ møc ®é kh¸c biÖt gi÷a hai kh¼ng ®Þnh lo¹i trõ nhau cµng lín. Chóng ta sÏ tiÕp tôc lµm ®Çy ®ñ h¬n kÕt luËn ®Þnh l­îng nµy: m©u thuÉn cµng gay g¾t th× nhu cÇu gi¶i tho¸t khái nã cµng bøc thiÕt vµ do ®ã sù vËn ®éng, biÕn ®æi cña tr¹ng th¸i, tøc lµ cña m©u thuÉn, cµng quyÕt liÖt, nhanh chãng.

NÕu ta gäi sù quyÕt liÖt, hay ®é nhanh chãng biÕn ®æi cña m©u thuÉn lµ $Q$, m©u thuÉn tr¹ng th¸i lµ $M$ th× cã thÓ biÓu diÔn nguyªn lý trªn nh­ sau:

$$Q\sim M\hskip 28.45274pt\mbox{vËy}\hskip 14.22636ptQ=K_{(M)}M.$$

Ta h·y gäi ®ã lµ ph­¬ng tr×nh nh©n qu¶, trong ®ã $K_{(M)}$ lµ ph­¬ng tiÖn ®Ó gi¶i quyÕt m©u thuÉn.

Do c¸ch ®Æt vÊn ®Ò ë møc ®¬n gi¶n nhÊt nªn $K_{(M)}$ chØ cã thÓ lµ mét hµm cña tr¹ng th¸i, tøc lµ hµm cña chÝnh m©u thuÉn. Thùc chÊt, nã biÓu hiÖn møc ®é dÔ dµng cña sù tho¸t biÕn khái m©u thuÉn cña tr¹ng th¸i.

NÕu m©u thuÉn ®­îc ®Æc tr­ng bëi c¸c ®¹i l­îng $...,x,y,z,...$ th× còng chÝnh nh÷ng ®¹i l­îng nµy sÏ lµ ph­¬ng tiÖn chuyÓn t¶i m©u thuÉn, lµ c¸c bËc tù do mµ theo ®ã m©u thuÉn sÏ ®­îc gi¶i quyÕt. Khi ®ã, møc ®é dÔ dµng cña sù tho¸t biÕn ph¶i ®­îc ®¸nh gi¸ nh­ lµ ®¹o hµm cña m©u thuÉn theo c¸c bËc tù do cña nã.

Gi¸ trÞ ®¹o hµm cña m©u thuÉn theo mét bËc tù do nµo ®ã cña nã cµng lín th× kh¶ n¨ng "®¸nh h¬i" thÊy lèi tho¸t theo h­íng Êy cña tr¹ng th¸i cµng lín, "l­îng m©u thuÉn" ®­îc gi¶i tho¸t theo bËc tù do Êy cµng nhiÒu.

Nh­ vËy

$$K_{(M)}\sim|M^{\prime}(...,x,y,z,...)|$$

vµ ta cã

$$Q=a|M^{\prime}(...,x,y,z,...)|M(...,x,y,z,...),$$

(1)

hÖ sè $a$ chØ cã thÓ sinh ra do sù lùa chän hÖ ®¬n vÞ cña c¸c ®¹i l­îng.

Chóng ta ®· nãi r»ng, sù kh¸c biÖt lµ nguån gèc cña tÊt c¶. Nh­ng sù kh¸c biÖt tù nã kh«ng cã nghÜa. C¸i gäi lµ "cã nghÜa" Êy chØ sinh ra trong mèi quan hÖ trùc tiÕp, trong sù so s¸nh trùc tiÕp. Tù nhiªn kh«ng thÓ c¶m biÕt ®­îc sù kh¸c biÖt qua "kho¶ng c¸ch". Chóng ta thõa nhËn cã hai lo¹i kh¸c biÖt: chÊt vµ l­îng. §èi víi Tù nhiªn, lo¹i kh¸c biÖt nµo lµ thùc sù tån t¹i?

Mét tr¹ng th¸i nµo ®ã nÕu cã m©u thuÉn néi t¹i th× nã ph¶i biÕn ®æi ®Ó ®¹t tíi tr¹ng th¸i kh«ng cã m©u thuÉn néi t¹i, hay ®óng h¬n, ®¹t tíi tr¹ng th¸i cã m©u thuÉn néi t¹i nhá nhÊt cã thÓ ®­îc.

Qu¸ tr×nh ®ã lµ mét chiÒu, tr¶i qua liªn tôc tÊt c¶ c¸c gi¸ trÞ cña m©u thuÉn, tõ gi¸ trÞ ban ®Çu ®Õn gi¸ trÞ cuèi cïng.

Nh­ vËy, chóng ta ®· cè g¾ng tù thuyÕt phôc r»ng vËn ®éng (biÕn ®æi) nhÊt thiÕt ph¶i cã nguyªn nh©n cña nã vµ tÝnh chÊt cña sù biÕn ®æi tu©n theo ph­¬ng tr×nh nh©n qu¶. VËy th× sù kh«ng biÕn ®æi, tøc sù b¶o toµn, ph¶i lµ ®iÒu mÆc nhiªn, kh«ng cÇn cã nguyªn nh©n ch¨ng? vµ cã thÓ nãi r»ng: bÊt kú tr¹ng th¸i nµo chØ cã hai kh¶ n¨ng: hoÆc ®­îc b¶o toµn, hoÆc bÞ biÕn ®æi; hay ®óng h¬n, tÊt c¶ ®Òu ®­îc b¶o toµn (kh¼ng ®Þnh $A$) nh­ng nÕu sù b¶o toµn ®ã g©y ra m©u thuÉn th× nã ph¶i nh­êng chç cho sù biÕn ®æi ®Ó tho¸t khái m©u thuÉn vµ biÕn ®æi ®ã tu©n theo ph­¬ng tr×nh nh©n qu¶.

NÕu luËn ®iÓm nµy ®óng th× c«ng viÖc cña chóng ta chØ lµ ë chç: häc c¸ch hiÓu, ®¸nh gi¸ ®óng vµ ®Çy ®ñ m©u thuÉn cña tr¹ng th¸i, m« t¶ nã theo ph­¬ng tr×nh nh©n qu¶, khi ®ã ta sÏ cã ®­îc quy luËt cña bÊt kú sù biÕn ®æi nµo.

Nh­ng chØ cã thÕ th× ®· ®ñ ch­a, cho sù nhËn thøc ®Õn cïng cña chóng ta vÒ Tù nhiªn, vÒ chÝnh b¶n th©n con ng­êi víi søc m¹nh t­ duy cña nã, ®Ó cã thÓ gi¶i thÝch ®iÒu kú diÖu, m·i m·i lµm ng¹c nhiªn mäi thÕ hÖ: v× sao Tù nhiªn l¹i cã thÓ tù nhËn thøc ®­îc chÝnh m×nh, th«ng qua s¶n phÈm cña nã: con ng­êi?!

øng dông nguyªn lý nh©n qu¶ vµo mét vµi tr­êng hîp
cô thÓ, ®¬n gi¶n nhÊt

Chóng ta h·y xem xÐt mét vµi thÝ dô ®¬n gi¶n nhÊt ®Ó minh ho¹ cho nguyªn lý nh©n qu¶.

Gi¶ sö trong mét kho¶ng nµo ®ã cña kh«ng gian mét chiÒu ta cã ph©n bè cña mét ®¹i l­îng $L$ nµo ®ã.

NÕu ph©n bè cã sù kh¸c biÖt néi t¹i - tøc lµ cã chøa m©u thuÉn néi t¹i - th× ph©n bè sÏ biÕn ®æi ®Ó ®¹t tíi tr¹ng th¸i cã m©u thuÉn néi t¹i nhá nhÊt. Sù biÕn ®æi ®ã tu©n theo ph­¬ng tr×nh nh©n qu¶ (1).

Ta ®­a vµo ®¹i l­îng $T$, nghÞch ®¶o cña $Q$, gäi lµ ®é tr× trÖ cña sù gi¶i quyÕt m©u thuÉn. Nh­ vËy

$$T=\frac{1}{a|M^{\prime}|M}.$$

Tæng sè ®é tr× trÖ t¹o ra trong qu¸ tr×nh gi¶i quyÕt m©u thuÉn tõ gi¸ trÞ ($M_{0}$) ®Õn gi¸ trÞ ($M_{0}-\Delta M$) ta gäi lµ thêi gian, ®­îc sinh ra do qu¸ tr×nh biÕn ®æi ®ã ($\Delta t$).

Theo ®Þnh nghÜa vµ tõ H×nh 1, ta thÊy r»ng

$$\Delta t\approx-\frac{2T+\Delta T}{2}\ \Delta M,$$

nh­ vËy

$$\frac{\Delta M}{\Delta t}\approx-\frac{2}{2T+\Delta T}.$$

Ta cã

$$\lim_{\Delta T\rightarrow 0,\Delta M\rightarrow 0,\Delta t\rightarrow 0}\frac{\Delta M}{\Delta t}=\frac{dM}{dt}=-\frac{1}{T}=-a|M^{\prime}|M.$$

Ta thu ®­îc c¸ch diÔn ®¹t míi cña nguyªn lý nh©n qu¶:

$$\frac{dM}{dt}=-a|M^{\prime}(...,x,y,z,...)|M(...,x,y,z,...).$$

(2)

Nh­ vËy, nÕu chóng ta quy ­íc víi nhau ®Ó thêi gian trë thµnh mét ®¹i l­îng ®éc lËp, cßn m©u thuÉn l¹i lµ ®¹i l­îng phô thuéc nã th× tèc ®é tho¸t biÕn theo thêi gian cña m©u thuÉn tû lÖ víi ®é lín cña m©u thuÉn vµ ph­¬ng tiÖn gi¶i tho¸t nã.

Tr­êng hîp m©u thuÉn ®­îc ®Æc tr­ng bëi chÝnh nã, tøc lµ $M=M_{(M)}$, ta cã

$$M=M_{0}e^{-a(t-t_{0})}.$$

Trë l¹i víi ph©n bè cña chóng ta. §Ó thuËn tiÖn, ta tr¶i ph©n bè nµy theo trôc $x$ vµ lÊy mét ®iÓm nµo ®ã lµm gèc to¹ ®é.

Bëi ph©n bè lµ cña mét ®¹i l­îng $L$ nµo ®ã cho nªn mäi gi¸ trÞ cña nã t¹i c¸c ®iÓm cña kh«ng gian ph©n bè sÏ cã cïng thø nguyªn (®ång nhÊt).

Sù kh¸c biÖt néi t¹i cña ph©n bè sÏ lµ sù kh¸c biÖt vÒ l­îng. T¹i hai ®iÓm $x_{1}$ vµ $x_{2}$ ®¹i l­îng $L$ lÊy hai gi¸ trÞ $L_{1}$ vµ $L_{2}$ t­¬ng øng. V× kh¸c biÖt vÒ l­îng nªn chØ cã mét c¸ch ®¸nh gi¸ duy nhÊt: lÊy hiÖu $(L_{2}-L_{1})$.

Nh­ng hai ®iÓm $x_{1}$, $x_{2}$ chØ "c¶m thÊy sù kh¸c biÖt" cña nhau trong mèi quan hÖ trùc tiÕp, m©u thuÉn xuÊt hiÖn hay kh«ng chØ trong mèi quan hÖ trùc tiÕp ®ã: t¹i ranh giíi cña hai ®iÓm l©n cËn $x_{1}$, $x_{2}$ ®¹i l­îng $L$ ®ång thêi lÊy hai gi¸ trÞ $L_{1}$, $L_{2}$, hai kh¼ng ®Þnh nµy phñ nhËn lÉn nhau vµ ®é lín cña m©u thuÉn phô thuéc vµo hiÖu $(L_{2}-L_{1})$. Bëi vËy, ®Ó cho hiÖu $(L_{2}-L_{1})$ lµ s¶n phÈm cña mèi quan hÖ trùc tiÕp gi÷a hai ®iÓm $x_{1}$, $x_{2}$ th× ta ph¶i cho, ch¼ng h¹n, ®iÓm $x_{2}$ tiÕn gÇn v« h¹n tíi ®iÓm $x_{1}$ (nh­ng kh«ng trïng víi nã).

Khi ®ã, m©u thuÉn néi t¹i t¹i khu vùc ®iÓm $x_{1}$ sÏ ®­îc ®¸nh gi¸ nh­ lµ giíi h¹n cña tØ sè $\frac{L_{2}-L_{1}}{x_{2}-x_{1}}$ khi $x_{2}\rightarrow x_{1}$, tøc lµ b»ng gi¸ trÞ ®¹o hµm cña ®¹i l­îng $L$ theo kh«ng gian ph©n bè t¹i ®iÓm $x_{1}$.

Tõ nh÷ng ®iÒu ®· tr×nh bµy, ta cã $M=\frac{dL}{dx}=\frac{\partial L}{\partial x}$. Thay gi¸ trÞ cña $M$ vµo ph­¬ng tr×nh nh©n qu¶ (2):

$$\frac{\partial}{\partial t}\frac{\partial L}{\partial x}=-a\frac{\partial L}{\partial x}.$$

(3)

M©u thuÉn néi t¹i t¹i mçi ®iÓm ®­îc gi¶i quyÕt theo ph­¬ng tr×nh (3). §iÒu ®ã lµm ph©n bè bÞ biÕn ®æi. Ta h·y t×m quy luËt cña sù biÕn ®æi nµy.

M©u thuÉn néi t¹i t¹i khu vùc ®iÓm $x$ lµ $M_{x,t}=\left.\frac{\partial L}{\partial x}\right|_{x,t}$.

Sau kho¶ng thêi gian $\Delta t$ m©u thuÉn nµy gi¶m xuèng ®Õn gi¸ trÞ $M_{x,t+\Delta t}=\left.\frac{\partial L}{\partial x}\right|_{x,t+\Delta t}$.

Nh­ vËy, h×nh nh­ lµ sù biÕn ®æi nµy ®· dån Ðp mét l­îng nµo ®ã gi¸ trÞ cña ®¹i l­îng $L$ tõ c¸c ®iÓm cã gi¸ trÞ cao h¬n sang nh÷ng ®iÓm cã gi¸ trÞ thÊp h¬n, t¹o nªn mét "dßng ch¶y" gi¸ trÞ cña ®¹i l­îng $L$ qua ®iÓm $x$. Trong vÝ dô cña chóng ta "dßng ch¶y" ®ã ch¶y tõ nh÷ng ®iÓm bªn tr¸i h¬n ®iÓm $x$ sang nh÷ng ®iÓm bªn ph¶i h¬n nã.

Râ rµng, ®é lín cña "dßng ch¶y", tøc lµ l­îng c¸c gi¸ trÞ $L$ ch¶y qua ®iÓm $x$ trong kho¶ng thêi gian $\Delta t$ lµ

$${\cal J}_{x}=\left.\frac{\partial}{\partial t}\frac{\partial L}{\partial x}\right|_{x}\Delta t=-a\left.\frac{\partial L}{\partial x}\right|_{x}\Delta t.$$

T­¬ng tù nh­ vËy, t¹i ®iÓm $x+\Delta x$, ta cã

$${\cal J}_{x+\Delta x}=-a\left.\frac{\partial L}{\partial x}\right|_{x+\Delta x}\Delta t.$$

Trong vÝ dô trªn, dßng ${\cal J}_{x}$ lµm gi¸ trÞ ®¹i l­îng $L$ t¹i c¸c ®iÓm trong kho¶ng $\Delta x$ t¨ng lªn, cßn dßng ${\cal J}_{x+\Delta x}$ th× lµm chóng gi¶m xuèng. KÕt qu¶ lµ sè gia $\Delta L$ mµ kho¶ng $\Delta x$ nhËn ®­îc lµ

	$\displaystyle\left.\Delta L\right|_{\Delta t}$	$\displaystyle=$	$\displaystyle a\Delta t\left(\left.\frac{\partial L}{\partial x}\right|_{x+\Delta x}-\left.\frac{\partial L}{\partial x}\right|_{x}\right)$
		$\displaystyle=$	$\displaystyle a\Delta t\left.\frac{\partial^{2}L}{\partial x^{2}}\right|_{x\leq\xi\leq x+\Delta x}\Delta x.$

MËt ®é trung b×nh gi¸ trÞ $\overline{\Delta L}$ t¹i mçi ®iÓm trong kho¶ng $\Delta x$ sÏ lµ

$$\left.\overline{\Delta L}\right|_{\Delta t}\cong\frac{a\Delta t\left.\frac{\partial^{2}L}{\partial x^{2}}\right|_{\xi}\Delta x}{\Delta x}.$$

Gi¸ trÞ chÝnh x¸c ®¹t ®­îc ë giíi h¹n

$$\left.\Delta L\right|_{x,\Delta t}=\lim_{\Delta x\rightarrow 0}\left.\overline{\Delta L}\right|_{\Delta t}=a\Delta t\left.\frac{\partial^{2}L}{\partial x^{2}}\right|_{x}.$$

Nh­ vËy,

$$\lim_{\Delta t\rightarrow 0}\left.\frac{\Delta L}{\Delta t}\right|_{x}=a\frac{\partial^{2}L}{\partial x^{2}},$$

hay

$$\frac{\partial L}{\partial t}=a\frac{\partial^{2}L}{\partial x^{2}}.$$

(4)

Tèc ®é biÕn ®æi theo thêi gian cña ®¹i l­îng $L$ t¹i l©n cËn cña bÊt kú ®iÓm nµo cña ph©n bè tØ lÖ víi ®¹o hµm bËc hai theo kh«ng gian ph©n bè cña ®¹i l­îng nµy t¹i chÝnh ®iÓm Êy.

Nh­ng nh­ ta ®· biÕt, ph­¬ng tr×nh (4) chÝnh lµ ph­¬ng tr×nh truyÒn nhiÖt mµ vËt lý häc ®· t×m ra.

MÆt kh¸c, hÖ qu¶ cña c¸ch lËp luËn trªn cho ta sù b¶o toµn gi¸ trÞ cña ®¹i l­îng $L$ trong toµn bé ph©n bè, dï r»ng gi¸ trÞ cña ®¹i l­îng nµy t¹i mçi ®iÓm riªng biÖt cã thÓ biÕn ®æi, hÔ gi¸ trÞ t¹i ®iÓm nµy gi¶m ®i mét l­îng nµo ®ã th× gi¸ trÞ cña ®iÓm l©n cËn t¨ng lªn ®óng mét l­îng nh­ vËy. NÕu kh«ng gian ph©n bè lµ v« h¹n, th× cïng víi sù t¨ng lªn cña thêi gian, gi¸ trÞ trung b×nh cña ph©n bè dÇn gi¶m tíi kh«ng.

XÐt mét vÝ dô kh¸c. Chóng ta cã hai con quay víi m«men ®éng l­îng t­¬ng øng lµ $k_{1}\vec{\omega}_{1}$ vµ $k_{2}\vec{\omega}_{2}$. Sù tån t¹i cña hai con quay víi sù b¶o toµn cña c¸c m«men ®éng l­îng cña chóng, xÐt theo gãc ®é vÜ m«, lµ c¸c kh¼ng ®Þnh $K_{1}$ vµ $K_{2}$.

Sù b¶o toµn cña c¸c vector m«men ®éng l­îng cã thÓ coi lµ sù b¶o toµn cña hai yÕu tè: b¶o toµn ph­¬ng vµ b¶o toµn ®é lín. NÕu chóng ®­îc g¾n víi nhau theo H×nh 4.a th× sù b¶o toµn ph­¬ng cña chóng kh«ng bÞ x©m ph¹m, nh­ng sù b¶o toµn ®é lín cña mét vector sÏ bÞ sù b¶o toµn cña vector kia x©m ph¹m. M©u thuÉn sÏ cµng gay g¾t nÕu sù kh¸c biÖt gi÷a hai ®é lín cña c¸c vector nµy cµng lín. KÕt qu¶ lµ hÖ thèng nµy ph¶i biÕn ®æi thÕ nµo ®ã ®Ó c¶ hÖ sÏ cã mét vector m«men ®éng l­îng duy nhÊt $k_{3}\vec{\omega}_{3}$. Trong tr­êng hîp hai con quay ®­îc g¾n víi nhau nh­ trong c¸c H×nh 4.b m©u thuÉn tr¹ng th¸i sÏ phøc t¹p h¬n. Kh«ng chØ sù b¶o toµn vÒ ®é lín mµ c¶ sù b¶o toµn vÒ ph­¬ng ®Òu bÞ x©m ph¹m. C¸ch thøc gi¶i quyÕt m©u thuÉn cña tr¹ng th¸i phô thuéc vµo kÕt cÊu cña khíp nèi.

Chóng ta xÐt tr­êng hîp thø ba, ë ®ã c¸c yÕu tè träng lùc vµ ly t©m (cã trong tr­êng hîp thø hai) cã thÓ coi nh­ kh«ng ®¸ng kÓ (H×nh 5).

§Ó ®¬n gi¶n, chóng ta cho r»ng ®éng c¬ duy tr× vËn tèc gãc $\omega$ cña hÖ kh«ng ®æi. Nh­ vËy chóng ta sÏ chØ quan t©m ®Õn m©u thuÉn sinh ra do sù b¶o toµn ph­¬ng cña $k\vec{\omega}_{0}$ bÞ x©m ph¹m.

Kh¼ng ®Þnh $K_{1}\equiv$ sù b¶o toµn cña $k\vec{\omega}_{0}$, nãi r»ng: tèc ®é biÕn thiªn cña ph­¬ng vector $k\vec{\omega}_{0}$ b»ng kh«ng. Nh­ng kh¼ng ®Þnh $K_{2}\equiv$ sù b¶o toµn cña $\omega$, nãi r»ng: kh«ng, ph­¬ng cña $k\vec{\omega}_{0}$ ph¶i biÕn ®æi víi vËn tèc gãc $\omega\cos\alpha$.

Nh­ vËy, ë møc ®é vÜ m«, hiÖu $[K_{1}-K_{2}]=\omega\cos\alpha$ lµ nguån gèc cña m©u thuÉn vµ m©u thuÉn ®ã tØ lÖ víi hiÖu nµy,

$$M\sim\omega\cos\alpha;\hskip 28.45274ptM=k\omega_{0}\omega\cos\alpha,$$

hÖ sè tØ lÖ $k\omega_{0}$ ®­îc ®­a vµo (vÉn trªn quan ®iÓm vÜ m«) dùa trªn lý lÏ: nÕu $\omega_{0}$ b»ng kh«ng th× ph­¬ng cña vector $k\vec{\omega}_{0}$ kh«ng tån t¹i mét c¸ch x¸c ®Þnh vµ do ®ã vÊn ®Ò m©u thuÉn ph¸t sinh do sù b¶o toµn ph­¬ng cña nã kh«ng ®­îc ®Æt ra.

Thay gi¸ trÞ cña $M$ vµo ph­¬ng tr×nh nh©n qu¶ (2), ta ®­îc

$$\frac{\partial M}{\partial t}=-ak^{2}\omega_{0}^{2}\omega^{2}\sin\alpha\cos\alpha.$$

Tõ ph­¬ng tr×nh ta thÊy r»ng, nÕu $\alpha=0$ th× tèc ®é tho¸t biÕn cña m©u thuÉn tr¹ng th¸i b»ng kh«ng.

LÊy ®¹o hµm cña m©u thuÉn theo thêi gian,

$$\frac{\partial\alpha}{\partial t}=ak\omega_{0}\omega\cos\alpha,\hskip 28.45274pt(\alpha\neq 0).$$

(5)

Sù biÕn ®æi cña $\alpha$ g©y ra m©u thuÉn míi, m©u thuÉn nµy tû lÖ víi gi¸ trÞ cña $\frac{\partial\alpha}{\partial t}$, do ®ã sÏ kh«ng cã sù b¶o toµn vËn ®éng theo yÕu tè $\alpha$, vµ nh­ vËy tèc ®é tho¸t biÕn trong c«ng thøc (5) chÝnh lµ vËn tèc tøc thêi cña trôc mÆt ph¼ng quay theo yÕu tè $\alpha$.

Thêi gian ®Ó gãc gi÷a trôc mÆt ph¼ng quay (tøc ph­¬ng cña vector $k\vec{\omega}_{0}$) vµ ph­¬ng n»m ngang biÕn ®æi tõ gi¸ trÞ ($+0$) ®Õn gi¸ trÞ ($\alpha$) sÏ lµ

$$t=\frac{1}{2ak\omega_{0}\omega}\left.\ln\frac{1+\sin\alpha}{1-\sin\alpha}\right|_{+0}^{\alpha}.$$

VËt lý häc hiÖn nay cho r»ng thÕ giíi ®­îc cÊu t¹o bëi c¸c h¹t c¬ b¶n. VËy th× mét vÊn ®Ò ®­îc ®Æt ra lµ: c¸c h¹t c¬ b¶n ®ã ph¶i cã cÊu tróc néi t¹i thÕ nµo ®Ó cã thÓ b¶o toµn ®­îc ®èi víi nguyªn lý nh©n qu¶?

Cã thÓ gi¶i quyÕt vÊn ®Ò nµy mét c¸ch thuÇn tuý lý thuyÕt ®­îc kh«ng?

Cho r»ng cã mét kh«ng gian h÷u h¹n $[A]$ cã cÊu tróc néi t¹i tho¶ m·n sù bÊt biÕn ®èi víi nguyªn lý nh©n qu¶.

Kh«ng gian nµy n»m trong kh«ng gian tuyÖt ®èi [O] cña chóng ta. T¹i n¬i ranh giíi cña hai kh«ng gian xuÊt hiÖn m©u thuÉn do sù kh¸c biÖt gi÷a hai kh«ng gian ®ã g©y ra.

Bëi c¶ hai kh«ng gian ®Òu tù b¶o toµn nªn m©u thuÉn ®ã chØ cã thÓ ®­îc gi¶i quyÕt b»ng c¸ch h×nh thµnh mét vïng ®Öm (tøc tr­êng), nhê ®ã sù kh¸c biÖt trë lªn dÞu h¬n, ®iÒu hoµ h¬n. CÊu tróc cña vïng ®Öm ph¶i thÕ nµo ®ã ®Ó møc ®é ®iÒu hoµ ®¹t tíi gi¸ trÞ lín nhÊt, tøc lµ m©u thuÉn néi t¹i t¹i mçi ®iÓm cña tr­êng cã gi¸ trÞ nhá nhÊt cã thÓ ®­îc.

Mét ®iÒu râ rµng lµ cµng xa t©m cña kh«ng gian $[A]$, tÝnh chÊt $[A]$ cµng gi¶m ®i. Nãi c¸ch kh¸c, vïng ®Öm (tr­êng) bao quanh kh«ng gian $[A]$ còng cã tÝnh chÊt $[A]$ nh­ng tÝnh chÊt nµy lµ hµm cña $r$, tøc kho¶ng c¸ch tõ ®iÓm ®ang xÐt cña tr­êng tíi t©m cña kh«ng gian $[A]$.

Tõ nh÷ng ®iÒu ®· tr×nh bµy vµ nÕu ký hiÖu vïng ®Öm lµ $T$, ta cã

$$T_{[A]}=g(r)\frac{[A]}{r},$$

$g(r)$ lµ mét hµm ch­a biÕt, nã ®Æc tr­ng cho sù hµi hoµ néi t¹i cña tr­êng.

NÕu trong vïng tr­êng $T_{[A]}$ cã mét kh«ng gian $[B]$ vµ kh«ng gian nµy kh«ng lµm nhiÔu lo¹n ®¸ng kÓ tr­êng $T_{[A]}$, th× khi ®ã sù kh¸c biÖt gi÷a $[B]$ vµ $T_{[A]}$ sÏ buéc $[B]$ ph¶i vËn ®éng trong tr­êng ®Ó ®¹t tíi vÞ trÝ mµ ë ®ã kh¸c biÖt gi÷a $[B]$ vµ $T_{[A]}$ cã trÞ sè nhá nhÊt (ë ®©y chóng ta ®· cho r»ng kh«ng gian $[B]$ còng cã kh¶ n¨ng tù b¶o toµn). M©u thuÉn tr¹ng th¸i ®ã tû lÖ víi hiÖu $\left[[B]-T_{[A]}\right]$.

NÕu t×m ®­îc hÖ sè $c$ dïng ®Ó "dÞch ng«n ng÷" cña tÝnh chÊt $[B]$ sang "ng«n ng÷" cña tÝnh chÊt $[A]$ th× m©u thuÉn cã thÓ ®­îc diÔn ®¹t nh­ sau:

$$M=f\left(c[B]-g(r)\frac{[A]}{r}\right),\hskip 28.45274ptf-\mbox{hÖ sè tû lÖ.}$$

Quy luËt vËn ®éng cña kh«ng gian $[B]$ trong tr­êng $T_{[A]}$ sÏ ®­îc t×m ra qua ph­¬ng tr×nh nh©n qu¶ (2):

	$\displaystyle\frac{\partial M}{\partial t}$	$\displaystyle=$	$\displaystyle-a|M^{\prime}|M$
		$\displaystyle=$	$\displaystyle-a[A]f^{2}\left|\frac{g(r)-rg^{\prime}(r)}{r^{2}}\right|\left(c[B]-[A]\frac{g(r)}{r}\right).$

ë ®©y, ®¹i l­îng chuyÓn t¶i (bËc tù do) cña m©u thuÉn lµ $r$.

Bëi sù vËn ®éng cña kh«ng gian $[B]$ ph¶i x¶y ra ®ång thêi theo tÊt c¶ c¸c ph­¬ng cã thµnh phÇn h­íng t©m, do ®ã vËn tèc tho¸t biÕn tæng hîp cña tr¹ng th¸i - tøc lµ vËn tèc tæng hîp cña kh«ng gian $[B]$ trong tr­êng $T_{[A]}$ sÏ ®­îc ®¸nh gi¸ nh­ lµ tÝch ph©n cña tèc ®é tho¸t biÕn theo mäi ph­¬ng cã thµnh phÇn h­íng t©m.

	$\displaystyle\frac{\partial M}{\partial t}\!\!$	$\displaystyle=$	$\displaystyle\!\!-a[A]4\pi f^{2}\!\!\!\!\int_{0}^{\frac{\pi}{2}}\!\!\left|\frac{g(r)\!-\!rg^{\prime}\!(r)}{r^{2}}\right|\!\!\left(\!c[B]\!-\![A]\frac{g(r)}{r}\!\right)\!\cos^{2}\!\!\varphi d\varphi$
		$\displaystyle=$	$\displaystyle-a\pi^{2}f^{2}[A]\left|\frac{g(r)\!-\!rg^{\prime}\!(r)}{r^{2}}\right|\!\!\left(\!c[B]\!-\![A]\frac{g(r)}{r}\!\right).$

Khai triÓn vÕ tr¸i ta ®­îc

	$\displaystyle f[A]\frac{g(r)}{r^{2}}\frac{\partial r}{\partial t}$	$\displaystyle=$	$\displaystyle-a\pi^{2}f^{2}[A]\left|\frac{g(r)\!-\!rg^{\prime}\!(r)}{r^{2}}\right|\!\!\left(\!c[B]\!-\![A]\frac{g(r)}{r}\!\right)$
	$\displaystyle\frac{\partial r}{\partial t}$	$\displaystyle=$	$\displaystyle-af\pi^{2}\frac{\left|g(r)-rg^{\prime}(r)\right|}{g(r)}\left(c[B]-[A]\frac{g(r)}{r}\right).$

NÕu chøng tá ®­îc r»ng sù biÕn ®æi cña $r$ còng nh­ sù b¶o toµn cña $\frac{\partial r}{\partial t}$ g©y ra m©u thuÉn míi tû lÖ víi chÝnh $\frac{\partial r}{\partial t}$, th× tèc ®é tho¸t biÕn võa thu ®­îc còng chÝnh lµ vËn tèc tøc thêi cña $[B]$ trong tr­êng $T_{[A]}$.