Self-Attention Transformer-Based Detector
for Faster-than-Nyquist Signaling

For a baseband pulse $g(t)$ with bandwidth $(1+\beta)/2T$, the transmitted signal is expressed as

$$s(t)=\sum_{k}a_{k}\,g(t-k\tau T)$$

(1)

Here $a_{k}$ denotes the $k$-th BPSK symbol, $T$ the Nyquist symbol interval and $\tau\in(0,1)$ the compression factor. An RRC pulse with roll-off factor $\beta=0.35$ is used and the pulse energy is normalized as

$$\int_{-\infty}^{+\infty}|g(t)|^{2}\,dt=1$$

(2)

Transmission is carried out over an AWGN channel. The samples at the output of the matched filter (RRC) are

$$y(n\tau T)=\sum_{k}a_{k}\,x\bigl((n-k)\tau T\bigr)+w(n\tau T)$$

(3)

where $x(t)=g(t)*g(-t)$ and $w(n\tau T)$ is the colored noise at the sampling instant. The colored noise structure arises from the band-limiting effect of the RRC filter; BCJR incorporates this structure into the channel model and thereby produces the optimal decision [3]. The proposed Transformer, in contrast, learns this correlation structure implicitly through the self-attention mechanism without requiring any prior knowledge. The ISI coefficients for $\tau=0.8$ are given in Table I; the normalization condition $\sum_{k}|x_{k}|^{2}=1$ is satisfied.

The Transformer receiver uses an observation window of radius $W=8$ around the time index $k$:

$$\mathbf{r}_{k}=\bigl[y((k-W)\tau T),\ldots,y(k\tau T),\ldots,y((k+W)\tau T)\bigr]\in\mathbb{R}^{S}$$

(4)

Here $S=2W+1=17$ denotes the number of tokens. The window width $W=8$ was chosen so as to cover all significant ISI coefficients ($x_{0}$–$x_{8}$) for $\tau=0.8$. The complete system chain is shown in Fig. 1.

The proposed receiver is based on the encoder-only Transformer architecture [5]. Since the bit decision for symbol $k$ is a classification task based on a fixed-length context window, the decoder component is unnecessary; the encoder structure, through its bidirectional attention mechanism, offers the possibility of interacting simultaneously with both past and future neighboring symbols. Each scalar signal sample is mapped into a $D=20$ dimensional embedding space and a learnable positional encoding is added:

$$\mathbf{e}_{i}=y\bigl((k+i-W)\tau T\bigr)\cdot\mathbf{W}_{e}+\mathbf{b}_{e},\quad\mathbf{H}=\mathbf{E}+\mathbf{PE}\in\mathbb{R}^{S\times D}$$

(5)

A self-attention mechanism with $N_{H}=4$ heads and $N_{L}=2$ encoder blocks is used. For each head $h$ the query, key and value matrices are computed and the attention output is obtained by the scaled dot product:

$$\mathbf{A}_{h}=\mathrm{softmax}\!\left(\frac{\mathbf{Q}_{h}\mathbf{K}_{h}^{\top}}{\sqrt{D_{H}}}\right)\mathbf{V}_{h},\quad D_{H}=D/N_{H}=5$$

(6)

$$\mathbf{H}^{\prime}=\mathrm{LN}(\mathbf{H}+\mathrm{MHA}(\mathbf{H})),\quad\mathbf{H}_{f}=\mathrm{LN}(\mathbf{H}^{\prime}+\mathrm{FFN}(\mathbf{H}^{\prime}))$$

(7)

The FFN hidden dimension is $D_{F}=2D=40$. The center-token representation $\mathbf{cls}=\mathbf{H}_{f}[W,:]$ is fed to a two-layer classifier head, which produces the bit decision $\hat{b}=\arg\max_{j}P(\hat{b}=j)$. The total number of parameters is $\approx 8.5$K, which makes the model extremely lightweight compared with the 10K–50K parameters of the GRU [7].

A two-stage strategy is adopted for training the model. In pretraining, the model is trained at a randomly selected SNR point in the range $\mathrm{SNR}\in\{0,\ldots,10\}$ dB for each epoch. Over a total of 100 epochs, 500,000 symbols were processed in mini-batches of 5,000 symbols; the learning rate is $\eta=3\times 10^{-3}$, the gradient clipping threshold is $\pm 0.5$ and the dropout is $p=0.1$ (Adam, $\beta_{1}=0.9$, $\beta_{2}=0.999$). In fine-tuning, training is continued for each target SNR with $\eta=8\times 10^{-4}$, 50 epochs and a batch size of 2K. Curriculum learning [6]: during the first 40% of the epochs the model is trained 2 dB above the target SNR; for the remaining epochs training is continued directly at the target SNR. This approach accelerates convergence in the low-SNR regions and reduces the risk of becoming trapped in local minima. All experiments were carried out with PyTorch 2.x on an NVIDIA T4 GPU, with a total training time of $\approx 2$ hours.

The BCJR reference curve [9] and the GRU receiver [7] ($\tau=0.8$, $\beta=0.35$, 150K test symbols) were used for comparison. The GRU receiver aligns its input structure with the one-sided ISI spread of FTN signaling and is trained with the NADAM optimization algorithm. Fig. 3 and Table II present the results.

The proposed Transformer receiver exhibits performance that practically overlaps with BCJR in the 0–5 dB $E_{b}/N_{0}$ band, thereby demonstrating its capacity to learn the ISI memory structure through the self-attention mechanism without using channel knowledge. In the 7–8 dB region the Transformer also outperforms the GRU [7].

The self-attention weights of the last encoder layer were visualized for $E_{b}/N_{0}\in\{0,4,8\}$ dB (200 test samples, average over $N_{H}=4$ heads). Low SNR (0 dB): the attention weights exhibit a relatively uniform distribution across the window; the model assigns meaningful weight to distant positions ($k\pm 4$, $k\pm 6$) as well, in order to reduce the noise uncertainty. Medium SNR (4 dB): the weights begin to concentrate on $k$ and its neighbors $k\pm 1$, $k\pm 2$; this pattern coincides with the dominant ISI coefficients ($x_{0}$, $x_{1}$, $x_{2}$). High SNR (8 dB): the sharpest concentration is observed under this condition; in the $k\pm 8$ regions the weights decrease to $\approx 0.00$–$0.02$ (Fig. 4, Table III).

Considered together, these findings show that the Transformer uses its attention weights in an increasingly selective manner as the SNR increases. This adaptive behavior confirms that the self-attention mechanism autonomously discovers the ISI memory structure specific to FTN without requiring channel knowledge, and offers a clear interpretability advantage over alternative deep-learning approaches [7, 8].

The $O(S^{2})$ constant scaling and the parallel inference capability of the Transformer presented in Table IV provide a clear latency advantage over the GRU at large block lengths; this property is of critical importance in latency-sensitive applications. An FPGA/ASIC implementation of the Transformer receiver is within the scope of future work.

In order to quantify the contribution of the proposed strategy, three configurations were compared: (i) pretraining only, (ii) pretraining $+$ direct fine-tuning, (iii) pretraining $+$ curriculum fine-tuning (proposed). This comparison clearly reveals the contribution of curriculum learning to the convergence speed and to the BER performance. Table V presents the results.

The proposed strategy attains the lowest BER values at all SNR points; it accelerates the convergence particularly noticeably in the 0–2 dB band. The warm-up training 2 dB above the target SNR allows the model to settle at a more favorable starting point.

Bant genişliği $(1+\beta)/2T$ olan bir taban bant darbesi $g(t)$ için iletilen sinyal şu şekilde ifade edilmektedir:

$$s(t)=\sum_{k}a_{k}\,g(t-k\tau T)$$

(1)

Burada $a_{k}$ $k$-inci BPSK sembolünü, $T$ Nyquist sembol aralığını ve $\tau\in(0,1)$ sıkıştırma faktörünü göstermektedir. $\beta=0.35$ roll-off faktörlü RRC darbesi kullanılmış olup darbe enerjisi normalize edilmiştir:

$$\int_{-\infty}^{+\infty}|g(t)|^{2}\,dt=1$$

(2)

İletim AWGN kanalı üzerinden gerçekleştirilmektedir. Eşleştirilmiş filtre (RRC) çıkışındaki örnekler:

$$y(n\tau T)=\sum_{k}a_{k}\,x\bigl((n-k)\tau T\bigr)+w(n\tau T)$$

(3)

Burada $x(t)=g(t)*g(-t)$, $w(n\tau T)$ ise örnekleme anındaki renkli gürültüdür. Renkli gürültü yapısı RRC filtresinin bant sınırlayıcı etkisinden kaynaklanmakta olup BCJR bu yapıyı kanal modeline dahil ederek optimal kararı üretmektedir [3]. Önerilen Transformer ise bu korelasyon yapısını herhangi bir ön bilgi gerektirmeksizin öz-dikkat mekanizması aracılığıyla örtük biçimde öğrenmektedir. $\tau=0.8$ için ISI katsayıları Tablo I’de verilmektedir; $\sum_{k}|x_{k}|^{2}=1$ normalizasyon koşulu sağlanmaktadır.

Transformer alıcısı, zaman indisi $k$ etrafında $W=8$ yarıçaplı bir gözlem penceresi kullanmaktadır:

$$\mathbf{r}_{k}=\bigl[y((k-W)\tau T),\ldots,y(k\tau T),\ldots,y((k+W)\tau T)\bigr]\in\mathbb{R}^{S}$$

(4)

Burada $S=2W+1=17$ token sayısını ifade etmektedir. Pencere genişliği $W=8$, $\tau=0.8$ için tüm anlamlı ISI katsayılarını ($x_{0}$–$x_{8}$) kapsayacak şekilde belirlenmiştir. Sistem zincirinin tamamı Şekil 1’de gösterilmektedir.

Önerilen alıcı encoder-only Transformer mimarisine [5] dayanmaktadır. $k$ sembolüne ilişkin bit kararı sabit uzunluklu bir bağlam penceresine dayalı sınıflandırma görevi olduğundan kod çözücü bileşeni gereksiz kalmakta; kodlayıcı yapısı çift yönlü dikkat mekanizması aracılığıyla hem geçmiş hem gelecek komşu sembollerle eş zamanlı etkileşim kurma imkânı sunmaktadır. Her skaler sinyal örneği $D=20$ boyutlu gömme uzayına taşınmakta, öğrenilebilir konumsal kodlama eklenmektedir:

$$\mathbf{e}_{i}=y\bigl((k+i-W)\tau T\bigr)\cdot\mathbf{W}_{e}+\mathbf{b}_{e},\quad\mathbf{H}=\mathbf{E}+\mathbf{PE}\in\mathbb{R}^{S\times D}$$

(5)

$N_{H}=4$ başlı öz-dikkat mekanizması ve $N_{L}=2$ kodlayıcı bloğu kullanılmaktadır. Her baş $h$ için sorgu, anahtar ve değer matrisleri hesaplanarak ölçeklendirilmiş nokta çarpımı ile dikkat çıktısı elde edilmektedir:

$$\mathbf{A}_{h}=\mathrm{softmax}\!\left(\frac{\mathbf{Q}_{h}\mathbf{K}_{h}^{\top}}{\sqrt{D_{H}}}\right)\mathbf{V}_{h},\quad D_{H}=D/N_{H}=5$$

(6)

$$\mathbf{H}^{\prime}=\mathrm{LN}(\mathbf{H}+\mathrm{MHA}(\mathbf{H})),\quad\mathbf{H}_{f}=\mathrm{LN}(\mathbf{H}^{\prime}+\mathrm{FFN}(\mathbf{H}^{\prime}))$$

(7)

FFN gizli boyutu $D_{F}=2D=40$’tır. Merkez token temsili $\mathbf{cls}=\mathbf{H}_{f}[W,:]$ iki katmanlı sınıflandırıcı kafasına beslenerek $\hat{b}=\arg\max_{j}P(\hat{b}=j)$ bit kararı üretilmektedir. Toplam parametre sayısı $\approx 8.5$K olup GRU’nun [7] 10K–50K parametresine kıyasla son derece hafif bir modeldir.

Modelin eğitiminde iki aşamalı bir strateji benimsenmiştir. Ön eğitimde model $\mathrm{SNR}\in\{0,\ldots,10\}$ dB aralığında her epoch için rastgele seçilen bir SNR noktasında eğitilmektedir. Toplam 100 epoch boyunca 5.000 sembollik mini-batch’lerle 500.000 sembol işlenmiştir; öğrenme hızı $\eta=3\times 10^{-3}$, gradyan kırpma eşiği $\pm 0.5$, dropout $p=0.1$ (Adam, $\beta_{1}=0.9$, $\beta_{2}=0.999$). İnce ayarda her hedef SNR için $\eta=8\times 10^{-4}$, 50 epoch, batch 2K olarak sürdürülmüştür. Müfredat öğrenmesi [6]: eğitimin ilk %40 epoch’unda model hedef SNR’den 2 dB yüksekte eğitilmekte; kalan epoch’larda doğrudan hedef SNR üzerinde sürdürülmektedir. Bu yaklaşım düşük SNR bölgelerinde yakınsamayı hızlandırmakta ve yerel minimumlara takılma riskini azaltmaktadır. Tüm deneyler PyTorch 2.x ve NVIDIA T4 GPU üzerinde gerçekleştirilmiş olup toplam eğitim süresi $\approx 2$ saattir.

BCJR referans eğrisi [9] ve GRU alıcısı [7] ($\tau=0.8$, $\beta=0.35$, 150K test sembolü) karşılaştırma için kullanılmıştır. GRU alıcısı giriş yapısını FTN sinyalleşmesinin tek taraflı ISI yayılım aralığıyla hizalamakta ve NADAM optimizasyon algoritmasıyla eğitilmektedir. Şekil 3 ve Tablo II sonuçları sunmaktadır.

Önerilen Transformer alıcısı 0–5 dB $E_{b}/N_{0}$ bandında BCJR ile pratik olarak örtüşen performans sergilemekte; kanal bilgisi kullanmaksızın öz-dikkat mekanizması aracılığıyla ISI bellek yapısını öğrenme kapasitesini kanıtlamaktadır. 7–8 dB bölgesinde ise Transformer, GRU [7]’yu da geride bırakmaktadır.

Son encoder katmanının öz-dikkat ağırlıkları $E_{b}/N_{0}\in\{0,4,8\}$ dB için görselleştirilmiştir (200 test örneği, $N_{H}=4$ kafa ortalaması). Düşük SNR (0 dB): Dikkat ağırlıkları pencere genelinde görece düzgün bir dağılım sergilemekte; model gürültü belirsizliğini azaltmak için uzak konumlara ($k\pm 4$, $k\pm 6$) da anlamlı ağırlık atamaktadır. Orta SNR (4 dB): Ağırlıklar $k$ ve $k\pm 1$, $k\pm 2$ komşularında yoğunlaşmaya başlamakta; bu örüntü baskın ISI katsayıları ($x_{0}$, $x_{1}$, $x_{2}$) ile örtüşmektedir. Yüksek SNR (8 dB): En keskin yoğunlaşma bu koşulda gözlemlenmekte; $k\pm 8$ bölgelerinde ağırlıklar $\approx 0.00$–$0.02$’ye gerilemektedir (Şekil 4, Tablo III).

Bu bulgular toplu değerlendirildiğinde, Transformer’ın SNR arttıkça dikkat ağırlıklarını giderek daha seçici biçimde kullandığı görülmektedir. Bu adaptif davranış, öz-dikkat mekanizmasının kanal bilgisi gerektirmeksizin FTN’ye özgü ISI bellek yapısını otonom biçimde keşfettiğini doğrulamakta; alternatif derin öğrenme yaklaşımlarına [7, 8] kıyasla belirgin yorumlanabilirlik avantajı sunmaktadır.

Tablo IV’de sunulan Transformer’ın $O(S^{2})$ sabit ölçeklemesi ve paralel çıkarım kapasitesi, büyük blok uzunluklarında GRU’ya kıyasla belirgin gecikme avantajı sağlamakta; bu özellik gecikmeye duyarlı uygulamalarda kritik önem taşımaktadır. Transformer alıcısının FPGA/ASIC uygulaması gelecek çalışmalar kapsamındadır.

Önerilen stratejinin katkısını ölçmek amacıyla üç yapılandırma karşılaştırılmıştır: (i) yalnızca ön eğitim, (ii) ön eğitim + doğrudan ince ayar, (iii) ön eğitim + müfredat öğrenmeli ince ayar (önerilen). Bu karşılaştırma, müfredat öğrenmesinin yakınsama hızı ve BER performansı üzerindeki katkısını açıkça ortaya koymaktadır. Tablo V sonuçları sunmaktadır.

Önerilen strateji tüm SNR noktalarında en düşük BER değerlerine ulaşmakta; özellikle 0–2 dB bandında yakınsamayı belirgin biçimde hızlandırmaktadır. Hedef SNR’den 2 dB yüksekteki ön ısınma eğitimi, modelin daha elverişli bir başlangıç noktasına yerleşmesini sağlamaktadır.