Geometria nieortodoksyjnaThanks: Pierwsza wersja tej ksi”a”reczki powsta”la jako przewodnik po warsztatach o krzywiznie, kt”ore autor prowadzi”l na obozie stypendyst”ow Krajowego Funduszu na rzecz Dzieci w Jadwisinie 12–24 kwietnia 1997. Adres do korespondencji: ul. ”Sliczna 49/12 50-566 Wroc”law. E-mail:psnia@math.uni.wroc.pl

Jaka jest krzywizna paraboli $y=ax^{2}$ mierzona w punkcie $(0,0)$? Jaka jest krzywizna elipsy o d”lugiej p”o”losi $a$ i odleg”lo”sci ognisk $2b$ mierzona w wierzcho”lkach?

Rozpatrzmy krzyw”a zamkni”et”a, kt”ora sk”lada si”e z kilku ”luk”ow okr”eg”ow tak dobranych, ”reby nasza krzywa by”la g”ladka, bez ’kant”ow’. Na ka”rdym ”luku okr”egu krzywizna jest sta”la. Dla ka”rdego ”luku mno”rymy jego d”lugo”s”c i jego krzywizn”e. Sum”e tych liczb nazywamy ca”lkowit”a krzywizn”a krzywej.

Jaka jest ca”lkowita krzywizna okr”egu o promieniu $r$? Jaka jest ca”lkowita krzywizna krzywej zamkni”etej bez p”etelki, z jedn”a i z dwoma p”etelkami? Czy mo”rna uog”olni”c ca”lkowit”a krzywizn”e tak”re na inne krzywe, ni”r tylko na sk”ladaj”ace si”e z ”luk”ow okr”eg”ow?

M”owimy, ”re krzywa ma wierzcho”lek w danym punkcie, je”sli krzywizna ma w tym punkcie lokalne maksimum lub minimum. Jasne jest, ”re ka”rda krzywa zamkni”eta ma co najmniej dwa wierzcho”lki. Poka”r (ale to naprawd”e trudne!), ”re ka”rda zamkni”eta krzywa bez p”etelek ma co najmniej cztery wierzcho”lki.

Co to jest punkt? To nie jest trudne pytanie: po wprowadzeniu uk”ladu wsp”o”lrz”ednych w ten spos”ob, by pocz”atek uk”ladu wsp”o”lrz”ednych by”l ”srodkiem sfery, mo”remy my”sle”c o punktach sfery jako o tr”ojkach liczb $(x,y,z)$ takich, ”re $x^{2}+y^{2}+z^{2}=1$.

Mamy dane dwa punkty le”r”ace na sferze: $P=(x_{1},y_{1},z_{1})$ i $Q=(x_{2},y_{2},z_{2})$. Jaka jest ich odleg”lo”s”c? Zauwa”rmy, ”re odleg”lo”s”c dw”och punkt”ow sfery jest r”owna k”atowi jaki tworz”a te punkty ze ”srodkiem sfery. Z w”lasno”sci iloczynu skalarnego mamy

Tak wi”ec oznaczaj”ac odleg”lo”s”c naszych punkt”ow przez $l$, mamy

Ka”rde wielkie ko”lo jest wyznaczone przez p”laszczyzn”e, kt”ora przez nie przechodzi. Og”olne r”ownanie p”laszczyzny le”r”acej w przestrzeni i przechodz”acej przez ”srodek uk”ladu wsp”o”lrz”ednych to $ax+by+cz=0$, gdzie $a,b,c$ s”a dowolnymi liczbami (za wyj”atkiem przypadku, gdy $a,b,c$ s”a wszystkie r”owne $0$). Oczywi”scie je”sli wszystkie trzy wsp”o”lczynniki przemno”rymy przez ten sam czynnik, otrzymamy to samo wielkie ko”lo, dla uproszczenia wi”ec mo”remy przemno”ry”c je tak, ”reby $a^{2}+b^{2}+c^{2}=1$.

Tak wi”ec mo”remy my”sle”c o wielkim kole jako o tr”ojce liczb $(a,b,c)$ takiej, ”re $a^{2}+b^{2}+c^{2}=1$.

Przy okazji wida”c, w jaki spos”ob mo”rna ”latwo sprawdzi”c, czy prosta $(a,b,c)$ przechodzi przez punkt $(x,y,z)$: jest tak wtedy, gdy $ax+by+cz=0$.

Rozpatrzmy tr”ojk”e liczb $(a,b,c)$, $a^{2}+b^{2}+c^{2}=1$. Mo”remy t”e tr”ojk”e interpretowa”c jako wsp”o”lrz”edne pewnego punktu sfery $P$ lub jako wsp”o”lczynniki wyznaczaj”ace pewne wielkie ko”lo $p$. Jaka relacja zachodzi pomi”edzy tak wyznaczonymi punktem i wielkim ko”lem?

To proste: dla dowolnego punktu $Q=(x,y,z)$ le”r”acego na wielkim kole $p$ iloczyn skalarny wektor”ow $\stackrel{{\scriptstyle\longrightarrow}}{{OQ}}$ i $\stackrel{{\scriptstyle\longrightarrow}}{{OP}}$ jest r”owny $ax+by+cz=0$ i te wektory s”a prostopad”le. Zatem prosta $OP$ jest prostopad”la do p”laszczyzny wielkiego ko”la $p$.

Wprowadzimy przekszta”lcenie zwane dualno”sci”a: po prostu punkt o wsp”o”lrz”ednych $(x,y,z)$ zast”apimy wielkim ko”lem $(x,y,z)$, a wielkie ko”lo $(a,b,c)$ zast”apimy punktem o wsp”o”lrz”ednych $(a,b,c)$. Punkty przechodz”a w wielkie ko”la, a wielkie ko”la w punkty.

Udowodnij, ”re je”sli punkt $P$ le”ry na kole $s$ i w wyniku dualno”sci punkt $P$ przejdzie w ko”lo $p$, a ko”lo $s$ w punkt $S$, to r”ownie”r punkt $S$ le”ry na kole $p$.

Udowodnij, ”re je”sli w wyniku dualno”sci punkty $P$, $Q$ przechodz”a w wielkie ko”la $p$, $q$, to odleg”lo”s”c $PQ$ jest r”owna jednemu z dw”och k”at”ow, jaki tworz”a przecinaj”ace si”e wielkie ko”la $p$, $q$.

Dzi”eki dualno”sci mo”remy ”latwo obliczy”c k”at $\alpha$, jaki tworz”a przecinaj”ace si”e wielkie ko”la $(a_{1},b_{1},c_{1})$ i $(a_{2},b_{2},c_{2})$. Wiemy, ”re ten k”at jest r”owny odleg”lo”sci punkt”ow $(a_{1},b_{1},c_{1})$ i $(a_{2},b_{2},c_{2})$, a t”e odleg”lo”s”c mierzyli”smy w rozdziale 5.1 przy pomocy iloczynu skalarnego: $\cos\alpha=a_{1}a_{2}+b_{1}b_{2}+c_{1}c_{2}$.

Dualno”s”c przeprowadza wierzcho”lki tr”ojk”ata pewne wielkie ko”la, a boki w pewne punkty. Te wielkie ko”la i punkty tworz”a tr”ojk”at dualny do pocz”atkowego. Boki tr”ojk”ata dualnego s”a r”owne k”atom przyleg”lym wyj”sciowego tr”ojk”ata (k”at przyleg”ly to $\pi$ minus k”at wewn”etrzny) i na odwr”ot.²² 2 Ojej! A dlaczego boki tr”ojk”ata dualnego nie s”a po prostu r”owne k”atom wewn”etrznym tr”ojk”ata wyj”sciowego i na odwr”ot? Definiuj”ac dualno”s”c prze”slizgn”eli”smy si”e nad do”s”c wa”rnymi technicznymi szczeg”o”lami. Po prostu jedno ko”lo wielkie mo”re by”c opisane na dwa sposoby jako tr”ojka liczb, np. jako $(a,b,c)$ lub jako $(-a,-b,-c)$, a zatem przy dualizacji odpowiadaj”a mu dwa punkty. Żeby to odpowiednio”s”c by”la wzajemnie jednoznaczna trzeba na wielkim kole namalowa”c strza”lk”e (nazywamy to wyborem orientacji). Mo”resz my”sle”c o tym tak, ”re na r”owniku Ziemi zaznaczyli”smy jej kierunek rotacji. Kiedy zastanawiasz si”e, kt”ory z biegun”ow planety nale”ry wybra”c jako punkt dualny do wielkiego ko”la, powiniene”s zawsze wybra”c biegun p”o”lnocny (Puchatek go znalaz”l!). Natomiast gdy rysujesz wielkie ko”lo dualne do jakiego”s punktu, powiniene”s na nim jeszcze zaznzczy”c strza”lk”e. Zn”ow masz dwie mo”rliwo”sci… Wybierz wi”ec taki kierunek rotacji, by wyj”sciowy punkt by”l biegunem p”o”lnocnym! Czy jeszcze pami”etasz to zadanie: udowodnij, ”re je”sli w wyniku dualno”sci punkty $P$, $Q$ przechodz”a w wielkie ko”la $p$, $q$, to odleg”lo”s”c $PQ$ jest r”owna jednemu z dw”och k”at”ow, jaki tworz”a przecinaj”ace si”e wielkie ko”la $p$, $q$. Teraz ju”r mo”remy powiedzie”c, o kt”ory k”at chodzi. To tak samo, jak narysowanie strza”lek na przecinaj”acych si”e prostych czyni z nich p”o”lproste, a k”at mi”edzy p”o”lprostymi jest jednoznacznie okre”slony. Dobra, dobra, co to ma wsp”olnego z naszym tr”ojk”atem? To proste, boki tr”ojk”ata to kawa”lki wielkich k”o”l. Koniecznie trzeba namalowa”c na ka”rdym strza”lk”e. Radz”e zrobi”c ci to tak, by kaza”c jakiej”s mr”oweczce obej”s”c tw”oj tr”ojk”at i kierunki strza”lek na ka”rdym boku wybra”c zgodnie z kierunkiem, w jakim sz”la po nim mr”owka. Sprawdz, ”re k”aty mi”edzy tak zorientowanymi wielkimi ko”lami to dok”ladnie k”aty przyleg”le tr”ojk”ata.

Dualno”s”c okazuje si”e by”c bardzo przydatnym narz”edziem. Powiedzmy, ”re umiemy udowodni”c jakie”s twierdzenie zachodz”ace dla dowolnego tr”ojk”ata sferycznego. Je”sli zamienimy w tym twierdzeniu s”lowa punkt, wierzcho”lek, miara k”ata na s”lowa wielkie ko”lo, bok, d”lugo”s”c boku i na odwr”ot, a d”lugo”sci bok”ow $a$, $b$, $c$ i miary k”at”ow $\alpha$, $\beta$, $\gamma$ zast”apimy przez $\pi-\alpha$, $\pi-\beta$, $\pi-\gamma$ i $\pi-a$, $\pi-b$, $\pi-c$, to dostaniemy inne prawdziwe twierdzenie. Rozumiesz dlaczego tak jest?

Czy suma k”at”ow w tr”ojk”acie jest r”owna zawsze $\pi$? Od czego to zale”ry? Do tego problemu jeszcze wr”ocimy w rozdziale 9.

Rysujemy na sferze tr”ojk”at prostok”atny $ABC$. Mo”remy sobie tak wybra”c uk”lad wsp”o”lrzednych w przestrzeni, ”reby $O$–pocz”atek uk”ladu wsp”o”lrzednych pokrywa”l sie ze ”srodkiem sfery. O”s $x$ wybieramy tak, ”reby przecina”la sfer”e w punkcie $C$. Osi $y$ i $z$ wybieramy tak, ”reby punkt $A$ le”ra”l na p”laszczy”znie wyznaczonej przez osi $x$ i $y$, a punkt $B$ le”ra”l na p”laszczy”znie wyznaczonej przez osi $x$ i $z$.

Jakie wsp”o”lrzedne maj”a wierzcho”lki tr”ojk”ata? Oczywi”scie punkt $C$ ma wsp”o”lrzedne $[1,0,0]$. Odleg”lo”s”c punktu $A$ od $C$, czyli k”at $\angle AOC$ jest r”owna $b$. Wida”c wi”ec, ”re $A=[\cos b,\sin b,0]$.

Analogicznie dowodzi si”e, ”re $B=[\cos a,0,\sin a]$.

Iloczyn skalarny wektor”ow $\stackrel{{\scriptstyle\longrightarrow}}{{OA}}$ i $\stackrel{{\scriptstyle\longrightarrow}}{{OB}}$ jest r”owny kosinusowi d”lugo”sci boku $c$. Z drugiej jednak strony ten iloczyn jest r”owny po prostu $\cos a\cos b$. I tak otrzymujemy twierdznie Pitagorasa:

Czy przypomina ono stare twierdzenie Pitagorasa dla p”laszczyzny?

Zapewne znasz twierdzenie kosinus”ow, czyli uog”olnienie twierdzenia Pitagorasa na tr”ojk”aty niekoniecznie prostok”atne. Spr”obuj samodzielnie odkry”c, jak ono wygl”ada na sferze!

Rozpatrzmy tr”ojk”at prostok”atny $ABC$, $\angle ACB=\frac{\pi}{2}$. Na p”laszczy”znie mieliby”smy $\sin\alpha=\frac{a}{c}$ oraz $\cos\alpha=\frac{b}{c}$. A jak jest na sferze?

Udowodnij twierdzenie sinus”ow:w tr”ojk”acie sferycznym o bokach $a$, $b$, $c$ i k”atach $\alpha$, $\beta$, $\gamma$ zachodzi

Bardzo pomys”lowy dow”od znajduje si”e w Podr”eczniku in”ryniera, ale mo”rna te”r skorzysta”c z trygonometrii.

Wszyscy znamy wzory na pole ko”la i obw”od okr”egu o danym promieniu. A jak wygl”adaj”a analogiczne wzory na sferze?³³ 3 Mo”re zerkniesz na stron”e 90. ksi”a”rki Marka Kordosa, Wyk”lady z historii matematyki, na kt”orej pokazany jest elementarny spos”ob na liczenie powierzchni sfery. Mo”resz go potrzebowa”c!

Wszystkie wzorki w tym rozdziale dotyczy”ly sfery o promieniu $1$. Jak nale”ry je zmodyfikowa”c, by dotyczy”ly sfery o dowolnym promieniu $r$?

Ma”ly kawa”lek sfery jest bardzo podobny do p”laszczyzny, zatem wszystkie wzory geometrii sferycznej powinny dla ma”lych d”lugo”sci odcink”ow sprowadzi”c si”e do zwyk”lych wzor”ow geometrii p”laskiej.

Sprawd”z to: we”z kilka wzor”ow trygonometrii sferycznej (np. udowodnione przez nas twierdzenie Pitagorasa dla sfery; inne wzorki mo”resz znale”z”c w Encyklopedii Szkolnej, w Poradniku in”ryniera i w Poradniku matematycznym). Co si”e z nimi dzieje, je”sli za”lo”rysz, ”re rozmiar rozwa”ranego tr”ojk”ata jest bardzo ma”ly w por”ownaniu z promieniem sfery? Pami”etaj, ”re dla ma”lych k”at”ow $\alpha$ mamy $\sin\alpha\approx\alpha-\frac{\alpha^{3}}{6}$ i $\cos\alpha\approx 1-\frac{\alpha^{2}}{2}+\frac{\alpha^{4}}{24}$. Ostro”rnie! Ma”ly tr”ojk”at ma ma”le boki, ale ca”lkiem du”re k”aty.

Zamiast zak”lada”c, ”re nasz tr”ojk”at jest ma”ly mo”resz za”lo”ry”c, ”re sfera ma du”ry promie”n.

Patrz”ac cho”cby na twierdzenie Pitagorasa wida”c, ”re twierdzenia geometrii sferycznej wygl”adaj”a do”s”c egzotycznie w por”ownaniu z ich klasycznymi odpowiednikami. Czasami nawet jedno twierdzenie o zwyk”lym tr”ojk”acie ma kilka r”o”rnych odpowiednik”ow dla tr”ojk”ata sferycznego.

Sfera o niesko”nczenie du”rym promieniu to w granicy zwyk”la p”laszczyzna. Czy mo”rna jako”s wprowadzi”c dualno”s”c na p”laszczyznie? Nie znam odpowiedzi i ch”etnie si”e dowiem.

Definiuj”ac dualno”s”c prze”slizgn”eli”smy si”e nad do”s”c wa”rnymi technicznymi szczeg”o”lami. Przecie”r istniej”a tak naprawd”e dwa punkty na sferze, kt”ore s”a dualne do danego wielkiego ko”la. Te punkty s”a do siebie antypodyczne, czyli le”r”a symetrycznie wzgl”edem ”srodka sfery. Troch”e nie wiadomo, kt”ory wybra”c…

Innym rozwi”azaniem tego problemu ni”r to z przypisu na stronie 5.3 jest uprawianie geometrii nie na sferze, a na p”laszczyznie rzutowej. Po prostu umawiamy si”e, ”re ka”rde dwa antypodyczne punkty to jeden, ten sam punkt. Mo”remy o tym my”sle”c nast”epuj”aco: mamy teraz tylko jedn”a po”lkul”e i je”sli dochodzimy do jej brzegu i chcemy i”s”c dalej, natychmiast przechodzimy na antypodyczny punkt.

Sprawd”z, ”re p”laszczyzna rzutowa, podobnie jak wst”ega Möbiusa jest nieorientowalna.

Mo”rna te”r um”owi”c si”e, ”re nie b”ed”a nas interesowa”c odleg”lo”sci punkt”ow ani miary k”at”ow. No to niby czym b”edziemy si”e zajmowa”c? Nie jest a”r tak ”zle, przy takich ograniczeniach mo”remy ci”agle powiedzie”c na przyk”lad, ”re punkt $P$ le”ry na wielkim kole $q$ (zamiast wielkie ko”lo m”owi si”e te”r prosta), albo ”re dane trzy punkty s”a wsp”o”lliniowe, lub ”re trzy proste maj”a punkt wsp”olny. Dzia”l matematyki zajmuj”acy si”e takimi problemami nazywa si”e geometri”a rzutow”a. Zawiera ona wiele zabawnych twierdze”n, cho”cby twierdzenie Pappusa albo Pascala. Polecam ksi”a”rk”e Coxetera, bo z krzywizn”a geometria rzutowa nie ma zbyt du”ro wsp”olnego i nie b”ed”e si”e ni”a tu zajmowa”c.

Spr”obuj udowodni”c jakie”s wzory trygonomerii sferycznej, np wz”or na pole tr”ojk”ata sferycznego prostok”atnego o znanych przyprostok”atnych, albo pole dowolnego tr”ojk”ata sferycznego przez jego dwa boki i k”at albo sferyczny odpowiednik wzoru Herona: wyra”z pole tr”ojk”ata sferycznego przez jego boki. Tyle znasz wzor”ow dla tr”ojk”ata na p”laszczyznie… Znajd”z ich odpowiedniki! Udowodnij wzory Cagnoliego i Lhuiliera (a co to jest?).

Czy dwusieczne tr”ojk”ata sferycznego si”e przecinaj”a? A symetralne? ”Srodkowe? Wysoko”sci?

Czy potrafisz znale”z”c sferyczne odpowiedniki twierdzenia Menelausa i Cevy?

Tyle twierdze”n, tyle roboty przed tob”a!

Mapa–to odwzorowanie z kawa”lka sfery na p”laszczyzn”e. To odwzorowanie nie mo”re by”c byle jakie. Ka”rdy, kto widzia”l, jakie patologiczne funkcje potrafi”a wymy”sla”c matematycy wie, ”re przyda”loby si”e za”lo”ry”c, ”re to odwzorowanie jest ci”ag”le. Ponadto, ”reby na mapie nic si”e nie skleja”lo, lepiej za”lo”ry”c, ”re nasze odwzorowanie jest r”o”rnowarto”sciowe.

Mapy sfery mo”rna robi”c na r”o”rne sposoby. Jednym z naj”ladniejszych jest rzut stereograficzny: sfer”e k”lasziesz na stole na biegunie po”ludniowym. Ka”rdemu⁴⁴ 4 Naprawd”e ka”rdemu? punktowi $P$ sfery przypisuj”e punkt $P^{\prime}$, punkt przeci”ecia prostej $NP$ ($N$–to biegun p”o”lnocny) ze sto”lem. To odwzorowanie przekszta”lca wielkie ko”la w okr”egi i proste na stole oraz zachowuje k”aty. Jak si”e o tym przekona”c? Powiem tylko, ”re na rzut stereograficzny jest inwersj”a wzgl”edem pewnej sfery o ”srodku $N$. Teraz wystarczy zna”c elementarne w”lasno”sci inwersji…

Inne ciekawa mapa: sfer”e k”lasziesz na stole na biegunie po”ludniowym. Prawie ka”rdemu⁵⁵ 5 Co to znaczy? punktowi $P$ sfery przypisuj”e punkt $P^{\prime}$, punkt przeci”ecia prostej $OP$ ($O$–to ”srodek sfery) ze sto”lem. Niestety, ta mapa nie zachowuje k”at”ow, ale za to wielkie ko”la przekszta”lca na proste.

Bardzo lubi”e te”r inn”a map”e, kt”ora z kolei zachowuje pole powierzchni figur, a otrzymuje si”e j”a rzutuj”ac sfer”e na powierzchni”e walca.

Udowodnij, ”re nie istnieje mapa (kawa”lka) sfery, kt”ora zachowywa”laby d”lugo”sci krzywych.

Udowodnij, ”re mapa dowolnej powierzchni dwuwymiarowej, kt”ora zachowuje k”aty i powierzchnie musi te”r zachowywa”c d”lugo”sci krzywych.

Hi, hi, hi, a co z dualno”sci”a? Przyznaj”e, ”re nie wiem.

Popatrz na wzory trygonometryczne na sferze i na p”laszczyznie hiperbolicznej. Czy nie s”a do siebie podobne? Jak znaj”ac wz”or trygonometrii sferycznej odgadn”a”c odpowiadaj”acy wz”or na p”laszczyznie hiperbolicznej?

Je”sli mamy jak”a”s krzyw”a, mo”remy znale”z”c zbi”or punkt”ow, kt”ore znajduj”a si”e w ustalonej odlg”lo”sci od tej krzywej. Zazwyczaj ten zbi”or jest te”r jak”a”s krzyw”a i nazywamy j”a ekwidystant”a (czyli po polsku r”ownoodlg”l”a).

Na p”laszczyznie ekwidystant”ami prostej s”a proste do niej r”ownoleg”le, a na sferze ekwidystant”ami wielkiego ko”la—r”ownika’ s”a r”ownole”rniki.

Co jest ekwidystant”a ekwidystanty?

Co jest ekwidystant”a punktu?

Udowodnij, ”re zawsze ekwidystanty danej krzywej tworz”a k”at prosty z geodezyjnymi prostopad”lymi do tej krzywej.

Udowodnij, ”re na torusie (nawet troch”e pognicionym) istnieje co najmniej 5 geodezyjnych, kt”ore s”a zamkni”etymi krzywymi.

Spacerujesz na p”laszczyznie po brzegu wielok”ata. Sw”oj nos zawsze trzymasz w kierunku marszu, wi”ec w ka”rdym wierzcho”lku musisz si”e nieco obr”oci”c. Po powrocie do punktu startu tw”oj ca”lkowity obr”ot, czyli suma k”at”ow, o jakie si”e obr”oci”le”s wynosi $2\pi$. Na zakrzywionych powierzchniach zazwyczaj ju”r tak nie jest.

Wszyscy wiemy, ”re na p”laszczy”znie suma k”at”ow tr”ojk”ata jest r”owna $\pi$. Na zakrzywionych powierzchniach zazwyczaj ju”r tak nie jest, wi”ec wygodnie jest zdefiniowa”c sobie defekt tr”ojk”ata jako sum”e jego k”at”ow odj”a”c $\pi$.

Okazuje si”e, ”re defekt tr”ojk”ata na sferze jest zawsze dodatni i r”owny polu tego tr”ojk”ata (przypominam, ”re nasza sfera ma promie”n $1$). Bardzo ”ladnie jest to pokazane w artykule z Delty.

Wida”c wi”ec, ”re na sferze suma k”at”ow tr”ojk”ata jest zawsze wi”eksza od $\pi$.

Zastan”ow si”e, jak zdefiniowa”c defekt dla innych wielok”at”ow. Udowodnij, ”re defekt dowolnego wielok”ata na sferze o promieniu $1$ jest zawsze dodatni i r”owny polu tego wielok”ata.

Na p”laszczyznie mamy dany pewien wektor zaczepiony w jakim”s punkcie i naszym celem jest przeniesienie go do jakiego”s innego punktu. Nie jest to trudne: rysujemy odcinek pomi”edzy tymi dwoma punktami i w punkcie docelowym rysujemy wektor o tej samej d”lugo”sci i tworz”acy ten sam k”at z odcinkiem, co nasz wyj”sciowy wektor.

Mo”remy zrobi”c to samo w troch”e bardziej skomplikowany spos”ob: rysujemy ”laman”a ”l”acz”ac”a punkt pocz”atkowy i ko”ncowy i nasz wektor przesuwamy po kolei przez wszystkie odcinki ”lamanej. T”e operacj”e nazywamy przesuni”eciem r”ownoleg”lym, przesun”eli”smy r”ownolegle wektor wzd”lu”r ”lamanej.

Na zakrzywionej powierzchni mo”remy robi”c to samo, rol”e odcink”ow przejm”a wtedy geodezyjne. Sprawd”z, ”re o ile na p”laszczyznie wynik nie zale”ra”l od tego, po jakiej ”lamanej przesuwali”smy wektor, to na sferze ju”r tak nie jest.

T”e operacj”e nazywamy przeniesieniem r”ownoleg”lym, chocia”r cho”cby na sferze je”sli przeniesiemy jaki”s wektor gdzie indziej, zazwyczaj pocz”atkowy i ko”ncowy wektor nie s”a r”ownoleg”le!

Okazuje si”e ”re defekt, k”at obrotu i przeniesienie r”ownoleg”le s”a bardzo ze sob”a silnie zwi”azane. Rozwa”rmy mianowicie pewien wielok”at na zakrzywionej powierzchni. Obliczmy jego defekt. Przespacerujmy si”e wzd”lu”r jego ca”lego obwodu i obliczmy ca”lkowity k”at obrotu odj”a”c $2\pi$. Przesu”nmy jaki”s wektor wzd”lu”r jego obwodu i zmierzmy k”at mi”edzy wyj”sciowym i tak przesuni”etym wektorem. Udowodnij, ”re te trzy liczby s”a r”owne. Je”sli wi”ec b”edziesz co”s chcia”l udowodni”c o defekcie, by”c mo”re tw”oj dow”od b”edzie ”latwiejszy, je”sli r”ownowa”rnie udowodnisz podobn”a w”lasno”s”c przesuni”ecia r”ownoleg”lego lub ca”lkowitego k”ata obrotu.

Zauwa”r, ”re przesuni”ecie r”ownoleg”le, defekt i k”at obrotu nale”r”a do geometrii wewn”etrznej.

Wielko”s”c addytywna to taka wielko”s”c, kt”ora obliczona dla ’sumy’ dw”och obiekt”ow jest r”owna sumie wielko”sci obliczonych dla sk”ladnik”ow, o ile tylko te sk”ladniki s”a ’roz”l”aczne’. Pole powierzchni, obj”eto”s”c, masa, ”ladunek elektryczny s”a przyk”ladami takich wielko”sci.

Udowodnij, ”re defekt jest addytywny, czyli suma defekt”ow dw”och wielok”at”ow stykaj”acych si”e tylko wzd”lu”r bok”ow jest r”owny defektowi wielok”ata b”ed”acego sum”a tamtych.

Widzimy, ”re defekt ma wprost cudowne w”lasno”sci: na p”laszczyznie jest stale r”owny zero i ma niezerowe warto”sci na sferze, zatem jest jako”s zwi”azany z tym, co intuicyjnie ”l”aczymy ze s”lowem ’krzywizna’. Ponadto defekt wielok”ata mo”re by”c zmierzony przez mieszka”nc”ow danej powierzchni, zatem nale”ry do geometrii wewn”etrznej. Co wi”ecej, defekt jest addytywny, zatem du”re obszary maj”a zazwyczaj wi”ekszy defekt, ni”r ma”le, co zgadza si”e z nasz”a intuicj”a, ”re efekty zwi”azane z krzywizn”a staj”a si”e ”latwiej obserwowalne na du”rych obszarach. Mo”remy wi”ec pomy”sle”c, ”re defekt mierzy nam ile ’krzywizny’ znajduje si”e wewn”atrz badanego wielok”ata, tak jakby krzywizna by”la r”ownie namacaln”a wielko”sci”a jak masa czy ”ladunek elektryczny. Dlatego te”r zdefiniujmy ca”lkowit”a krzywizn”e danego obszaru powierzchni jako jego defekt.

Tak jak stosunek masy do obj”eto”sci jest nazywany g”esto”sci”a, a stosunek ”ladunku elektrycznego do obj”eto”sci g”esto”sci”a ”ladunku, tak te”r stosunek defektu do pola powierzchni nazwijmy g”esto”sci”a krzywizny lub po prostu krzywizn”a (uwa”raj, ”reby nie pomyli”c poj”ecia ca”lkowitej krzywizny jakiego”s obszaru i krzywizny tzn. g”esto”sci krzywizny!). Aby zmierzy”c g”esto”s”c krzywizny powierzchni dwuwymiarowej w jakim”s punkcie, narysujemy ma”ly wielok”at zawieraj”acy nasz punkt. Obliczamy defekt wielok”ata i dzielimy przez jego pole.

Wielk”a zalet”a powy”rszej definicji jest to, ”re tak zdefiniowana krzywizna jest oczywi”scie w”lasno”sci”a wewn”etrzn”a powerzchni. Problem polega na tym, ”re korzystaj”ac z niej trudno jest zazwyczaj porachowa”c krzywizn”e jakich”s konkretnych powierzchni (sfera i p”laszczyzna s”a wyj”atkami–dla nich obliczenie krzywizny nie powinno by”c ”radnym problemem). To dlatego, ”re geodezyjne s”a opisywane przez do”s”c paskudne r”ownania.

Oblicz g”esto”s”c krzywizny na p”laszczyznie i na walcu. Oblicz g”esto”s”c krzywizny sfery o promieniu $r$ i jej ca”lkowit”a krzywizn”e. Oblicz g”esto”s”c krzywizny bocznej powierzchni sto”rka, ’torusa graczy komputerowych’, p”laszczyzny rzutowej, p”laszczyzny hiperbolicznej.

Udowodnij, ”re je”sli krzywizna jakiego”s ”swiata wsz”edzie znika, to prostok”at (czyli figura z”lo”rona z czterech geodezyjnych, ma wszystkie k”aty proste) ma r”owne przeciwleg”le boki.

Udowodnij, ”re taki ”swiat jest lokalnie izometryczny z p”laszczyzn”a.

Firma geodezyjna P.Swarthy and S.R.French wynajmuje do prac nad swoimi mapami stypendyst”ow Funduszu, kt”orzy nigdy nie s”lyszeli o tym, ”re Ziemia nie jest p”laska.

Oszacuj, jakiej wielko”sci deformacje b”ed”a zawiera”c mapy obszar”ow o wielko”sci: $10$ km, $100km$, $1000km$, $10000$ km.

Innymi s”lowy spr”obuj narysowa”c na sferze co”s, co przypomina prostok”at i oszacuj na ile jego k”aty nie s”a proste i na ile przeciwlg”le boki nie s”a r”owne.

Przespaceruj si”e jako”s po p”laszczy”znie tak, ”reby dok”ladnie wr”oci”c do punku startu i jeszcze ”reby by”c mie”c nos skierowany tak, jak na pocz”atku.

A teraz przenie”s si”e na sfer”e i wykonuj tyle samo krok”ow i te same obroty. Tym razem jednak prawie na pewno nie wr”oci”le”s do punktu wyj”scia. I nos jest troch”e obr”ocony… Mo”remy oczekiwa”c, ”re im kr”otsze kroki b”edziesz robi”c, tym te efekty b”ed”a mniejsze.

Spr”obuj zbada”c to troch”e dok”ladniej: jak (w przybli”reniu) odleg”lo”s”c pocz”atkowego i ko”ncowego po”lo”renia zale”r”a od d”lugo”sci kroku? Jak od d”lugo”sci kroku zale”ry k”at, o jaki obraca si”e nasz nos?

Wskaz”owka: wybierz sobie jaki”s konkretny, ”latwy do oblicze”n kszta”lt spaceru. Naj”latwiejsze rachunki otrzymuje si”e, je”sli spacer ma kszta”lt okr”egu lub prostok”ata.

Czy umiesz przeliczy”c to samo (oczywi”scie w przybli”reniu) na jakich”s innych zakrzywionych ”swiatach?

Udowodnij, ”re je”sli defekt jest proporcjonalny do pola, to nasz ”swiat jest lokalnie izometryczny z p”laszczyzn”a, sfer”a lub p”laszczyzn”a hiperboliczn”a.

Rozka”r ”rukowi i”s”c prosto! Dra”n nie chce. To proste: ”ruk zawsze skr”eca, gdy jego lewe nogi s”a na obszarze, w kt”orym mog”a rozwin”a”c inn”a pr”edko”s”c, ni”r prawe nogi.

Napisz r”ownanie opisuj”ace zmian”e wektora pr”edko”sci ”ruka w czasie.⁷⁷ 7 Zauwa”r, ”re s”a dwa powody, dla kt”orych wektor pr”edko”sci mia”lby si”e zmieni”c: ”ruk w”lazi na obszar, gdzie mo”re szybciej lub wolniej biec wi”ec wektor pr”edko”sci si”e wyd”lu”ra lub skraca oraz ”ruk, a z nim i wektor pr”edko”sci, skr”eca z powodu innej pr”edko”sci lewych i prawych n”og. Wynik zapisz w postaci:

gdzie $v^{i}$ dla $i\in\{1,2\}$ to sk”ladowe wektora $\vec{v}$, w sumach wska”zniki $j,k$ przebiegaj”a zbi”or indeksuj”acy wsp”o”lrz”edne $\{1,2\}$. $\Gamma$ powinny by”c tylko funkcjami zale”rnymi od funkcji opisuj”acej szybko”s”c ”r”o”lwia i jej pochodnych. Fachowcy nazywaj”a $\Gamma$ symbolami Christofela.

Rozwa”r p”laszczyzn”e ”ruczkow”a, na kt”orej pr”edko”s”c ”ruczka zale”ry tylko od jednej wsp”o”lrz”ednej. Napisz r”ownanie, jakie spe”lnia geodezyjna. Je”sli zamiast robaczka wezmiemy ”swiat”lo, powiniene”s uzyska”c prawo Snella znane ci z fizyki, a m”owi”ace o stosunku sinus”ow k”ata padania i za”lamania ”swiat”la na granicy o”srodk”ow.

Istnieje pi”ekne twierdzenie m”owi”ace o tym, ”re ka”rdy ”swiat (dok”ladniej: ka”rda rozmaito”s”c dwuwymiarowa) jest lokalnie izometryczny z pewn”a p”laszczyzn”a ”ruczkow”a (czyli wok”o”l ka”rdego punktu mo”rna wyci”a”c kawa”lek rozmaito”sci tak, by by”l konforemnie izometryczny z p”laszczyzn”a). Nic dziwnego, ”re ”ruki (dok”ladniej: owady) osi”agn”e”ly taki sukces ewolucyjny.

Rozwa”rmy powierzchni”e zanurzon”a w przestrzeni tr”ojwmiarowej. Narysujmy na niej jak”a”s geodezyjn”a i pozaznaczajmy w ka”rdym jej punkcie wektor styczny do geodezyjnej. Oczywi”scie te wektory nie musz”a by”c r”ownoleg”le do siebie; przebiegaj”ac geodezyjn”a wektor styczny b”edzie si”e jako”s obraca”l. Okazuje si”e, ”re pochodna z wektora stycznego (czyli po prostu wektor, w kierunku kt”orego obraca si”e wektor styczny) jest prostopad”ly do naszej powierzchni. Sprawd”z, ”re istotnie jest tak na sferze i na bocznej powierzchni walca. Teraz udowodnimy to w og”olnym przypadku.

Przypu”s”cmy bowiem, ”re tak nie jest, to znaczy pochodna z wektora stycznego ma sk”ladow”a r”ownoleg”l”a do powierzchni. W takim razie poci”agnijmy troszeczk”e ”srodkowy kawa”lek naszej geodezyjnej w kierunku wyznaczon”a przez t”a sk”ladow”a. Otrzymamy w ten spos”ob krzyw”a nadal le”r”ac”a na naszej powierzchni, ”l”acz”ac”a te same punkty ko”ncowe, ale kr”otsz”a od wyj”sciowej geodezyjnej (dlaczego? popatrz na krzyw”a le”r”ac”a na p”laszczyznie i wykonaj dla niej t”e sam”a operacj”e). Otrzymali”smy sprzeczno”s”c.

Wiedz”ac to, udowodnij, ”re je”sli przenosimy r”ownolegle jaki”s wektor wzd”lu”r geodezyjnej, zaznaczymy w ka”rdym punkcie geodezyjnej tak otrzymany wektor i b”edziemy przebiega”c ca”l”a geodezyjn”a i patrze”c, jak obraca si”e nasz wektor, to pochodna z tego wektora jest prostopad”la do naszej powierzchni.

Rozwa”rmy jak”a”s dwuwymiarow”a powierzchni”e zawart”a w zwyk”lej przestrzeni tr”ojwymiarowej. Oczywi”scie krzywizna wewn”etrzna nie opisuje w pe”lni sposobu, w jaki powierzchnia jest po”lo”rona w przestrzeni, podobnie jak geometria wewn”etrzna krzywej le”r”acej na powierzchni nie opisuje jej promienia krzywizny. Chcemy wi”ec tak zdefiniowa”c krzywizn”e zewn”etrzn”a powierzchni, by zawrze”c w niej ca”l”a istotn”a informacj”e. Ale jak to zrobi”c?

Na szcz”e”scie jeste”smy prawdziwymi ekspertami od krzywizny krzywej le”r”acej na p”laszczyznie. Gdyby”smy tak problem wyznaczenia krzywizny powierzchni potrafili jako”s sprowadzi”c do mierzenia krzywizny krzywych…

B”edziemy przecina”c nasz”a powierzchni”e p”laszczyzn”a przechodz”ac”a przez wybrany punkt i prostopad”l”a do powierzchni. Patrz”ac na p”laszczyzn”e widzimy kawa”lek badanej powierzchni–krzyw”a b”ed”ac”a cz”e”sci”a p”laszczyzny i powierzchni. Krzywizn”e tej krzywej oczywi”scie mo”remy policzy”c. W trakcie przekr”ecania p”laszczyzny ta krzywizna b”edzie si”e zmienia”c…

Wygodnie b”edzie wybra”c taki uk”lad wsp”o”lrz”ednych, ”reby nasz punkt znalaz”l si”e w jego ”srodku $O$ oraz ”reby nasza powierzchnia by”la styczna do p”laszczyzny $OXY$. Powiedzmy, ”re w tym uk”ladzie wsp”o”lrz”ednych nasza powierzchnia jest opisana r”ownaniem $z=f(x,y)$. Żeby by”lo jeszcze ”latwiej, niech $f(x,y)=ax^{2}+2bxy+cy^{2}$ ⁸⁸ 8 Je”sli jeste”s pedantem, przelicz to w og”olnym przypadku zak”ladaj”ac tylko, ”re $f$ jest dwukrotnie r”o”rniczkowalna i ”re jej pierwsze pochodne znikaj”a w zerze. Dostaniesz to samo..

Teraz b”edziemy przecina”c nasz”a powierzchni”e p”laszczyznami przechodz”acymi przez punkt $O$ i prostopad”lymi do p”laszczyzny $OXY$. Na takiej p”laszczyznie wygodnie jest mie”c uk”lad wsp”o”lrz”ednych. Jedn”a o”s ju”r mamy: jest ni”a o”s $OZ$. Jako drug”a o”s $OT$ bierzemy prost”a b”ed”ac”a przeci”eciem naszej p”laszczyzny i p”laszczyzny $OXY$. Pomi”edzy wsp”o”lrz”ednymi $(x,y,z)$ i $(t,z)$ punktu le”r”acego na naszej p”laszcyznie jest prosty zwi”azek: $x=\cos\alpha t$, $y=\sin\alpha t$, $z=z$ (przez $\alpha$ oznaczyli”smy k”at $\angle XOT$).

Patrz”ac na nasz”a p”laszczyzn”e widzimy kawa”lek badanej powierzchni–krzyw”a b”ed”ac”a cz”e”sci”a p”laszczyzny i powierzchni. R”ownanie tej krzywej to $z(t)=f(\cos\alpha t,\sin\alpha t)=(a\cos^{2}\!\alpha+b\sin\alpha\cos\alpha+c\sin^{2}\!\alpha)t^{2}$. Ci, kt”orzy policzyli krzywizn”e paraboli wiedz”a, ”re krzywizna naszej krzywej jest r”owna $2(a\cos^{2}\!\alpha+b\sin\alpha\cos\alpha+c\sin^{2}\!\alpha)$. Krzywizna mierzona w pewnych kierunkach jest wi”eksza, w innych mniejsza. Udowodnij, ”re kierunek, w kt”orym krzywizna jest najwi”eksza, jest prostopad”ly do kierunku, w kt”orym krzywizna jest najmniejsza. Te kierunki nazywamy kierunkami g”l”ownymi. Krzywizny w kierunkach g”l”ownych nazywamy krzywiznami g”l”ownymi.

Oblicz g”l”owne krzywizny dla p”laszczyzny, sfery, powierzchni bocznej walca.

Oblicz g”l”owne krzywizny dla rozwa”ranej powierzchni $f(x,y)=ax^{2}+bxy+cy^{2}$ w punkcie $(0,0,0)$.

Udowodnij, ”re znaj”ac kierunki gł”owne i krzywizny g”l”owne jeste”smy w stanie obliczy”c krzywizn”e w dowolnym kierunku.

A gdzie ta prawdziwa krzywizna? To zale”ry, kto pyta.

Badacza baniek mydlanych interesuje tzw. krzywizna ”srednia, czyli $k_{min}+k_{max}$ (dlaczego?)

A krzywizna wewn”etrzna? Jak j”a obliczy”c z $k_{min}$ i $k_{max}$? To tajemnica, obliczymy to troch”e p”o”zniej.

Dwuwymiarowa powierzchnia zanurzona w przestrzeni tr”ojwymiaroej ma dwie strony⁹⁹ 9 A co si”e dzieje, gdy nasza powierzchnia ma tylko jedn”a stron”e, podobnie jak wst”ega Möbiusa? Nie denerwujemy si”e, poniewa”r interesuj”a nas tylko lokalne w”lasno”sci powierzchni, mo”remy no”ryczkami wyci”a”c ma”ly kawa”lek, kt”ory b”edzie mia”l dwie strony.. Je”sli rysujemy jednostkowy wektor normalny do naszej powierzchni, mo”remy to zrobi”c na dwa sposoby, wybieramy wi”ec jedn”a ze stron i w t”e stron”e b”edziemy wybiera”c zwrot wektor”ow normalnych.

Odwzorowanie Gaussa przyporz”adkowuje punktom powierzchni punkty sfery w nast”epuj”acy spos”ob: je”sli mamy jaki”s punkt powierzchni, wyznaczamy wektor, kt”ory jest normalny do powierzchni w tym w”la”snie punkcie. Nast”epnie ten wektor przesuwamy tak, by jego punkt zaczepienia znalaz”l si”e w ”srodku naszej sfery. Teraz koniec wektora wskazuje ten punkt sfery, o kt”ory nam chodzi”lo.

Analogicznie mo”remy odwzorowanie Gaussa te”r zdefiniowa”c dla wektor”ow stycznych do naszej powierzchni tak, by w analogiczny spos”ob przypisywa”c im wektory styczne do sfery. Po prostu patrzymy na punkt zaczepienia wektora stycznego do naszej powierzchni, przekszta”lcamy ten punkt zwyk”lym przekszta”lceniem Gaussa i tak dostajemy le”r”acy na sferze punkt zaczepienia nowego wektora. W nowym punkcie zaczepienia rysujemy wektor r”ownoleg”ly do wyj”sciowego–i ju”r!

Rozwa”rmy dowolny obszar na naszej powierzchni, kt”orego brzeg jest jak”a”s krzyw”a. We”zmy jaki”s wektor le”r”acy na tej krzywej. Wiemy, ”re je”sli przesuniemy go wzd”lu”r tej krzywej, to k”at, o jaki ten wektor si”e obr”oci jest r”owny defektowi naszego obszaru.

Odwzorowanie Gaussa przeprowadza nasz obszar w jaki”s kawa”lek sfery, krzywa ograniczaj”aca nasz obszar zastaje przeprowadzona w krzyw”a ograniczaj”ac”a ten kawa”lek sfery. R”ownie”r wektory le”r”ace wzd”lu”r krzywej zostaj”a przekszta”lcone na wektory zaczepione na sferze.

Niezwyk”le jest to, ”re zgodnie z tym, co pokazali”smy w rozdziale 14.1, te wektory na sferze s”a r”ownie”r przenoszone r”ownolegle, zatem defekty obu obszar”ow s”a takie same. Innymi s”lowy: odwzorowanie Gaussa zachowuje krzywizn”e wewn”etrzn”a. Poniewa”r jednak na sferze defekt dowolnego obszaru jest r”owny jego powierzchni, zatem odwzorowanie Gaussa przeprowadza dowolny obszar powierzchni w pewien obszar le”r”acy na sferze, kt”orego pole jest r”owne defektowi wyj”sciowego obszaru. Zatem g”esto”s”c krzywizny danej powierzchni jest r”owna czynnikowi, o jaki powi”eksza si”e pole powierzchni przy odwzorowaniu Gaussa.

Rozpatrzmy ponownie powierzchni”e $z=ax^{2}+2bxy+cy^{2}$. Łatwo sprawdzi”c, ”re wektorem normalnym do naszej powierzchni jest wektor $(-2ax-2by,-2bx-2cy,1)$. Co prawda nie ma on zazwyczaj d”lugo”sci $1$, ale nie b”edziemy si”e tym przejmowa”c, bo dla otoczenia punktu $(0,0,0)$ ta r”o”rnica nie jest istotna¹⁰¹⁰ 10 Oczywi”scie mo”rna dalsze rachunki przeprowadzi”c dla tego wektora ju”r po przeskalowaniu go tak, by mia”l d”lugo”s”c $1$, ale rachunki b”ed”a troch”e gorsze… Mo”resz to sprawdzi”c.. Ten wektor wyznacza nam odwzorowanie Gaussa. Mo”remy o nim my”sle”c jak o odwzorowaniu kawa”lka p”laszczyzny (bo nasza powierzchnia $z=f(x,y)$ lokalnie bardzo przypomina p”laszczyzn”e $z=0$) w kawa”lek p”laszczyzny (bo sfera, na kt”or”a przeprowadza nas Gauss, w okolicach punktu $(1,0,0)$ wygl”ada jak p”laszczyzna $z=1$). Odwzorowanie to ma macierz $\left[\begin{array}[]{cc}-2a&-2b\\ -2b&-2c\end{array}\right]$. Czynnik, o jaki powi”eksza si”e pole powierzchni przy odwzorowaniu Gaussa, jest r”owny wyznacznikowi tego przekszta”lcenia, czyli $4(ac-b^{2})$.

Je”sli por”ownasz ten wynik z wzorami na krzywizny g”l”owne, kt”ore dostali”smy w rozdziale 14.2, oka”re si”e, ”re jest on r”owny iloczynowi krzywizn g”l”ownych.

Zatem krzywizna wewn”etrzna dowolnej powierzchni zanurzonej w przestrzeni tr”ojwymiarowej jest r”owna iloczynowi krzywizn g”l”ownych. Ten wynik Gauss nazwa”l theorema egregum, tak bardzo ucieszy”l go ten wynik. Czy ciebie te”r ucieszy”l?

W pewnym szalonym mie”scie plan miasta wygl”ada dok”ladnie tak, jak jeden z naszych parkiet”ow. Wybieramy si”e na spacer. Na ka”rdym skrzy”rowaniu zapisujemy, w kt”or”a drog”e skr”ecili”smy W ten spos”ob otrzymujemy pewien napis okre”slaj”acy w pe”lni nasz spacer, np: 224356 oznacza, ”re dwa razy skr”ecili”smy w ulic”e drug”a z lewej, potem w czwart”a… Mo”re wymy”slisz jaki”s lepszy spos”ob?

W”edruj”ac po mie”scie nie zawsze robimy to w spos”ob optymalny, tj. nie chodzimy najkr”otsz”a mo”rliw”a drog”a. Opisz, jak z tekstu opisuj”acego pewien spacer otrzyma”c tekst opisuj”acy najkr”otszy mo”rliwy spacer mi”edzy tymi samymi dwoma punktami. Jak nie robi”ac rysunku udowodnisz, ”re jest to naprawd”a najkr”otszy taki spacer?

Dwie osoby wybra”ly si”e na przechadzk”e. Znasz napisy okre”slaj”ace ich spacery. Jak sprawdzisz, czy dosz”ly one do tego samego miejsca?

Pewna osoba wybra”la si”e na w”edr”owk”e po trasie, kt”ora okaza”la si”e by”c ”laman”a zamkni”et”a. Jak zmierzy”c pole zawarte wewn”atrz tej ”lamanej, je”sli znasz napis okre”slaj”acy ten spacer? Przez pole powierzchni umawiamy si”e rozumie”c ilo”s”c klepek parkietowych.

Wybierz sobie jaki”s parkiet. Policz ilo”s”c skrzy”rowa”n, do kt”orych mo”rna doj”s”c w N krokach z ustalonego miejsca i zr”ob wykres. Czym r”o”rni”a si”e przypadki parkietu tr”ojk”atnego w kt”orym w wierzcho”lkach styka si”e pi”e”c, sze”s”c i siedem klepek?

Jak zale”ry pole ko”la od promienia na sferze, p”laszczy”znie i na p”laszczy”znie hiperbolicznej?