跳到论文正文
W Papers独立论文阅读器 arXiv:2502.10549 论文正文 计算阅读时间 · 0%
引用这篇论文根据当前论文元数据生成,正式投稿前建议核对。

    
  

Sur une conjecture de Schinzel.

Francesco AMOROSO1, Njaka Harilala ANDRIAMANDRATOMANANA2 et Denis SIMON2
Résumé.

Nous donnons une nouvelle preuve d’une conjecture de Schinzel sur l’intersection d’une sous-variété de codimension au moins 2 dans une puissance du groupe multiplicatif avec un tore de dimension 1. La preuve repose sur un théorème géométrique de Bézout de P. Philippon et sur des minorations pour la hauteur du premier auteur, S. David et E. Viada. Elle donne pour la première fois un résultat explicite, en fonction de la hauteur et du degré de la variété. Il s’inspire d’un énoncé similaire de S. Checcoli, F. Veneziano et E. Viada dans un produit de courbes elliptiques.

We give a new proof of a conjecture of Schinzel on the intersection of a subvariety of codimension at least 2 in a power of the multiplicative group with a torus of dimension 1. The proof rests on a geometric Bézout’s theorem of P. Philippon and on lower bounds for the height of the first author, S. David and E. Viada. It gives for the first time an explicit result, depending on the height and degree of the variety. It is inspired on a similar statement on products of elliptic curves, by S. Checcoli, F. Veneziano and E. Viada.

(1)Dipartimento di Matematica
Università di Torino
Via Carlo Alberto, 10 - 10123 Torino, Italy
(2)Laboratoire de mathématiques Nicolas Oresme, CNRS UMR 6139
Université de Caen Normandie, Campus II, BP 5186
14032 Caen Cedex, France

2020 Mathematical Subject Classification: 11J99, 11G30, 11G50.


Keywords. Multiplicative group, polynomials, heights.

In memory of Andrzej Schinzel

1. Introduction

La conjecture de Schinzel à laquelle se réfère le titre de cet article est la suivante:

Conjecture 1.1 (Schinzel, 1965).

Soient F,G∈ℤ⁢[x1,…,xn]𝐹𝐺ℤsubscript𝑥1…subscript𝑥𝑛F,G\in{\mathbb{Z}}[x_{1},\dots,x_{n}]italic_F , italic_G ∈ blackboard_Z [ italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ] premiers entre eux. Soit ensuite 𝐚:=(a1,…,an)∈ℤnassign𝐚subscript𝑎1…subscript𝑎𝑛superscriptℤ𝑛{\bf a}:=(a_{1},\dots,a_{n})\in{\mathbb{Z}}^{n}bold_a := ( italic_a start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_a start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) ∈ blackboard_Z start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT et soit ξ∈ℚ¯∗𝜉superscript¯ℚ\xi\in{\overline{\mathbb{Q}}}^{*}italic_ξ ∈ over¯ start_ARG blackboard_Q end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT ∗ end_POSTSUPERSCRIPT différent d’une racine de l’unité. Supposons que

F⁢(ξa1,…,ξan)=G⁢(ξa1,…,ξan)=0.𝐹superscript𝜉subscript𝑎1…superscript𝜉subscript𝑎𝑛𝐺superscript𝜉subscript𝑎1…superscript𝜉subscript𝑎𝑛0F(\xi^{a_{1}},\dots,\xi^{a_{n}})=G(\xi^{a_{1}},\dots,\xi^{a_{n}})=0.italic_F ( italic_ξ start_POSTSUPERSCRIPT italic_a start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUPERSCRIPT , … , italic_ξ start_POSTSUPERSCRIPT italic_a start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUPERSCRIPT ) = italic_G ( italic_ξ start_POSTSUPERSCRIPT italic_a start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUPERSCRIPT , … , italic_ξ start_POSTSUPERSCRIPT italic_a start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUPERSCRIPT ) = 0 .

Alors, il existe un vecteur non nul 𝐛∈ℤn𝐛superscriptℤ𝑛{\bf b}\in{\mathbb{Z}}^{n}bold_b ∈ blackboard_Z start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT orthogonal à 𝐚𝐚{\bf a}bold_a et de norme L∞subscript𝐿L_{\infty}italic_L start_POSTSUBSCRIPT ∞ end_POSTSUBSCRIPT satisfaisant:

‖𝐛‖∞≤B⁢(F,G),subscriptnorm𝐛𝐵𝐹𝐺\|{\bf b}\|_{\infty}\leq B(F,G),∥ bold_b ∥ start_POSTSUBSCRIPT ∞ end_POSTSUBSCRIPT ≤ italic_B ( italic_F , italic_G ) ,

où B⁢(F,G)>0𝐵𝐹𝐺0B(F,G)>0italic_B ( italic_F , italic_G ) > 0 dépend seulement de F𝐹Fitalic_F et G𝐺Gitalic_G.

A. Schinzel a énoncé cette conjecture dans [17, Conjecture, p. 3] et en a donné une preuve dans [18, Theorem 1, p. 47] dans le cas particulier n≤3𝑛3n\leq 3italic_n ≤ 3. On pourra aussi se référer à [19, Conjecture 1, p. 279 et Theorem 45, p. 144]. La conjecture 1.1 a ensuite été démontrée en toute généralité par E. Bombieri et U. Zannier [19, Appendix] et, dans une forme plus générale et avec une méthode partiellement différente, par E. Bombieri, D. Masser et U. Zannier [6, Theorem 1.6]. Ces preuves sont effectives mais pas explicites (voir la discussion après [9, Theorem 2]).

On présente ici une nouvelle démonstration en explicitant la dépendance en le degré et en la taille des coefficient de F𝐹Fitalic_F et G𝐺Gitalic_G. Notre méthode s’inspire de l’approche de S. Checcoli, F. Veneziano et E. Viada dans [7], où les auteurs ont démontré un analogue de la conjecture 1.1 dans le cas de produit de courbes elliptiques. Notre démarche utilise le théorème de Bézout arithmétique de P. Philippon et une version fonctorielle du théorème de Dobrowolski généralisé.

Etant donné un polynôme de Laurent F∈ℤ⁢[x1±1,…,xn±1]𝐹ℤsuperscriptsubscript𝑥1plus-or-minus1…superscriptsubscript𝑥𝑛plus-or-minus1F\in{\mathbb{Z}}[x_{1}^{\pm 1},\ldots,x_{n}^{\pm 1}]italic_F ∈ blackboard_Z [ italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ± 1 end_POSTSUPERSCRIPT , … , italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ± 1 end_POSTSUPERSCRIPT ], on note deg⁡(F)degree𝐹\deg(F)roman_deg ( italic_F ) son degré (i.e. le degré de la clôture de Zariski dans ℙnsubscriptℙ𝑛{\mathbb{P}}_{n}blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT de l’hypersurface de 𝔾mnsuperscriptsubscript𝔾m𝑛{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT d’équation F=0𝐹0F=0italic_F = 0) et ‖F‖1subscriptnorm𝐹1\|F\|_{1}∥ italic_F ∥ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT la norme L1subscript𝐿1L_{1}italic_L start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT du vecteur de ses coefficients.

Théorème 1.2.

Soient F1,…,Fs∈ℤ⁢[x1±1,…,xn±1]subscript𝐹1…subscript𝐹𝑠ℤsuperscriptsubscript𝑥1plus-or-minus1…superscriptsubscript𝑥𝑛plus-or-minus1F_{1},\dots,F_{s}\in{\mathbb{Z}}[x_{1}^{\pm 1},\ldots,x_{n}^{\pm 1}]italic_F start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_s end_POSTSUBSCRIPT ∈ blackboard_Z [ italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ± 1 end_POSTSUPERSCRIPT , … , italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ± 1 end_POSTSUPERSCRIPT ]. Notons

D:=max1≤i≤s⁡deg⁡(Fi),eth1:=max1≤i≤s⁡log⁡‖Fi‖1,formulae-sequenceassign𝐷subscript1𝑖𝑠degreesubscript𝐹𝑖etassignsubscriptℎ1subscript1𝑖𝑠subscriptnormsubscript𝐹𝑖1D:=\max_{1\leq i\leq s}\deg(F_{i}),\quad\hbox{et}\quad h_{1}:=\max_{1\leq i% \leq s}\log\|F_{i}\|_{1},italic_D := roman_max start_POSTSUBSCRIPT 1 ≤ italic_i ≤ italic_s end_POSTSUBSCRIPT roman_deg ( italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) , et italic_h start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT := roman_max start_POSTSUBSCRIPT 1 ≤ italic_i ≤ italic_s end_POSTSUBSCRIPT roman_log ∥ italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ∥ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ,

et h~1:=h1+(n+13)⁢log⁡(n+1)⁢Dassignsubscript~ℎ1subscriptℎ1𝑛13𝑛1𝐷\tilde{h}_{1}:=h_{1}+(n+13)\log(n+1)Dover~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT := italic_h start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT + ( italic_n + 13 ) roman_log ( italic_n + 1 ) italic_D. Soient également 𝐚∈ℤn\{𝟎}𝐚\superscriptℤ𝑛0{\bf a}\in{\mathbb{Z}}^{n}\backslash\{\mathbf{0}\}bold_a ∈ blackboard_Z start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT \ { bold_0 } et ξ∈ℚ¯∗𝜉superscript¯ℚ\xi\in{\overline{\mathbb{Q}}}^{*}italic_ξ ∈ over¯ start_ARG blackboard_Q end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT ∗ end_POSTSUPERSCRIPT différent d’une racine de l’unité.

On suppose qu’il existe une composante irréductible W𝑊Witalic_W de codimension k≥2𝑘2k\geq 2italic_k ≥ 2 de la sous-variété de 𝔾mnsuperscriptsubscript𝔾m𝑛{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT définie par F1=⋯=Fs=0subscript𝐹1⋯subscript𝐹𝑠0F_{1}=\dots=F_{s}=0italic_F start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT = ⋯ = italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_s end_POSTSUBSCRIPT = 0 et qui passe par le point (ξa1,…,ξan)superscript𝜉subscript𝑎1…superscript𝜉subscript𝑎𝑛(\xi^{a_{1}},\dots,\xi^{a_{n}})( italic_ξ start_POSTSUPERSCRIPT italic_a start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUPERSCRIPT , … , italic_ξ start_POSTSUPERSCRIPT italic_a start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUPERSCRIPT ). Il existe alors un vecteur non nul 𝐛∈ℤn𝐛superscriptℤ𝑛{\bf b}\in{\mathbb{Z}}^{n}bold_b ∈ blackboard_Z start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT orthogonal à 𝐚𝐚{\bf a}bold_a et de norme L2subscript𝐿2L_{2}italic_L start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT satisfaisant:

∥𝐛∥2≤(4n)17⁢nh~1Dk−1log(3h~1Dk)2⁢n.\|{\bf b}\|_{2}\leq(4n)^{17n}\,\tilde{h}_{1}D^{k-1}\log(3\tilde{h}_{1}D^{k})^{% 2n}.∥ bold_b ∥ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ≤ ( 4 italic_n ) start_POSTSUPERSCRIPT 17 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT over~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k - 1 end_POSTSUPERSCRIPT roman_log ( 3 over~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT .

On remarquera que la dépendance quasi-linéaire en la taille des coefficients dans le théorème 1.2 s’accorde bien avec l’exemple suivant dû à Schinzel:

n=s=2,F1⁢(x1,x2)=x1−2,F2⁢(x1,x2)=x2−2a et ξ=2,(a1,a2)=(1,a),n=s=2,\quad F_{1}(x_{1},x_{2})=x_{1}-2,\;F_{2}(x_{1},x_{2})=x_{2}-2^{a}\\ \text{ et }\quad\xi=2,\;(a_{1},a_{2})=(1,a),start_ROW start_CELL italic_n = italic_s = 2 , italic_F start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , italic_x start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) = italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT - 2 , italic_F start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , italic_x start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) = italic_x start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT - 2 start_POSTSUPERSCRIPT italic_a end_POSTSUPERSCRIPT end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL et italic_ξ = 2 , ( italic_a start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , italic_a start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) = ( 1 , italic_a ) , end_CELL end_ROW

et également avec [4, Theorem 2.3], où les auteurs montrent une borne pour ‖𝐛‖∞subscriptnorm𝐛\|{\bf b}\|_{\infty}∥ bold_b ∥ start_POSTSUBSCRIPT ∞ end_POSTSUBSCRIPT, indépendante de h1subscriptℎ1h_{1}italic_h start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT si cette dernière quantité est suffisamment petite par rapport à ‖𝐚‖∞subscriptnorm𝐚\|{\bf a}\|_{\infty}∥ bold_a ∥ start_POSTSUBSCRIPT ∞ end_POSTSUBSCRIPT.

M. Filaseta, A. Granville et A. Schinzel [9, Theorem B] ont montré à l’aide de l’ex-conjecture 1.1 qu’il existe un algorithme qui permet de calculer le pgcdpgcd\operatorname{pgcd}roman_pgcd de deux polynômes f𝑓fitalic_f, g∈ℤ⁢[x]𝑔ℤdelimited-[]𝑥g\in{\mathbb{Z}}[x]italic_g ∈ blackboard_Z [ italic_x ] de degré au plus d≥2𝑑2d\geq 2italic_d ≥ 2 en Of,g⁢(log⁡d)subscript𝑂𝑓𝑔𝑑O_{f,g}(\log d)italic_O start_POSTSUBSCRIPT italic_f , italic_g end_POSTSUBSCRIPT ( roman_log italic_d ) opérations binaires, sous l’hypothèse qu’au moins l’un des f𝑓fitalic_f et g𝑔gitalic_g n’a pas de facteur cyclotomique. La constante implicite dans Of,gsubscript𝑂𝑓𝑔O_{f,g}italic_O start_POSTSUBSCRIPT italic_f , italic_g end_POSTSUBSCRIPT dépend, effectivement mais pas explicitement, du nombre de coefficients de f𝑓fitalic_f et g𝑔gitalic_g et de leur taille. Ensuite, le premier auteur, L. Leroux et M. Sombra [3, Theorem 4.3] ont précisé ce résultat, en montrant qu’il existe un algorithme qui permet de déterminer la partie non-cyclotomique du pgcd de f𝑓fitalic_f et g𝑔gitalic_g en au plus Of,g⁢(log⁡d)subscript𝑂𝑓𝑔𝑑O_{f,g}(\log d)italic_O start_POSTSUBSCRIPT italic_f , italic_g end_POSTSUBSCRIPT ( roman_log italic_d ) opérations binaires, même si f𝑓fitalic_f et g𝑔gitalic_g ont des facteurs cyclotomiques. La constante implicite dans Of,gsubscript𝑂𝑓𝑔O_{f,g}italic_O start_POSTSUBSCRIPT italic_f , italic_g end_POSTSUBSCRIPT dépend à nouveau de façon effective mais pas explicite du nombre de coefficients des polynômes et de leur taille. Le théorème 1.2 permet en principe d’expliciter cette dépendance.

Plan de l’article

Dans le paragraphe 2, après avoir rappelé quelques faits standards sur la géométrie dans une puissance d’un groupe multiplicatif, nous énoncerons des résultats de géométrie des nombres qui nous seront utiles dans la suite. Dans le paragraphe 3, on rappellera les définitions de hauteur projective et normalisée et du minimum essentiel. Le paragraphe 4 sera consacré au rappel du théorème de Bézout de P. Philippon. Dans le paragraphe 5 on présentera une preuve d’une version fonctorielle du théorème de Dobrowolski en dimension supérieure de S. David et du premier auteur [1]. Cette minoration se déduit du résultat principale de [5] à l’aide d’un lemme de transfert de G. Rémond. Nous prouverons le théorème 1.2 dans le paragraphe 6.

Remerciements

L’énoncé et la preuve du lemme 5.1 sont de Gaël Rémond, qui les a transmis au premier auteur. Le premier auteur remercie également Patrice Philippon pour plusieurs clarifications concernant sa version du théorème de Bézout arithmétique et de l’article [15], et Francesco Veneziano pour des échanges à propos de la stratégie de la preuve de [7].

F. Amoroso et D. Simon remercient le projet IEA (International Emerging Action) PAriAIPP (Problèmes sur l’Arithmétique et l’Algèbre des Petits Points) du CNRS pour le soutien financier. F. Amoroso est membre du réseau INdAM GNSAGA.

2. Généralités sur 𝔾mnsuperscriptsubscript𝔾m𝑛{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT, géométrie des nombres

Pour les notations et les rappels ci-dessous, le lecteur pourra se rapporter à [22, chapitre IV, section 2.2].

Nous travaillons dans une puissance 𝔾mnsuperscriptsubscript𝔾m𝑛{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT du groupe multiplicatif. Pour 𝝀∈ℤn𝝀superscriptℤ𝑛{\boldsymbol{\lambda}}\in{\mathbb{Z}}^{n}bold_italic_λ ∈ blackboard_Z start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT et 𝐱=(x1,…,xn)𝐱subscript𝑥1…subscript𝑥𝑛{\bf x}=(x_{1},\ldots,x_{n})bold_x = ( italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ), on pose 𝐱𝝀=x1λ1⁢⋯⁢xnλnsuperscript𝐱𝝀superscriptsubscript𝑥1subscript𝜆1⋯superscriptsubscript𝑥𝑛subscript𝜆𝑛{\bf x}^{\boldsymbol{\lambda}}=x_{1}^{\lambda_{1}}\cdots x_{n}^{\lambda_{n}}bold_x start_POSTSUPERSCRIPT bold_italic_λ end_POSTSUPERSCRIPT = italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUPERSCRIPT ⋯ italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUPERSCRIPT. Pour un entier l𝑙litalic_l, on note aussi [l]:𝔾mn→𝔾mn:delimited-[]𝑙→superscriptsubscript𝔾m𝑛superscriptsubscript𝔾m𝑛[l]\colon{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}\to{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}[ italic_l ] : blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT → blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT la «  multiplication  » par l𝑙litalic_l, i.e. le morphisme 𝐱↦𝐱l:=(x1l,…,xnl)maps-to𝐱superscript𝐱𝑙assignsuperscriptsubscript𝑥1𝑙…superscriptsubscript𝑥𝑛𝑙{\bf x}\mapsto{\bf x}^{l}:=(x_{1}^{l},\ldots,x_{n}^{l})bold_x ↦ bold_x start_POSTSUPERSCRIPT italic_l end_POSTSUPERSCRIPT := ( italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_l end_POSTSUPERSCRIPT , … , italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_l end_POSTSUPERSCRIPT ).

Par sous-variété V𝑉Vitalic_V de 𝔾mnsuperscriptsubscript𝔾m𝑛{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT, nous entendons un fermé de Zariski définie sur ℚ¯¯ℚ{\overline{\mathbb{Q}}}over¯ start_ARG blackboard_Q end_ARG. On dit que V𝑉Vitalic_V est irréductible si sa fermeture est géométriquement irréductible. De même, on dit que V𝑉Vitalic_V est irréductible sur un corps K⊆ℚ¯𝐾¯ℚK\subseteq{\overline{\mathbb{Q}}}italic_K ⊆ over¯ start_ARG blackboard_Q end_ARG si sa fermeture de Zariski est irréductible sur K𝐾Kitalic_K.

Par sous-groupe algébrique de 𝔾mnsuperscriptsubscript𝔾m𝑛{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT nous entendons une sous-variété algébrique fermée stable sous les opérations de groupe. Un sous-groupe algébrique irréductible est appelé (sous-)tore. Nous appelons sous-variété de torsion de 𝔾mnsuperscriptsubscript𝔾m𝑛{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT, un translaté d’un sous-tore par un point de torsion. Tout sous-groupe algébrique est une union finie de sous-variété de torsion.

Soit Λ⊆ℤnΛsuperscriptℤ𝑛\Lambda\subseteq{\mathbb{Z}}^{n}roman_Λ ⊆ blackboard_Z start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT un sous-groupe de rang k𝑘kitalic_k. Alors

HΛ:={𝐱∈𝔾mn,∀𝝀∈Λ,𝐱𝝀=1}assignsubscript𝐻Λformulae-sequence𝐱superscriptsubscript𝔾m𝑛formulae-sequencefor-all𝝀Λsuperscript𝐱𝝀1H_{\Lambda}:=\{{\bf x}\in{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n},\;\forall{\boldsymbol{% \lambda}}\in\Lambda,\;{\bf x}^{\boldsymbol{\lambda}}=1\}italic_H start_POSTSUBSCRIPT roman_Λ end_POSTSUBSCRIPT := { bold_x ∈ blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT , ∀ bold_italic_λ ∈ roman_Λ , bold_x start_POSTSUPERSCRIPT bold_italic_λ end_POSTSUPERSCRIPT = 1 }

est un sous-groupe algébrique de dimension n−k𝑛𝑘n-kitalic_n - italic_k. De plus, Λ↦HΛmaps-toΛsubscript𝐻Λ\Lambda\mapsto H_{\Lambda}roman_Λ ↦ italic_H start_POSTSUBSCRIPT roman_Λ end_POSTSUBSCRIPT est une bijection entre sous-groupes de ℤnsuperscriptℤ𝑛{\mathbb{Z}}^{n}blackboard_Z start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT et sous-groupes algébriques de 𝔾mnsuperscriptsubscript𝔾m𝑛{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT. Le sous-groupe ΛΛ\Lambdaroman_Λ est saturé (i.e. si k⁢𝝀∈Λ𝑘𝝀Λk{\boldsymbol{\lambda}}\in\Lambdaitalic_k bold_italic_λ ∈ roman_Λ avec k≥1𝑘1k\geq 1italic_k ≥ 1 entier et 𝝀∈ℤn𝝀superscriptℤ𝑛{\boldsymbol{\lambda}}\in{\mathbb{Z}}^{n}bold_italic_λ ∈ blackboard_Z start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT, alors 𝝀∈Λ𝝀Λ{\boldsymbol{\lambda}}\in\Lambdabold_italic_λ ∈ roman_Λ) si et seulement si HΛsubscript𝐻ΛH_{\Lambda}italic_H start_POSTSUBSCRIPT roman_Λ end_POSTSUBSCRIPT est un tore.

On fixe le plongement

𝔾mnsuperscriptsubscript𝔾m𝑛\displaystyle{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ↪ℙn↪absentsubscriptℙ𝑛\displaystyle\hookrightarrow{\mathbb{P}}_{n}↪ blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT
(x1,…,xn)subscript𝑥1…subscript𝑥𝑛\displaystyle(x_{1},\ldots,x_{n})( italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) →(1:x1:⋯:xn)\displaystyle\to(1:x_{1}:\cdots:x_{n})→ ( 1 : italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT : ⋯ : italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT )

Le degré d’une sous-variété est alors le degré de la fermeture Zariski de son image. On note ℚ¯⁢[x1±1,…,xn±1]¯ℚsuperscriptsubscript𝑥1plus-or-minus1…superscriptsubscript𝑥𝑛plus-or-minus1{\overline{\mathbb{Q}}}[x_{1}^{\pm 1},\ldots,x_{n}^{\pm 1}]over¯ start_ARG blackboard_Q end_ARG [ italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ± 1 end_POSTSUPERSCRIPT , … , italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ± 1 end_POSTSUPERSCRIPT ] l’anneau des fonctions régulières sur 𝔾mnsuperscriptsubscript𝔾m𝑛{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT. Par degré d’un polynôme de Laurent F∈ℚ¯⁢[x1±1,…,xn±1]𝐹¯ℚsuperscriptsubscript𝑥1plus-or-minus1…superscriptsubscript𝑥𝑛plus-or-minus1F\in{\overline{\mathbb{Q}}}[x_{1}^{\pm 1},\ldots,x_{n}^{\pm 1}]italic_F ∈ over¯ start_ARG blackboard_Q end_ARG [ italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ± 1 end_POSTSUPERSCRIPT , … , italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ± 1 end_POSTSUPERSCRIPT ] on entend donc le degré de l’hypersurface d’équation F=0𝐹0F=0italic_F = 0.

Le lemme suivant, dû à M. Laurent [11, Lemme 3] (voir aussi [20, Lemma 4]), permet de déterminer des générateurs du sous-groupe de ℤnsuperscriptℤ𝑛{\mathbb{Z}}^{n}blackboard_Z start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT associé à un sous-groupe algébrique contenu dans une sous-variété de 𝔾mnsuperscriptsubscript𝔾m𝑛{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT. Pour 𝒜⊂ℤn𝒜superscriptℤ𝑛{\mathcal{A}}\subset{\mathbb{Z}}^{n}caligraphic_A ⊂ blackboard_Z start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT on note 𝒟⁢(𝒜):={𝝀1−𝝀2|𝝀1,𝝀2∈𝒜}assign𝒟𝒜conditional-setsubscript𝝀1subscript𝝀2subscript𝝀1subscript𝝀2𝒜\mathcal{D}({\mathcal{A}}):=\{{\boldsymbol{\lambda}}_{1}-{\boldsymbol{\lambda}% }_{2}\;|\;{\boldsymbol{\lambda}}_{1},{\boldsymbol{\lambda}}_{2}\in{\mathcal{A}}\}caligraphic_D ( caligraphic_A ) := { bold_italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT - bold_italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT | bold_italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , bold_italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ∈ caligraphic_A }.

Lemme 2.1.

Soient F1,…,Fs∈ℚ¯⁢[x1±1,…,xn±1]subscript𝐹1…subscript𝐹𝑠¯ℚsuperscriptsubscript𝑥1plus-or-minus1…superscriptsubscript𝑥𝑛plus-or-minus1F_{1},\dots,F_{s}\in{\overline{\mathbb{Q}}}[x_{1}^{\pm 1},\ldots,x_{n}^{\pm 1}]italic_F start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_s end_POSTSUBSCRIPT ∈ over¯ start_ARG blackboard_Q end_ARG [ italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ± 1 end_POSTSUPERSCRIPT , … , italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ± 1 end_POSTSUPERSCRIPT ] et soit H𝐻Hitalic_H un sous-groupe algébrique de 𝔾mnsuperscriptsubscript𝔾m𝑛{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT contenu dans la sous-variété de 𝔾mnsuperscriptsubscript𝔾m𝑛{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT définie par F1=⋯=Fs=0subscript𝐹1⋯subscript𝐹𝑠0F_{1}=\dots=F_{s}=0italic_F start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT = ⋯ = italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_s end_POSTSUBSCRIPT = 0, maximale par cette propriété. Il existe alors un sous-groupe ΛΛ\Lambdaroman_Λ de ℤnsuperscriptℤ𝑛{\mathbb{Z}}^{n}blackboard_Z start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT engendré par des vecteurs dans 𝒟⁢(∪i=1sSupp⁡(Fi))𝒟superscriptsubscript𝑖1𝑠Suppsubscript𝐹𝑖\mathcal{D}(\cup_{i=1}^{s}\operatorname{Supp}(F_{i}))caligraphic_D ( ∪ start_POSTSUBSCRIPT italic_i = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_s end_POSTSUPERSCRIPT roman_Supp ( italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) ) tel que H=HΛ𝐻subscript𝐻ΛH=H_{\Lambda}italic_H = italic_H start_POSTSUBSCRIPT roman_Λ end_POSTSUBSCRIPT.

Soit ΛΛ\Lambdaroman_Λ un sous-groupe de ℤnsuperscriptℤ𝑛{\mathbb{Z}}^{n}blackboard_Z start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT. On note Vol⁡(Λ)VolΛ\operatorname{Vol}(\Lambda)roman_Vol ( roman_Λ ) le (co)volume de ΛΛ\Lambdaroman_Λ défini comme étant le volume (pour la mesure de Lebesgue associée) d’une maille fondamentale de ΛΛ\Lambdaroman_Λ vu comme un réseau du sous-espace ℝ⁢ΛℝΛ{\mathbb{R}}\Lambdablackboard_R roman_Λ de ℝnsuperscriptℝ𝑛{\mathbb{R}}^{n}blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT engendré par ΛΛ\Lambdaroman_Λ.

Lemme 2.2.

Soit ΛΛ\Lambdaroman_Λ un sous-groupe de ℤnsuperscriptℤ𝑛{\mathbb{Z}}^{n}blackboard_Z start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT de rang k𝑘kitalic_k et HΛ⊆𝔾mnsubscript𝐻Λsuperscriptsubscript𝔾m𝑛H_{\Lambda}\subseteq{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}italic_H start_POSTSUBSCRIPT roman_Λ end_POSTSUBSCRIPT ⊆ blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT le sous-groupe algébrique associé, de dimension d:=n−kassign𝑑𝑛𝑘d:=n-kitalic_d := italic_n - italic_k. On note ΔΔ\Deltaroman_Δ le maximum des valeurs absolues des déterminants k×k𝑘𝑘k\times kitalic_k × italic_k d’une base de ΛΛ\Lambdaroman_Λ. Alors:

  1. 1)

    Δ≤deg⁡(HΛ)≤(nk)⁢ΔΔdegreesubscript𝐻Λbinomial𝑛𝑘Δ\Delta\leq\deg(H_{\Lambda})\leq\binom{n}{k}\Deltaroman_Δ ≤ roman_deg ( italic_H start_POSTSUBSCRIPT roman_Λ end_POSTSUBSCRIPT ) ≤ ( FRACOP start_ARG italic_n end_ARG start_ARG italic_k end_ARG ) roman_Δ;

  2. 2)

    (nk)−1/2⁢deg⁡(HΛ)≤Vol⁡(Λ)≤(nk)1/2⁢deg⁡(HΛ)superscriptbinomial𝑛𝑘12degreesubscript𝐻ΛVolΛsuperscriptbinomial𝑛𝑘12degreesubscript𝐻Λ\binom{n}{k}^{-1/2}\deg(H_{\Lambda})\leq\operatorname{Vol}(\Lambda)\leq\binom{% n}{k}^{1/2}\deg(H_{\Lambda})( FRACOP start_ARG italic_n end_ARG start_ARG italic_k end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 / 2 end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_H start_POSTSUBSCRIPT roman_Λ end_POSTSUBSCRIPT ) ≤ roman_Vol ( roman_Λ ) ≤ ( FRACOP start_ARG italic_n end_ARG start_ARG italic_k end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 / 2 end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_H start_POSTSUBSCRIPT roman_Λ end_POSTSUBSCRIPT )

Démonstration.

Pour p=1,2,…⁢∞𝑝1.2…p=1,2,\ldots\inftyitalic_p = 1,2 , … ∞, notons Volp⁡(Λ)subscriptVol𝑝Λ\operatorname{Vol}_{p}(\Lambda)roman_Vol start_POSTSUBSCRIPT italic_p end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Λ ) la norme Lpsubscript𝐿𝑝L_{p}italic_L start_POSTSUBSCRIPT italic_p end_POSTSUBSCRIPT du vecteur des déterminants k×k𝑘𝑘k\times kitalic_k × italic_k d’une base de ΛΛ\Lambdaroman_Λ. Donc Vol∞⁡(Λ)=ΔsubscriptVolΛΔ\operatorname{Vol}_{\infty}(\Lambda)=\Deltaroman_Vol start_POSTSUBSCRIPT ∞ end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Λ ) = roman_Δ et, d’après la formule de Cauchy-Binet, Vol2⁡(Λ)=Vol⁡(Λ)subscriptVol2ΛVolΛ\operatorname{Vol}_{2}(\Lambda)=\operatorname{Vol}(\Lambda)roman_Vol start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Λ ) = roman_Vol ( roman_Λ ). De plus,

Vol1⁡(Λ)≤(nk)⁢Vol∞⁡(Λ) et Vol2⁡(Λ)≤(nk)1/2⁢Vol∞⁡(Λ)formulae-sequencesubscriptVol1Λbinomial𝑛𝑘subscriptVolΛ et subscriptVol2Λsuperscriptbinomial𝑛𝑘12subscriptVolΛ\operatorname{Vol}_{1}(\Lambda)\leq\binom{n}{k}\operatorname{Vol}_{\infty}(% \Lambda)\quad\hbox{ et }\quad\operatorname{Vol}_{2}(\Lambda)\leq\binom{n}{k}^{% 1/2}\operatorname{Vol}_{\infty}(\Lambda)roman_Vol start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Λ ) ≤ ( FRACOP start_ARG italic_n end_ARG start_ARG italic_k end_ARG ) roman_Vol start_POSTSUBSCRIPT ∞ end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Λ ) et roman_Vol start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Λ ) ≤ ( FRACOP start_ARG italic_n end_ARG start_ARG italic_k end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 / 2 end_POSTSUPERSCRIPT roman_Vol start_POSTSUBSCRIPT ∞ end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Λ )

et, par Cauchy-Schwarz, Vol1⁡(Λ)≤(nk)1/2⁢Vol2⁡(Λ)subscriptVol1Λsuperscriptbinomial𝑛𝑘12subscriptVol2Λ\operatorname{Vol}_{1}(\Lambda)\leq\binom{n}{k}^{1/2}\operatorname{Vol}_{2}(\Lambda)roman_Vol start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Λ ) ≤ ( FRACOP start_ARG italic_n end_ARG start_ARG italic_k end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 / 2 end_POSTSUPERSCRIPT roman_Vol start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Λ ). Par [15], p.312, avant-dernière formule et dernière phrase qui précèdent la Proposition 4.2, on a:

Vol∞⁡(Λ)≤deg⁡(HΛ)≤Vol1⁡(Λ),subscriptVolΛdegreesubscript𝐻ΛsubscriptVol1Λ\operatorname{Vol}_{\infty}(\Lambda)\leq\deg(H_{\Lambda})\leq\operatorname{Vol% }_{1}(\Lambda),roman_Vol start_POSTSUBSCRIPT ∞ end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Λ ) ≤ roman_deg ( italic_H start_POSTSUBSCRIPT roman_Λ end_POSTSUBSCRIPT ) ≤ roman_Vol start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Λ ) ,

Les inégalités du lemme suivent immédiatement. ∎

Soit à nouveau ΛΛ\Lambdaroman_Λ un sous-groupe de ℤnsuperscriptℤ𝑛{\mathbb{Z}}^{n}blackboard_Z start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT de rang k𝑘kitalic_k. Pour 1≤i≤k1𝑖𝑘1\leq i\leq k1 ≤ italic_i ≤ italic_k, on note λi⁢(Λ)subscript𝜆𝑖Λ\lambda_{i}(\Lambda)italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Λ ) le i𝑖iitalic_i-ème minimum successif de ΛΛ\Lambdaroman_Λ:

(2.1) λi⁢(Λ)=infmax1≤j≤i⁡‖𝐛j‖2,subscript𝜆𝑖Λinfimumsubscript1𝑗𝑖subscriptnormsubscript𝐛𝑗2\lambda_{i}(\Lambda)=\inf\max_{1\leq j\leq i}\|{\bf b}_{j}\|_{2},italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Λ ) = roman_inf roman_max start_POSTSUBSCRIPT 1 ≤ italic_j ≤ italic_i end_POSTSUBSCRIPT ∥ bold_b start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT ∥ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ,

où le infimum est pris sur l’ensemble de famille libre {𝐛1,…,𝐛i}subscript𝐛1…subscript𝐛𝑖\{{\bf b}_{1},\dots,{\bf b}_{i}\}{ bold_b start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , bold_b start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT } de ΛΛ\Lambdaroman_Λ et où ∥⋆∥2\|\star\|_{2}∥ ⋆ ∥ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT désigne la norme L2subscript𝐿2L_{2}italic_L start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT. En d’autres termes, λi⁢(Λ)subscript𝜆𝑖Λ\lambda_{i}(\Lambda)italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Λ ) est le rayon de la plus petite boule euclidienne dans ℝnsuperscriptℝ𝑛{\mathbb{R}}^{n}blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT qui contient i𝑖iitalic_i vecteurs de ΛΛ\Lambdaroman_Λ linéairement indépendants. A l’aide du théorème de Minkowski, on déduit du point 2) du lemme 2.2 le résultat suivant:

Lemme 2.3.

Soient n≥2𝑛2n\geq 2italic_n ≥ 2 et 𝐚∈ℤn∖{𝟎}𝐚superscriptℤ𝑛0{\bf a}\in{\mathbb{Z}}^{n}\setminus\{\mathbf{0}\}bold_a ∈ blackboard_Z start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ∖ { bold_0 }. Il existe une base {𝐛1,…,𝐛n−1}subscript𝐛1…subscript𝐛𝑛1\{{\bf b}_{1},\dots,{\bf b}_{n-1}\}{ bold_b start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , bold_b start_POSTSUBSCRIPT italic_n - 1 end_POSTSUBSCRIPT } de 𝐚⟂superscript𝐚perpendicular-to{\bf a}^{\perp}bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT telle que

2−i⁢Vi⁢(ni)−1/2⁢∏j=1iλj⁢(𝐚⟂)≤deg⁡(HΛi)≤(ni)1/2⁢∏j=1iλj⁢(𝐚⟂)superscript2𝑖subscript𝑉𝑖superscriptbinomial𝑛𝑖12superscriptsubscriptproduct𝑗1𝑖subscript𝜆𝑗superscript𝐚perpendicular-todegreesubscript𝐻subscriptΛ𝑖superscriptbinomial𝑛𝑖12superscriptsubscriptproduct𝑗1𝑖subscript𝜆𝑗superscript𝐚perpendicular-to2^{-i}V_{i}\binom{n}{i}^{-1/2}\prod_{j=1}^{i}\lambda_{j}({\bf a}^{\perp})\leq% \deg(H_{\Lambda_{i}})\leq\binom{n}{i}^{1/2}\prod_{j=1}^{i}\lambda_{j}({\bf a}^% {\perp})2 start_POSTSUPERSCRIPT - italic_i end_POSTSUPERSCRIPT italic_V start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( FRACOP start_ARG italic_n end_ARG start_ARG italic_i end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 / 2 end_POSTSUPERSCRIPT ∏ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ roman_deg ( italic_H start_POSTSUBSCRIPT roman_Λ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) ≤ ( FRACOP start_ARG italic_n end_ARG start_ARG italic_i end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 / 2 end_POSTSUPERSCRIPT ∏ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT )

où Vi=πi/2⁢Γ⁢(1+i/2)−1subscript𝑉𝑖superscript𝜋𝑖2Γsuperscript1𝑖21V_{i}=\pi^{i/2}\Gamma(1+i/2)^{-1}italic_V start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT = italic_π start_POSTSUPERSCRIPT italic_i / 2 end_POSTSUPERSCRIPT roman_Γ ( 1 + italic_i / 2 ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT designe le volume de la boule unité en dimension i𝑖iitalic_i et où HΛisubscript𝐻subscriptΛ𝑖H_{\Lambda_{i}}italic_H start_POSTSUBSCRIPT roman_Λ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT désigne le tore (ΛisubscriptΛ𝑖\Lambda_{i}roman_Λ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT etant primitif) associé au sous-groupe Λi:=⟨𝐛1,…,𝐛i⟩ℤassignsubscriptΛ𝑖subscriptsubscript𝐛1…subscript𝐛𝑖ℤ\Lambda_{i}:=\langle{\bf b}_{1},\dots,{\bf b}_{i}\rangle_{\mathbb{Z}}roman_Λ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT := ⟨ bold_b start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , bold_b start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ⟩ start_POSTSUBSCRIPT blackboard_Z end_POSTSUBSCRIPT engendré par 𝐛1,…,𝐛isubscript𝐛1…subscript𝐛𝑖{\bf b}_{1},\dots,{\bf b}_{i}bold_b start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , bold_b start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT.

Démonstration.

On fixe ε>0𝜀0{\varepsilon}>0italic_ε > 0. Soient 𝐛~1,…,𝐛~n−1subscript~𝐛1…subscript~𝐛𝑛1\tilde{\bf b}_{1},\dots,\tilde{\bf b}_{n-1}over~ start_ARG bold_b end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , over~ start_ARG bold_b end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_n - 1 end_POSTSUBSCRIPT des éléments linéairement indépendants de 𝐚⟂superscript𝐚perpendicular-to{\bf a}^{\perp}bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT tels que ‖𝐛~i‖2≤λi⁢(𝐚⟂)+εsubscriptnormsubscript~𝐛𝑖2subscript𝜆𝑖superscript𝐚perpendicular-to𝜀\|\tilde{\bf b}_{i}\|_{2}\leq\lambda_{i}({\bf a}^{\perp})+{\varepsilon}∥ over~ start_ARG bold_b end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ∥ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ≤ italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT ) + italic_ε. Par une transformation triangulaire, on construit une base 𝐛1,…,𝐛n−1subscript𝐛1…subscript𝐛𝑛1{\bf b}_{1},\dots,{\bf b}_{n-1}bold_b start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , bold_b start_POSTSUBSCRIPT italic_n - 1 end_POSTSUBSCRIPT de 𝐚⟂superscript𝐚perpendicular-to{\bf a}^{\perp}bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT telle que ⟨𝐛~1,…,𝐛~i⟩ℤ⊆⟨𝐛1,…,𝐛i⟩ℤsubscriptsubscript~𝐛1…subscript~𝐛𝑖ℤsubscriptsubscript𝐛1…subscript𝐛𝑖ℤ\langle\tilde{\bf b}_{1},\dots,\tilde{\bf b}_{i}\rangle_{\mathbb{Z}}\subseteq% \langle{\bf b}_{1},\dots,{\bf b}_{i}\rangle_{\mathbb{Z}}⟨ over~ start_ARG bold_b end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , over~ start_ARG bold_b end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ⟩ start_POSTSUBSCRIPT blackboard_Z end_POSTSUBSCRIPT ⊆ ⟨ bold_b start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , bold_b start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ⟩ start_POSTSUBSCRIPT blackboard_Z end_POSTSUBSCRIPT. En utilisant l’inégalité de Hadamard on obtient:

Vol⁡(⟨𝐛1,…,𝐛i⟩ℤ)≤Vol⁡(⟨𝐛~1,…,𝐛~i⟩ℤ)≤∏j=1i‖𝐛~j‖2≤∏j=1i(λj⁢(𝐚⟂)+ε),Volsubscriptsubscript𝐛1…subscript𝐛𝑖ℤVolsubscriptsubscript~𝐛1…subscript~𝐛𝑖ℤsuperscriptsubscriptproduct𝑗1𝑖subscriptnormsubscript~𝐛𝑗2superscriptsubscriptproduct𝑗1𝑖subscript𝜆𝑗superscript𝐚perpendicular-to𝜀\operatorname{Vol}(\langle{\bf b}_{1},\dots,{\bf b}_{i}\rangle_{\mathbb{Z}})% \leq\operatorname{Vol}(\langle\tilde{\bf b}_{1},\dots,\tilde{\bf b}_{i}\rangle% _{\mathbb{Z}})\leq\prod_{j=1}^{i}\|\tilde{\bf b}_{j}\|_{2}\leq\prod_{j=1}^{i}(% \lambda_{j}({\bf a}^{\perp})+{\varepsilon}),roman_Vol ( ⟨ bold_b start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , bold_b start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ⟩ start_POSTSUBSCRIPT blackboard_Z end_POSTSUBSCRIPT ) ≤ roman_Vol ( ⟨ over~ start_ARG bold_b end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , over~ start_ARG bold_b end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ⟩ start_POSTSUBSCRIPT blackboard_Z end_POSTSUBSCRIPT ) ≤ ∏ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ∥ over~ start_ARG bold_b end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT ∥ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ≤ ∏ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT ) + italic_ε ) ,

pour i=1,…,n−1𝑖1…𝑛1i=1,\ldots,n-1italic_i = 1 , … , italic_n - 1. Par un argument de compacité, il existe une base 𝐛1,…,𝐛n−1subscript𝐛1…subscript𝐛𝑛1{\bf b}_{1},\dots,{\bf b}_{n-1}bold_b start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , bold_b start_POSTSUBSCRIPT italic_n - 1 end_POSTSUBSCRIPT de 𝐚⟂superscript𝐚perpendicular-to{\bf a}^{\perp}bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT tel que

(2.2) Vol⁡(Λi)≤∏j=1iλj⁢(𝐚⟂),i=1,…,n−1,formulae-sequenceVolsubscriptΛ𝑖superscriptsubscriptproduct𝑗1𝑖subscript𝜆𝑗superscript𝐚perpendicular-to𝑖1…𝑛1\operatorname{Vol}(\Lambda_{i})\leq\prod_{j=1}^{i}\lambda_{j}({\bf a}^{\perp})% ,\quad i=1,\ldots,n-1,roman_Vol ( roman_Λ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) ≤ ∏ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT ) , italic_i = 1 , … , italic_n - 1 ,

où l’on a noté Λi:=⟨𝐛1,…,𝐛i⟩ℤassignsubscriptΛ𝑖subscriptsubscript𝐛1…subscript𝐛𝑖ℤ\Lambda_{i}:=\langle{\bf b}_{1},\dots,{\bf b}_{i}\rangle_{\mathbb{Z}}roman_Λ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT := ⟨ bold_b start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , bold_b start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ⟩ start_POSTSUBSCRIPT blackboard_Z end_POSTSUBSCRIPT. Comme Λi⊆𝐚⟂subscriptΛ𝑖superscript𝐚perpendicular-to\Lambda_{i}\subseteq{\bf a}^{\perp}roman_Λ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ⊆ bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT, on a λj⁢(𝐚⟂)≤λj⁢(Λi)subscript𝜆𝑗superscript𝐚perpendicular-tosubscript𝜆𝑗subscriptΛ𝑖\lambda_{j}({\bf a}^{\perp})\leq\lambda_{j}(\Lambda_{i})italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Λ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) pour tout j∈{1,…,i}𝑗1…𝑖j\in\{1,\dots,i\}italic_j ∈ { 1 , … , italic_i }. Donc, d’après le second théorème de Minkowski [21, Theorem 16], pour i=1,…,n−1𝑖1…𝑛1i=1,\ldots,n-1italic_i = 1 , … , italic_n - 1 on a:

(2.3) ∏j=1iλj⁢(𝐚⟂)≤∏j=1iλj⁢(Λi)≤2i⁢Vi−1⁢Vol⁡(Λi).superscriptsubscriptproduct𝑗1𝑖subscript𝜆𝑗superscript𝐚perpendicular-tosuperscriptsubscriptproduct𝑗1𝑖subscript𝜆𝑗subscriptΛ𝑖superscript2𝑖superscriptsubscript𝑉𝑖1VolsubscriptΛ𝑖\prod_{j=1}^{i}\lambda_{j}({\bf a}^{\perp})\leq\prod_{j=1}^{i}\lambda_{j}(% \Lambda_{i})\leq 2^{i}V_{i}^{-1}\operatorname{Vol}(\Lambda_{i}).∏ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ ∏ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Λ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) ≤ 2 start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT italic_V start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT roman_Vol ( roman_Λ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) .

En combinant les inégalités (2.2) et (2.3) avec le lemme 2.2, point 2) (avec Λ=ΛiΛsubscriptΛ𝑖\Lambda=\Lambda_{i}roman_Λ = roman_Λ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT), on obtient:

(ni)−1/2⁢deg⁡(HΛi)≤∏j=1iλj⁢(𝐚⟂)≤2i⁢Vi−1⁢(ni)1/2⁢deg⁡(HΛi)superscriptbinomial𝑛𝑖12degreesubscript𝐻subscriptΛ𝑖superscriptsubscriptproduct𝑗1𝑖subscript𝜆𝑗superscript𝐚perpendicular-tosuperscript2𝑖superscriptsubscript𝑉𝑖1superscriptbinomial𝑛𝑖12degreesubscript𝐻subscriptΛ𝑖\binom{n}{i}^{-1/2}\deg(H_{\Lambda_{i}})\leq\prod_{j=1}^{i}\lambda_{j}({\bf a}% ^{\perp})\\ \leq 2^{i}V_{i}^{-1}\binom{n}{i}^{1/2}\deg(H_{\Lambda_{i}})( FRACOP start_ARG italic_n end_ARG start_ARG italic_i end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 / 2 end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_H start_POSTSUBSCRIPT roman_Λ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) ≤ ∏ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ 2 start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT italic_V start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( FRACOP start_ARG italic_n end_ARG start_ARG italic_i end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 / 2 end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_H start_POSTSUBSCRIPT roman_Λ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT )

pour i=1,…,n−1𝑖1…𝑛1i=1,\ldots,n-1italic_i = 1 , … , italic_n - 1, d’où l’encadrement souhaité pour deg⁡(HΛi)degreesubscript𝐻subscriptΛ𝑖\deg(H_{\Lambda_{i}})roman_deg ( italic_H start_POSTSUBSCRIPT roman_Λ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ). ∎

3. Hauteurs

Rappelons la notion de hauteur de Weil dans l’espace projectif ℙnsubscriptℙ𝑛{\mathbb{P}}_{n}blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT. Soit 𝜶:=(α0:α1:…:αn)∈ℙn(ℚ¯){\boldsymbol{\alpha}}:=(\alpha_{0}:\alpha_{1}:\dots:\alpha_{n})\in{\mathbb{P}}% _{n}({\overline{\mathbb{Q}}})bold_italic_α := ( italic_α start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT : italic_α start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT : … : italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) ∈ blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG blackboard_Q end_ARG ). On choisit un corps de nombres qui contient les coordonnées projectives α0,α1,…,αnsubscript𝛼0subscript𝛼1…subscript𝛼𝑛\alpha_{0},\alpha_{1},\dots,\alpha_{n}italic_α start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT , italic_α start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT de 𝜶𝜶{\boldsymbol{\alpha}}bold_italic_α. On pose:

(3.1) h⁢(𝜶):=1[K:ℚ]⁢∑vnv⁢log⁡|𝜶|vassignℎ𝜶1delimited-[]:𝐾ℚsubscript𝑣subscript𝑛𝑣subscript𝜶𝑣h({\boldsymbol{\alpha}}):=\frac{1}{[{K}:{\mathbb{Q}}]}\sum_{v}n_{v}\log|{% \boldsymbol{\alpha}}|_{v}italic_h ( bold_italic_α ) := divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG [ italic_K : blackboard_Q ] end_ARG ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_v end_POSTSUBSCRIPT italic_n start_POSTSUBSCRIPT italic_v end_POSTSUBSCRIPT roman_log | bold_italic_α | start_POSTSUBSCRIPT italic_v end_POSTSUBSCRIPT

où la somme porte sur les places v𝑣vitalic_v de K𝐾{K}italic_K (finies et infinies), nv:=[Kv:ℚv]n_{v}:=[{K}_{v}:{\mathbb{Q}}_{v}]italic_n start_POSTSUBSCRIPT italic_v end_POSTSUBSCRIPT := [ italic_K start_POSTSUBSCRIPT italic_v end_POSTSUBSCRIPT : blackboard_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_v end_POSTSUBSCRIPT ] est le degré local et |𝜶|v:=max⁡(|α0|v,…,|αn|v)assignsubscript𝜶𝑣subscriptsubscript𝛼0𝑣…subscriptsubscript𝛼𝑛𝑣|{\boldsymbol{\alpha}}|_{v}:=\max(|\alpha_{0}|_{v},\dots,|\alpha_{n}|_{v})| bold_italic_α | start_POSTSUBSCRIPT italic_v end_POSTSUBSCRIPT := roman_max ( | italic_α start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT | start_POSTSUBSCRIPT italic_v end_POSTSUBSCRIPT , … , | italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT | start_POSTSUBSCRIPT italic_v end_POSTSUBSCRIPT ). Cette definition ne dépend ni du choix de K𝐾{K}italic_K ni du choix des coordonnées projectives de 𝜶𝜶{\boldsymbol{\alpha}}bold_italic_α.

Soit Y𝑌Yitalic_Y une sous-variété géométriquement irréductible de ℙnsubscriptℙ𝑛{\mathbb{P}}_{n}blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT. Dans [12], [13] et [14], P. Philippon définit une notion de hauteur de Y𝑌Yitalic_Y, notée hℙn⁢(Y)subscriptℎsubscriptℙ𝑛𝑌{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(Y)italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y ), à l’aide de la théorie des formes éliminantes. La définition de hauteur d’une variété s’étend par additivité à un cycle de Chow S=∑i[li]⁢Yi𝑆subscript𝑖delimited-[]subscript𝑙𝑖subscript𝑌𝑖S=\sum_{i}[l_{i}]Y_{i}italic_S = ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT [ italic_l start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ] italic_Y start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT (Yisubscript𝑌𝑖Y_{i}italic_Y start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT irréductibles) à coefficients li∈ℕsubscript𝑙𝑖ℕl_{i}\in{\mathbb{N}}italic_l start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ∈ blackboard_N, par: hℙn⁢(S):=∑ili⁢hℙn⁢(Yi)assignsubscriptℎsubscriptℙ𝑛𝑆subscript𝑖subscript𝑙𝑖subscriptℎsubscriptℙ𝑛subscript𝑌𝑖{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(S):=\sum_{i}l_{i}{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(Y_{i})italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) := ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT italic_l start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ).

Nous remarquons que dans [14] l’auteur considère des sous-variétés projectives définies sur un corps de nombres K𝐾{K}italic_K et qui sont implicitement supposées K𝐾{K}italic_K-irréductibles (au moins on peut se réduire à ce cas en considérant le cycle des conjugués galoisiens de chaque variété). Ici, nous utiliserons le mot sous-variété de ℙnsubscriptℙ𝑛{\mathbb{P}}_{n}blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT pour se référer à une intersection ensembliste de sous-variétés géométriquement irréductibles de ℙnsubscriptℙ𝑛{\mathbb{P}}_{n}blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT. Comme on le fait usuellement, nous noterons aussi par Y∩W𝑌𝑊Y\cap Witalic_Y ∩ italic_W l’intersection ensembliste de Y𝑌Yitalic_Y et W𝑊Witalic_W. Soient I𝐼Iitalic_I et J𝐽Jitalic_J les idéaux homogènes définissant Y𝑌Yitalic_Y et W𝑊Witalic_W; on peut alors identifier cette intersection au cycle Z⁢R⁢(I+J)𝑍𝑅𝐼𝐽ZR(I+J)italic_Z italic_R ( italic_I + italic_J ) supporté sur les composantes irréductibles de l’intersection et avec coefficients 1111 (voir [14, p. 347]). Remarquons en revanche que, dans op. cit., le cycle Y∩W=Z⁢(I+J)𝑌𝑊𝑍𝐼𝐽Y\cap W=Z(I+J)italic_Y ∩ italic_W = italic_Z ( italic_I + italic_J ) n’est en général pas réduit et peut même avoir des composantes immergées.

Pour un point 𝜶=(α0:α1:…:αn)∈ℙn{\boldsymbol{\alpha}}=(\alpha_{0}:\alpha_{1}:\dots:\alpha_{n})\in{\mathbb{P}}_% {n}bold_italic_α = ( italic_α start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT : italic_α start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT : … : italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) ∈ blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT, la hauteur de la sous-variété projective Y={𝜶}𝑌𝜶Y=\{{\boldsymbol{\alpha}}\}italic_Y = { bold_italic_α } coïncide avec la hauteur L2subscript𝐿2L_{2}italic_L start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT de 𝜶𝜶{\boldsymbol{\alpha}}bold_italic_α, qui est définie en prenant dans (3.1)

‖𝜶‖v:=(|α0|v2+⋯+|αn|v2)1/2assignsubscriptnorm𝜶𝑣superscriptsuperscriptsubscriptsubscript𝛼0𝑣2⋯superscriptsubscriptsubscript𝛼𝑛𝑣212\|{\boldsymbol{\alpha}}\|_{v}:=(|\alpha_{0}|_{v}^{2}+\dots+|\alpha_{n}|_{v}^{2% })^{1/2}∥ bold_italic_α ∥ start_POSTSUBSCRIPT italic_v end_POSTSUBSCRIPT := ( | italic_α start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT | start_POSTSUBSCRIPT italic_v end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT + ⋯ + | italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT | start_POSTSUBSCRIPT italic_v end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 / 2 end_POSTSUPERSCRIPT

aux places archimédiennes au lieu de |𝜶|vsubscript𝜶𝑣|{\boldsymbol{\alpha}}|_{v}| bold_italic_α | start_POSTSUBSCRIPT italic_v end_POSTSUBSCRIPT. Comme pour les points, on dispose également d’une formule explicite pour la hauteur hℙn⁢(Y)subscriptℎsubscriptℙ𝑛𝑌{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(Y)italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y ) d’une hypersurface Y𝑌Yitalic_Y. Soit K𝐾{K}italic_K un corps de nombres et soit F∈K⁢[x1,…,xn]𝐹𝐾subscript𝑥1…subscript𝑥𝑛F\in{K}[x_{1},\ldots,x_{n}]italic_F ∈ italic_K [ italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ]. En suivant P. Philippon ([14, p. 346], en particulier le dernier paragraphe en prenant p=1𝑝1p=1italic_p = 1 et m1=msubscript𝑚1𝑚m_{1}=mitalic_m start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT = italic_m), on définit une hauteur de F𝐹Fitalic_F par

(3.2) h(F):=1[K:ℚ]∑v[Kv:ℚv]logM~v(F)+12deg(F)∑i=1n1ih(F):=\frac{1}{[{K}:{\mathbb{Q}}]}\sum_{v}[{K}_{v}:{\mathbb{Q}}_{v}]\log% \widetilde{M}_{v}(F)+\frac{1}{2}\deg(F)\sum_{i=1}^{n}\frac{1}{i}italic_h ( italic_F ) := divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG [ italic_K : blackboard_Q ] end_ARG ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_v end_POSTSUBSCRIPT [ italic_K start_POSTSUBSCRIPT italic_v end_POSTSUBSCRIPT : blackboard_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_v end_POSTSUBSCRIPT ] roman_log over~ start_ARG italic_M end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_v end_POSTSUBSCRIPT ( italic_F ) + divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG 2 end_ARG roman_deg ( italic_F ) ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG italic_i end_ARG

où M~v⁢(F)subscript~𝑀𝑣𝐹\widetilde{M}_{v}(F)over~ start_ARG italic_M end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_v end_POSTSUBSCRIPT ( italic_F ) est le maximum des valeurs absolues v𝑣vitalic_v-adiques des coefficients de F𝐹Fitalic_F si v𝑣vitalic_v est finie et M~v⁢(F)=M~⁢(σv⁢(F))subscript~𝑀𝑣𝐹~𝑀subscript𝜎𝑣𝐹\widetilde{M}_{v}(F)=\widetilde{M}(\sigma_{v}(F))over~ start_ARG italic_M end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_v end_POSTSUBSCRIPT ( italic_F ) = over~ start_ARG italic_M end_ARG ( italic_σ start_POSTSUBSCRIPT italic_v end_POSTSUBSCRIPT ( italic_F ) ) si v𝑣vitalic_v est infinie associée au plongement σvsubscript𝜎𝑣\sigma_{v}italic_σ start_POSTSUBSCRIPT italic_v end_POSTSUBSCRIPT de K𝐾{K}italic_K dans ℂℂ{\mathbb{C}}blackboard_C, où, pour un polynôme homogène P∈ℂ⁢[x0,…,xn]𝑃ℂsubscript𝑥0…subscript𝑥𝑛P\in{\mathbb{C}}[x_{0},\dots,x_{n}]italic_P ∈ blackboard_C [ italic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ],

(3.3) log⁡M~⁢(P):=∫Sn+1log⁡|P|⁢σn.assign~𝑀𝑃subscriptsubscript𝑆𝑛1𝑃subscript𝜎𝑛\log\widetilde{M}(P):=\int_{S_{n+1}}\log|P|\sigma_{n}.roman_log over~ start_ARG italic_M end_ARG ( italic_P ) := ∫ start_POSTSUBSCRIPT italic_S start_POSTSUBSCRIPT italic_n + 1 end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT roman_log | italic_P | italic_σ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT .

Ici σnsubscript𝜎𝑛\sigma_{n}italic_σ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT désigne la mesure invariante de masse totale 1111 sur la sphère Sn+1subscript𝑆𝑛1S_{n+1}italic_S start_POSTSUBSCRIPT italic_n + 1 end_POSTSUBSCRIPT de rayon 1111 de ℂnsuperscriptℂ𝑛{\mathbb{C}}^{n}blackboard_C start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT. Soit maintenant Z𝑍Zitalic_Z une hypersurface de ℙnsubscriptℙ𝑛{\mathbb{P}}_{n}blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT définie par l’équation F=0𝐹0F=0italic_F = 0, où F∈ℚ¯⁢[x0,…,xn]𝐹¯ℚsubscript𝑥0…subscript𝑥𝑛F\in{\overline{\mathbb{Q}}}[x_{0},\dots,x_{n}]italic_F ∈ over¯ start_ARG blackboard_Q end_ARG [ italic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ] est homogène. On a alors ([14, p. 347])

hℙn⁢(Z)=h⁢(F)+12⁢deg⁡(F)⁢∑i=1n−1∑j=1i1j.subscriptℎsubscriptℙ𝑛𝑍ℎ𝐹12degree𝐹superscriptsubscript𝑖1𝑛1superscriptsubscript𝑗1𝑖1𝑗{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(Z)=h(F)+\frac{1}{2}\deg(F)\sum_{i=1}^{n-1}\sum_{j=1}^{i% }\frac{1}{j}.italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Z ) = italic_h ( italic_F ) + divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG 2 end_ARG roman_deg ( italic_F ) ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG italic_j end_ARG .

En particulier, si F∈ℤ⁢[x0,…,xn]𝐹ℤsubscript𝑥0…subscript𝑥𝑛F\in{\mathbb{Z}}[x_{0},\dots,x_{n}]italic_F ∈ blackboard_Z [ italic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ], en tenant compte de la définition (3.2), on a h⁢(F)≤log⁡‖F‖1+12⁢deg⁡(F)⁢∑i=1n1iℎ𝐹subscriptnorm𝐹112degree𝐹superscriptsubscript𝑖1𝑛1𝑖h(F)\leq\log\|F\|_{1}+\frac{1}{2}\deg(F)\sum_{i=1}^{n}\frac{1}{i}italic_h ( italic_F ) ≤ roman_log ∥ italic_F ∥ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT + divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG 2 end_ARG roman_deg ( italic_F ) ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG italic_i end_ARG, et donc

(3.4) hℙn⁢(Z)≤log⁡‖F‖1+12⁢deg⁡(F)⁢∑i=1n∑j=1i1j.subscriptℎsubscriptℙ𝑛𝑍subscriptnorm𝐹112degree𝐹superscriptsubscript𝑖1𝑛superscriptsubscript𝑗1𝑖1𝑗{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(Z)\leq\log\|F\|_{1}+\frac{1}{2}\deg(F)\sum_{i=1}^{n}% \sum_{j=1}^{i}\frac{1}{j}.italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Z ) ≤ roman_log ∥ italic_F ∥ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT + divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG 2 end_ARG roman_deg ( italic_F ) ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG italic_j end_ARG .

Soit Y𝑌Yitalic_Y une sous-variété irréductible de 𝔾mnsuperscriptsubscript𝔾m𝑛{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT. D’après [14], on définit la hauteur normalisée de Y𝑌Yitalic_Y (par rapport au plongement 𝔾mn↪ℙn↪superscriptsubscript𝔾m𝑛subscriptℙ𝑛{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}\hookrightarrow{\mathbb{P}}_{n}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ↪ blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT) par:

(3.5) h^⁢(Y):=limm→+∞hℙn⁢([m]⁢Y)⁢deg⁡(Y)m⁢deg⁡([m]⁢Y)assign^ℎ𝑌subscript→𝑚subscriptℎsubscriptℙ𝑛delimited-[]𝑚𝑌degree𝑌𝑚degreedelimited-[]𝑚𝑌\displaystyle{\widehat{h}}(Y):=\lim_{m\rightarrow+\infty}\frac{{h_{{\mathbb{P}% }_{n}}}([m]Y)\deg(Y)}{m\deg([m]Y)}over^ start_ARG italic_h end_ARG ( italic_Y ) := roman_lim start_POSTSUBSCRIPT italic_m → + ∞ end_POSTSUBSCRIPT divide start_ARG italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( [ italic_m ] italic_Y ) roman_deg ( italic_Y ) end_ARG start_ARG italic_m roman_deg ( [ italic_m ] italic_Y ) end_ARG

où on a noté hℙn⁢(Y)subscriptℎsubscriptℙ𝑛𝑌{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(Y)italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y ) la hauteur de la clôture de Zariski de l’image de Y𝑌Yitalic_Y dans ℙnsubscriptℙ𝑛{\mathbb{P}}_{n}blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT. On peut vérifier que la hauteur h^⁢(𝜶)^ℎ𝜶{\widehat{h}}({\boldsymbol{\alpha}})over^ start_ARG italic_h end_ARG ( bold_italic_α ) de 𝜶∈𝔾mn𝜶superscriptsubscript𝔾m𝑛{\boldsymbol{\alpha}}\in{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}bold_italic_α ∈ blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT coïncide avec la hauteur de Weil de l’image de 𝜶𝜶{\boldsymbol{\alpha}}bold_italic_α dans ℙnsubscriptℙ𝑛{\mathbb{P}}_{n}blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT. On étend ensuite la definition à une variété définie par linéarité, en prenant la somme des hauteurs normalisées des composantes irréductibles.

D’après [8, Proposition 2.1], on a la relation suivante entre h^⁢(Y)^ℎ𝑌{\widehat{h}}(Y)over^ start_ARG italic_h end_ARG ( italic_Y ) et hℙn⁢(Y)subscriptℎsubscriptℙ𝑛𝑌{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(Y)italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y ):

(3.6) |h^⁢(Y)−hℙn⁢(Y)|≤72⁢(dimY+1)⁢log⁡(n+1)⁢deg⁡(Y).^ℎ𝑌subscriptℎsubscriptℙ𝑛𝑌72dimension𝑌1𝑛1degree𝑌\displaystyle|{\widehat{h}}(Y)-{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(Y)|\leq\tfrac{7}{2}\left% (\dim Y+1\right)\log(n+1)\deg(Y).| over^ start_ARG italic_h end_ARG ( italic_Y ) - italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y ) | ≤ divide start_ARG 7 end_ARG start_ARG 2 end_ARG ( roman_dim italic_Y + 1 ) roman_log ( italic_n + 1 ) roman_deg ( italic_Y ) .

On définit ensuite le minimum essentiel de Y𝑌Yitalic_Y, noté μ^𝖾𝗌𝗌⁢(Y)superscript^𝜇𝖾𝗌𝗌𝑌\hat{\mu}^{{\sf ess}}(Y)over^ start_ARG italic_μ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT sansserif_ess end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Y ), par:

μ^𝖾𝗌𝗌⁢(Y):=inf{θ>0∣Y⁢(θ)¯=Y}assignsuperscript^𝜇𝖾𝗌𝗌𝑌infimumconditional-set𝜃0¯𝑌𝜃𝑌\hat{\mu}^{{\sf ess}}(Y):=\inf\left\{\theta>0\mid\overline{Y(\theta)}=Y\right\}over^ start_ARG italic_μ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT sansserif_ess end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Y ) := roman_inf { italic_θ > 0 ∣ over¯ start_ARG italic_Y ( italic_θ ) end_ARG = italic_Y }

où Y⁢(θ):={𝜶∈Y⁢(ℚ¯)∣h^⁢(𝜶)≤θ}assign𝑌𝜃conditional-set𝜶𝑌¯ℚ^ℎ𝜶𝜃Y(\theta):=\{{\boldsymbol{\alpha}}\in Y({\overline{\mathbb{Q}}})\mid{\widehat{% h}}({\boldsymbol{\alpha}})\leq\theta\}italic_Y ( italic_θ ) := { bold_italic_α ∈ italic_Y ( over¯ start_ARG blackboard_Q end_ARG ) ∣ over^ start_ARG italic_h end_ARG ( bold_italic_α ) ≤ italic_θ }. Le minimum essentiel de Y𝑌Yitalic_Y est donc le seuil de la hauteur à partir duquel les points de Y𝑌Yitalic_Y deviennent denses dans Y𝑌Yitalic_Y.

La hauteur normalisée et le minimum essentiel sont liés par des inégalités de Zhang [24, Theorem 5.2]:

(3.7) h^⁢(Y)(dim(Y)+1)⁢deg⁡(Y)≤μ^ess⁢(Y)≤h^⁢(Y)deg⁡(Y).^ℎ𝑌dimension𝑌1degree𝑌superscript^𝜇ess𝑌^ℎ𝑌degree𝑌\displaystyle\frac{{\widehat{h}}(Y)}{(\dim(Y)+1)\deg(Y)}\leq\widehat{\mu}^{% \textrm{ess}}(Y)\leq\frac{{\widehat{h}}(Y)}{\deg(Y)}.divide start_ARG over^ start_ARG italic_h end_ARG ( italic_Y ) end_ARG start_ARG ( roman_dim ( italic_Y ) + 1 ) roman_deg ( italic_Y ) end_ARG ≤ over^ start_ARG italic_μ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT ess end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Y ) ≤ divide start_ARG over^ start_ARG italic_h end_ARG ( italic_Y ) end_ARG start_ARG roman_deg ( italic_Y ) end_ARG .

Rappelons ([23]) qu’une variété géométriquement irréductible est de hauteur normalisée nulle (et donc de minimum essentiel nul par les inégalités qui précedent) si et seulement si c’est une variété de torsion.

4. Théorème de Bézout

Nous utiliserons la version suivante du théorème de Bézout (géométrique et arithmétique) de P. Philippon ([14, théorème 3]).

Théorème 4.1.

Soient Y𝑌Yitalic_Y et W𝑊Witalic_W deux sous-variétés de ℙnsubscriptℙ𝑛{\mathbb{P}}_{n}blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT définies sur un corps de nombres K𝐾{K}italic_K et K𝐾{K}italic_K-irréductibles. Soient X1,…,Xgsubscript𝑋1…subscript𝑋𝑔X_{1},\dots,X_{g}italic_X start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_g end_POSTSUBSCRIPT les composantes irréductibles de l’intersection ensembliste Y∩W𝑌𝑊Y\cap Witalic_Y ∩ italic_W.

Alors on a

∑i=1gdeg⁡(Xi)≤deg⁡(Y)⁢deg⁡(W),superscriptsubscript𝑖1𝑔degreesubscript𝑋𝑖degree𝑌degree𝑊\displaystyle\sum_{i=1}^{g}\deg(X_{i})\leq\deg(Y)\deg(W),∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_g end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) ≤ roman_deg ( italic_Y ) roman_deg ( italic_W ) ,
∑i=1ghℙn⁢(Xi)≤hℙn⁢(Y)⁢deg⁡(W)+hℙn⁢(W)⁢deg⁡(Y)+c⁢deg⁡(W)⁢deg⁡(Y),superscriptsubscript𝑖1𝑔subscriptℎsubscriptℙ𝑛subscript𝑋𝑖subscriptℎsubscriptℙ𝑛𝑌degree𝑊subscriptℎsubscriptℙ𝑛𝑊degree𝑌𝑐degree𝑊degree𝑌\displaystyle\sum_{i=1}^{g}{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(X_{i})\leq{h_{{\mathbb{P}}_{% n}}}(Y)\deg(W)+{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(W)\deg(Y)+c\deg(W)\deg(Y),∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_g end_POSTSUPERSCRIPT italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) ≤ italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y ) roman_deg ( italic_W ) + italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_W ) roman_deg ( italic_Y ) + italic_c roman_deg ( italic_W ) roman_deg ( italic_Y ) ,

où

c:=log⁡22⁢(codim⁡(Y)+codim⁡(W))+12⁢∑i=0dimY∑j=0dimW1i+j+1.assign𝑐22codim𝑌codim𝑊12superscriptsubscript𝑖0dimension𝑌superscriptsubscript𝑗0dimension𝑊1𝑖𝑗1c:=\frac{\log 2}{2}(\operatorname{codim}(Y)+\operatorname{codim}(W))+\frac{1}{% 2}\sum_{i=0}^{\dim Y}\sum_{j=0}^{\dim W}\frac{1}{i+j+1}.italic_c := divide start_ARG roman_log 2 end_ARG start_ARG 2 end_ARG ( roman_codim ( italic_Y ) + roman_codim ( italic_W ) ) + divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG 2 end_ARG ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i = 0 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT roman_dim italic_Y end_POSTSUPERSCRIPT ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 0 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT roman_dim italic_W end_POSTSUPERSCRIPT divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG italic_i + italic_j + 1 end_ARG .
Démonstration.

On considère le cycle intersection Y⋅W⋅𝑌𝑊Y\cdot Witalic_Y ⋅ italic_W, son degré et sa hauteur (voir [14, section B, p. 353]). Toute composante irréductible isolée du cycle Y∩W𝑌𝑊Y\cap Witalic_Y ∩ italic_W apparaît comme composante isolée du cycle intersection Y⋅W⋅𝑌𝑊Y\cdot Witalic_Y ⋅ italic_W (cf. op. cit., paragraphe avant l’énoncé du théorème 3), et donc, par définition du degré et de la hauteur du cycle intersection, ∑i=1gdeg⁡(Xi)≤deg⁡(Y⋅W)superscriptsubscript𝑖1𝑔degreesubscript𝑋𝑖degree⋅𝑌𝑊\sum_{i=1}^{g}\deg(X_{i})\leq\deg(Y\cdot W)∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_g end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) ≤ roman_deg ( italic_Y ⋅ italic_W ) et hℙn⁢(∑i=1gdeg⁡(Xi))≤hℙn⁢(Y⋅W)subscriptℎsubscriptℙ𝑛superscriptsubscript𝑖1𝑔degreesubscript𝑋𝑖subscriptℎsubscriptℙ𝑛⋅𝑌𝑊{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(\sum_{i=1}^{g}\deg(X_{i}))\leq{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(Y% \cdot W)italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_g end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) ) ≤ italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y ⋅ italic_W ). On applique alors [14, théorème 3].

On pourra également se référer à [10, Theorem 3, p. 455], où cependant la valeur de la constante c𝑐citalic_c est moins précise (c=3⁢n2𝑐3superscript𝑛2c=3n^{2}italic_c = 3 italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT). ∎

Le corollaire suivant permet de majorer la hauteur d’une variété en fonction de la hauteur et du degré de ses générateurs.

Corollaire 4.2.

Soient F1,…,Fs∈ℤ⁢[x0,x1,…,xn]subscript𝐹1…subscript𝐹𝑠ℤsubscript𝑥0subscript𝑥1…subscript𝑥𝑛F_{1},\dots,F_{s}\in{\mathbb{Z}}[x_{0},x_{1},\ldots,x_{n}]italic_F start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_s end_POSTSUBSCRIPT ∈ blackboard_Z [ italic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT , italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ] des polynômes homogènes définissant des hypersurfaces Zisubscript𝑍𝑖Z_{i}italic_Z start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT de ℙnsubscriptℙ𝑛{\mathbb{P}}_{n}blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT. Notons

D:=max1≤i≤s⁡deg⁡(Fi),eth1:=max1≤i≤s⁡log⁡‖Fi‖1.formulae-sequenceassign𝐷subscript1𝑖𝑠degreesubscript𝐹𝑖etassignsubscriptℎ1subscript1𝑖𝑠subscriptnormsubscript𝐹𝑖1D:=\max_{1\leq i\leq s}\deg(F_{i}),\quad\hbox{et}\quad h_{1}:=\max_{1\leq i% \leq s}\log\|F_{i}\|_{1}.italic_D := roman_max start_POSTSUBSCRIPT 1 ≤ italic_i ≤ italic_s end_POSTSUBSCRIPT roman_deg ( italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) , et italic_h start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT := roman_max start_POSTSUBSCRIPT 1 ≤ italic_i ≤ italic_s end_POSTSUBSCRIPT roman_log ∥ italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ∥ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT .

Soit K⊆ℚ¯𝐾¯ℚ{K}\subseteq{\overline{\mathbb{Q}}}italic_K ⊆ over¯ start_ARG blackboard_Q end_ARG un corps et W𝑊Witalic_W une composante K𝐾{K}italic_K-irréductible de codimension k𝑘kitalic_k de Z1∩⋯∩Zlsubscript𝑍1⋯subscript𝑍𝑙Z_{1}\cap\dots\cap Z_{l}italic_Z start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ∩ ⋯ ∩ italic_Z start_POSTSUBSCRIPT italic_l end_POSTSUBSCRIPT. Alors on a

deg⁡(W)≤Dkethℙn⁢(W)≤n⁢h1⁢Dk−1+n⁢(∑i=1n∑j=1i1j)⁢Dk.formulae-sequencedegree𝑊superscript𝐷𝑘etsubscriptℎsubscriptℙ𝑛𝑊𝑛subscriptℎ1superscript𝐷𝑘1𝑛superscriptsubscript𝑖1𝑛superscriptsubscript𝑗1𝑖1𝑗superscript𝐷𝑘\deg(W)\leq D^{k}\quad\hbox{et}\quad{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(W)\leq nh_{1}D^{k-1% }+n\left(\sum_{i=1}^{n}\sum_{j=1}^{i}\frac{1}{j}\right)D^{k}.roman_deg ( italic_W ) ≤ italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT et italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_W ) ≤ italic_n italic_h start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k - 1 end_POSTSUPERSCRIPT + italic_n ( ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG italic_j end_ARG ) italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT .
Démonstration.

Soit Zisubscript𝑍𝑖Z_{i}italic_Z start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT l’hypersurface de ℙnsubscriptℙ𝑛{\mathbb{P}}_{n}blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT définie par Fi=0subscript𝐹𝑖0F_{i}=0italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT = 0. On applique [14, Corollaire 5, p. 357] avec S=ℙn𝑆subscriptℙ𝑛S={\mathbb{P}}_{n}italic_S = blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT, 𝜹=D𝜹𝐷{\boldsymbol{\delta}}=Dbold_italic_δ = italic_D et η=h𝜂ℎ\eta=hitalic_η = italic_h, en tenant compte des notations introduites au milieu de op. cit. p. 347. Notons cependant que dans op. cit. Zisubscript𝑍𝑖Z_{i}italic_Z start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT est supposée définie sur un corps de nombres K𝐾{K}italic_K et K𝐾{K}italic_K-irréductible ; on peut se réduire à cette situation par linéarité et en négligeant les éventuelles multiplicités. On a alors, en tenant compte du fait que deg⁡(ℙn)=1degreesubscriptℙ𝑛1\deg({\mathbb{P}}_{n})=1roman_deg ( blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) = 1 et hℙn⁢(ℙn)=12⁢∑i=1n∑j=1i1jsubscriptℎsubscriptℙ𝑛subscriptℙ𝑛12superscriptsubscript𝑖1𝑛superscriptsubscript𝑗1𝑖1𝑗{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}({\mathbb{P}}_{n})=\frac{1}{2}\sum_{i=1}^{n}\sum_{j=1}^{% i}\frac{1}{j}italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) = divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG 2 end_ARG ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG italic_j end_ARG (cf [14], avant-dernier paragraphe, p. 346),

d⁢(Sl;D)≤d⁢(ℙn;D)=Dn𝑑subscript𝑆𝑙𝐷𝑑subscriptℙ𝑛𝐷superscript𝐷𝑛d(S_{l};D)\leq d({\mathbb{P}}_{n};D)=D^{n}italic_d ( italic_S start_POSTSUBSCRIPT italic_l end_POSTSUBSCRIPT ; italic_D ) ≤ italic_d ( blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ; italic_D ) = italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT

et

h⁢(Sl;D)≤h⁢(ℙn;D)+n⁢h⁢d⁢(ℙn;D)=12⁢(∑i=1n∑j=1i1j)⁢Dn+1+n⁢h⁢Dn.ℎsubscript𝑆𝑙𝐷ℎsubscriptℙ𝑛𝐷𝑛ℎ𝑑subscriptℙ𝑛𝐷12superscriptsubscript𝑖1𝑛superscriptsubscript𝑗1𝑖1𝑗superscript𝐷𝑛1𝑛ℎsuperscript𝐷𝑛h(S_{l};D)\leq h({\mathbb{P}}_{n};D)+nh\,d({\mathbb{P}}_{n};D)=\frac{1}{2}% \left(\sum_{i=1}^{n}\sum_{j=1}^{i}\frac{1}{j}\right)D^{n+1}+nhD^{n}.italic_h ( italic_S start_POSTSUBSCRIPT italic_l end_POSTSUBSCRIPT ; italic_D ) ≤ italic_h ( blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ; italic_D ) + italic_n italic_h italic_d ( blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ; italic_D ) = divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG 2 end_ARG ( ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG italic_j end_ARG ) italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_n + 1 end_POSTSUPERSCRIPT + italic_n italic_h italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT .

Les composantes irréductibles Wisubscript𝑊𝑖W_{i}italic_W start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT de Z1∩⋯∩Zlsubscript𝑍1⋯subscript𝑍𝑙Z_{1}\cap\dots\cap Z_{l}italic_Z start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ∩ ⋯ ∩ italic_Z start_POSTSUBSCRIPT italic_l end_POSTSUBSCRIPT sont des composantes irréductibles du cycle intersection Slsubscript𝑆𝑙S_{l}italic_S start_POSTSUBSCRIPT italic_l end_POSTSUBSCRIPT. En particulier, en négligeant les multiplicités d’intersection et les composantes de codimension différente de codim⁡(W)codim𝑊\operatorname{codim}(W)roman_codim ( italic_W ), on a:

d⁢(Sl;D)≥∑ideg⁡(Wi)⁢Ddeg⁡(Wi)≥deg⁡(W)⁢Ddim(W)𝑑subscript𝑆𝑙𝐷subscript𝑖degreesubscript𝑊𝑖superscript𝐷degreesubscript𝑊𝑖degree𝑊superscript𝐷dimension𝑊d(S_{l};D)\geq\sum_{i}\deg(W_{i})D^{\deg(W_{i})}\geq\deg(W)D^{\dim(W)}italic_d ( italic_S start_POSTSUBSCRIPT italic_l end_POSTSUBSCRIPT ; italic_D ) ≥ ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT roman_deg ( italic_W start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) italic_D start_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_W start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) end_POSTSUPERSCRIPT ≥ roman_deg ( italic_W ) italic_D start_POSTSUPERSCRIPT roman_dim ( italic_W ) end_POSTSUPERSCRIPT

et

h⁢(Sl;D)≥∑ihℙn⁢(Wi)⁢Ddim(W)+1≥hℙn⁢(W)⁢Ddim(W)+1.ℎsubscript𝑆𝑙𝐷subscript𝑖subscriptℎsubscriptℙ𝑛subscript𝑊𝑖superscript𝐷dimension𝑊1subscriptℎsubscriptℙ𝑛𝑊superscript𝐷dimension𝑊1h(S_{l};D)\geq\sum_{i}{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(W_{i})D^{\dim(W)+1}\geq{h_{{% \mathbb{P}}_{n}}}(W)D^{\dim(W)+1}.italic_h ( italic_S start_POSTSUBSCRIPT italic_l end_POSTSUBSCRIPT ; italic_D ) ≥ ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_W start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) italic_D start_POSTSUPERSCRIPT roman_dim ( italic_W ) + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ≥ italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_W ) italic_D start_POSTSUPERSCRIPT roman_dim ( italic_W ) + 1 end_POSTSUPERSCRIPT .

En comparant les majorations et les minorations de d⁢(Sl;D)𝑑subscript𝑆𝑙𝐷d(S_{l};D)italic_d ( italic_S start_POSTSUBSCRIPT italic_l end_POSTSUBSCRIPT ; italic_D ) et h⁢(Sl;D)ℎsubscript𝑆𝑙𝐷h(S_{l};D)italic_h ( italic_S start_POSTSUBSCRIPT italic_l end_POSTSUBSCRIPT ; italic_D ) on en déduit la majoration annoncée de deg⁡(W)degree𝑊\deg(W)roman_deg ( italic_W ) et:

hℙn⁢(W)≤n⁢h⁢Dk−1+12⁢n⁢(∑i=1n∑j=1i1j)⁢Dk,subscriptℎsubscriptℙ𝑛𝑊𝑛ℎsuperscript𝐷𝑘112𝑛superscriptsubscript𝑖1𝑛superscriptsubscript𝑗1𝑖1𝑗superscript𝐷𝑘{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(W)\leq nhD^{k-1}+\frac{1}{2}n\left(\sum_{i=1}^{n}\sum_{% j=1}^{i}\frac{1}{j}\right)D^{k},italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_W ) ≤ italic_n italic_h italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k - 1 end_POSTSUPERSCRIPT + divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG 2 end_ARG italic_n ( ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG italic_j end_ARG ) italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT ,

où h:=max1≤i≤s⁡h⁢(Zi)assignℎsubscript1𝑖𝑠ℎsubscript𝑍𝑖h:=\max_{1\leq i\leq s}h(Z_{i})italic_h := roman_max start_POSTSUBSCRIPT 1 ≤ italic_i ≤ italic_s end_POSTSUBSCRIPT italic_h ( italic_Z start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ). En tenant compte de la majoration (3.4) pour la hauteur projective d’une hypersurface, on a:

h≤max1≤i≤s⁡(log⁡‖Fi‖1+12⁢deg⁡(Fi)⁢∑i=1n∑j=1i1j)≤h1+12⁢D⁢∑i=1n∑j=1i1j,ℎsubscript1𝑖𝑠subscriptnormsubscript𝐹𝑖112degreesubscript𝐹𝑖superscriptsubscript𝑖1𝑛superscriptsubscript𝑗1𝑖1𝑗subscriptℎ112𝐷superscriptsubscript𝑖1𝑛superscriptsubscript𝑗1𝑖1𝑗h\leq\max_{1\leq i\leq s}\left(\log\|F_{i}\|_{1}+\frac{1}{2}\deg(F_{i})\sum_{i% =1}^{n}\sum_{j=1}^{i}\frac{1}{j}\right)\leq h_{1}+\frac{1}{2}D\sum_{i=1}^{n}% \sum_{j=1}^{i}\frac{1}{j},italic_h ≤ roman_max start_POSTSUBSCRIPT 1 ≤ italic_i ≤ italic_s end_POSTSUBSCRIPT ( roman_log ∥ italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ∥ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT + divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG 2 end_ARG roman_deg ( italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG italic_j end_ARG ) ≤ italic_h start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT + divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG 2 end_ARG italic_D ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG italic_j end_ARG ,

d’où la majoration annoncée pour hℙn⁢(W)subscriptℎsubscriptℙ𝑛𝑊{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(W)italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_W ). ∎

5. Minimum essentiel

Dans le but de déterminer une bonne minoration pour le minimum essentiel d’une variété qui n’est pas de torsion, F. Amoroso et S. David ([2, Définition 1.1, p. 337]) ont introduit la notion d’indice d’obstruction. Etant donnés deux sous-variétés irréductibles Y⊊W𝑌𝑊Y\subsetneq Witalic_Y ⊊ italic_W de 𝔾mnsuperscriptsubscript𝔾m𝑛{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT et un corps K⊆ℚ¯𝐾¯ℚ{K}\subseteq{\overline{\mathbb{Q}}}italic_K ⊆ over¯ start_ARG blackboard_Q end_ARG, on définit l’indice d’obstruction ωK⁢(Y,W)subscript𝜔𝐾𝑌𝑊\omega_{K}(Y,W)italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_K end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y , italic_W ) de Y𝑌Yitalic_Y relatif à W𝑊Witalic_W comme le minimum de

(5.1) (deg⁡(Z)deg⁡(W))1/codimW⁡(Z)superscriptdegree𝑍degree𝑊1subscriptcodim𝑊𝑍\left(\frac{\deg(Z)}{\deg(W)}\right)^{1/\operatorname{codim}_{W}(Z)}( divide start_ARG roman_deg ( italic_Z ) end_ARG start_ARG roman_deg ( italic_W ) end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 / roman_codim start_POSTSUBSCRIPT italic_W end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Z ) end_POSTSUPERSCRIPT

où Z𝑍Zitalic_Z parcourt les sous-variétés strictes de W𝑊Witalic_W, définies sur K𝐾{K}italic_K et contenant Y𝑌Yitalic_Y, et où l’on a noté codimW⁡(Z):=dim(W)−dim(Z)assignsubscriptcodim𝑊𝑍dimension𝑊dimension𝑍\operatorname{codim}_{W}(Z):=\dim(W)-\dim(Z)roman_codim start_POSTSUBSCRIPT italic_W end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Z ) := roman_dim ( italic_W ) - roman_dim ( italic_Z ). Lorsque K=ℚ¯𝐾¯ℚ{K}={\overline{\mathbb{Q}}}italic_K = over¯ start_ARG blackboard_Q end_ARG, on omet l’indice ℚ¯¯ℚ{\overline{\mathbb{Q}}}over¯ start_ARG blackboard_Q end_ARG et lorsque W=𝔾mn𝑊superscriptsubscript𝔾m𝑛W={\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}italic_W = blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT, on notera simplement ωK⁢(Y)subscript𝜔𝐾𝑌\omega_{K}(Y)italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_K end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y ) l’indice d’obstruction ωK⁢(Y,𝔾mn)subscript𝜔𝐾𝑌superscriptsubscript𝔾m𝑛\omega_{K}(Y,{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n})italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_K end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y , blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ).

Nous donnerons ici une minoration à la Dobrowolski de l’indice d’obstruction. Cette minoration se déduit du résultat principal de [5] à l’aide du lemme de transfert ci-dessous. Il s’agit d’une version plus précise du cas torique du théorème 3.7 de [16]. Plus généralement, ce lemme permet de déduire des minorations du minimum essentiel en fonction de l’indice d’obstruction relatif d’une variété qui n’est pas de torsion à partir de minorations du minimum essentiel d’une variété tranverse ou faiblement transverse (i.e. qui n’est contenue dans aucun translaté de sous-tore ou sous-variété de torsion).

Lemme 5.1 (G. Rémond).

Soient T⊆𝔾mn↪ℙn𝑇superscriptsubscript𝔾m𝑛↪subscriptℙ𝑛T\subseteq{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}\hookrightarrow{\mathbb{P}}_{n}italic_T ⊆ blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ↪ blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT un sous-tore de dimension t𝑡titalic_t et Y⊊T𝑌𝑇Y\subsetneq Titalic_Y ⊊ italic_T une sous-variété irréductible de 𝔾mnsuperscriptsubscript𝔾m𝑛{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT de dimension y𝑦yitalic_y. Il existe alors une sous-variété irréductible W𝑊Witalic_W de 𝔾mdsuperscriptsubscript𝔾m𝑑{\mathbb{G}}_{\rm m}^{d}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_d end_POSTSUPERSCRIPT telle que:

  1. 1)

    dim(W)=ydimension𝑊𝑦\dim(W)=yroman_dim ( italic_W ) = italic_y ;

  2. 2)

    μ^𝖾𝗌𝗌(W)≤(nt)deg(T)−1μ^𝖾𝗌𝗌(Y)\hat{\mu}^{{\sf ess}}(W)\leq\binom{n}{t}\deg(T)^{-1}\hat{\mu}^{{\sf ess}}(Y)over^ start_ARG italic_μ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT sansserif_ess end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_W ) ≤ ( FRACOP start_ARG italic_n end_ARG start_ARG italic_t end_ARG ) roman_deg ( italic_T ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT over^ start_ARG italic_μ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT sansserif_ess end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Y ) ;

  3. 3)

    ωK⁢(W)≤deg⁡(T)⁢ωK⁢(Y,T)subscript𝜔𝐾𝑊degree𝑇subscript𝜔𝐾𝑌𝑇\omega_{K}(W)\leq\deg(T)\omega_{K}(Y,T)italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_K end_POSTSUBSCRIPT ( italic_W ) ≤ roman_deg ( italic_T ) italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_K end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y , italic_T ) pour tout corps K⊆ℚ¯𝐾¯ℚ{K}\subseteq{\overline{\mathbb{Q}}}italic_K ⊆ over¯ start_ARG blackboard_Q end_ARG ;

  4. 4)

    ψ⁢(W)=Y𝜓𝑊𝑌\psi(W)=Yitalic_ψ ( italic_W ) = italic_Y pour une certaine isogénie ψ:𝔾mt→T:𝜓→superscriptsubscript𝔾m𝑡𝑇\psi\colon{\mathbb{G}}_{\rm m}^{t}\rightarrow Titalic_ψ : blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_t end_POSTSUPERSCRIPT → italic_T.

Démonstration.

On note ΔΔ\Deltaroman_Δ le maximum des déterminants t×t𝑡𝑡t\times titalic_t × italic_t d’une base du réseau associé à T𝑇Titalic_T. Quitte à permuter les coordonnées, on peut supposer qu’un des déterminants qui réalisent le maximum ΔΔ\Deltaroman_Δ est celui correspondant aux t𝑡titalic_t premières coordonnées de cette base. Par le lemme 2.2 1) on a alors:

(5.2) Δ≤deg⁡(T)≤(nt)⁢Δ.Δdegree𝑇binomial𝑛𝑡Δ\Delta\leq\deg(T)\leq\binom{n}{t}\Delta.roman_Δ ≤ roman_deg ( italic_T ) ≤ ( FRACOP start_ARG italic_n end_ARG start_ARG italic_t end_ARG ) roman_Δ .

Considérons le morphisme d’oubli de coordonnées ι:𝔾mn→𝔾mt:𝜄→superscriptsubscript𝔾m𝑛superscriptsubscript𝔾m𝑡\iota\colon{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}\rightarrow{\mathbb{G}}_{\rm m}^{t}italic_ι : blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT → blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_t end_POSTSUPERSCRIPT qui envoie (x1,…,xn)subscript𝑥1…subscript𝑥𝑛(x_{1},\dots,x_{n})( italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) dans (x1,…,xt)subscript𝑥1…subscript𝑥𝑡(x_{1},\dots,x_{t})( italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_t end_POSTSUBSCRIPT ) et l’isogénie φ:T→𝔾mt:𝜑→𝑇superscriptsubscript𝔾m𝑡\varphi\colon T\rightarrow{\mathbb{G}}_{\rm m}^{t}italic_φ : italic_T → blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_t end_POSTSUPERSCRIPT composée de ι𝜄\iotaitalic_ι avec l’inclusion T↪𝔾mn↪𝑇superscriptsubscript𝔾m𝑛T\hookrightarrow{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}italic_T ↪ blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT. Par construction, deg⁡(φ)=Δdegree𝜑Δ\deg(\varphi)=\Deltaroman_deg ( italic_φ ) = roman_Δ. Soit ψ:𝔾mt→T:𝜓→superscriptsubscript𝔾m𝑡𝑇\psi\colon{\mathbb{G}}_{\rm m}^{t}\rightarrow Titalic_ψ : blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_t end_POSTSUPERSCRIPT → italic_T l’isogénie duale. On a donc le diagramme suivant, où [l]:𝔾mn→𝔾mn:delimited-[]𝑙→superscriptsubscript𝔾m𝑛superscriptsubscript𝔾m𝑛[l]\colon{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}\to{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}[ italic_l ] : blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT → blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT pour l∈ℤ𝑙ℤl\in{\mathbb{Z}}italic_l ∈ blackboard_Z dénote le morphisme 𝐱↦𝐱l=(x1l,…,xnl)maps-to𝐱superscript𝐱𝑙superscriptsubscript𝑥1𝑙…superscriptsubscript𝑥𝑛𝑙{\bf x}\mapsto{\bf x}^{l}=(x_{1}^{l},\ldots,x_{n}^{l})bold_x ↦ bold_x start_POSTSUPERSCRIPT italic_l end_POSTSUPERSCRIPT = ( italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_l end_POSTSUPERSCRIPT , … , italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_l end_POSTSUPERSCRIPT ),

Y𝑌Yitalic_YT𝑇Titalic_T𝔾mnsuperscriptsubscript𝔾m𝑛{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT𝔾mtsuperscriptsubscript𝔾m𝑡{\mathbb{G}}_{\rm m}^{t}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_t end_POSTSUPERSCRIPT𝔾mtsuperscriptsubscript𝔾m𝑡{\mathbb{G}}_{\rm m}^{t}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_t end_POSTSUPERSCRIPT[Δ]delimited-[]Δ[\Delta][ roman_Δ ]ψ𝜓\psiitalic_ψφ𝜑\varphiitalic_φι𝜄\iotaitalic_ι oubli de coordonnées

On choisit pour W𝑊Witalic_W une composante irréductible de ψ−1⁢(Y)superscript𝜓1𝑌\psi^{-1}(Y)italic_ψ start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Y ). Les affirmations 1) et 4) sont alors claires par construction.

Pour montrer 2), on remarque que [Δ]⁢(W)=(φ∘ψ)⁢(W)=φ⁢(Y)=ι⁢(Y)delimited-[]Δ𝑊𝜑𝜓𝑊𝜑𝑌𝜄𝑌[\Delta](W)=(\varphi\circ\psi)(W)=\varphi(Y)=\iota(Y)[ roman_Δ ] ( italic_W ) = ( italic_φ ∘ italic_ψ ) ( italic_W ) = italic_φ ( italic_Y ) = italic_ι ( italic_Y ) et donc Δ⁢μ^𝖾𝗌𝗌⁢(W)=μ^𝖾𝗌𝗌⁢(ι⁢(Y))≤μ^𝖾𝗌𝗌⁢(Y)Δsuperscript^𝜇𝖾𝗌𝗌𝑊superscript^𝜇𝖾𝗌𝗌𝜄𝑌superscript^𝜇𝖾𝗌𝗌𝑌\Delta\hat{\mu}^{{\sf ess}}(W)=\hat{\mu}^{{\sf ess}}(\iota(Y))\leq\hat{\mu}^{{% \sf ess}}(Y)roman_Δ over^ start_ARG italic_μ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT sansserif_ess end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_W ) = over^ start_ARG italic_μ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT sansserif_ess end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_ι ( italic_Y ) ) ≤ over^ start_ARG italic_μ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT sansserif_ess end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Y ). On obtient l’inégalité souhaitée en minorant ΔΔ\Deltaroman_Δ par (5.2).

Montrons 3). Soient K⊆ℚ¯𝐾¯ℚ{K}\subseteq{\overline{\mathbb{Q}}}italic_K ⊆ over¯ start_ARG blackboard_Q end_ARG un corps et Z𝑍Zitalic_Z un fermé de Zariski défini sur K𝐾{K}italic_K qui satisfait Y⊆Z⊊T𝑌𝑍𝑇Y\subseteq Z\subsetneq Titalic_Y ⊆ italic_Z ⊊ italic_T et qui réalise le minimum dans la définition de ωK⁢(Y,T)subscript𝜔𝐾𝑌𝑇\omega_{K}(Y,T)italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_K end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y , italic_T ):

(5.3) (deg⁡(Z)deg⁡(T))1/codimT⁡(Z)=ωK⁢(Y,T).superscriptdegree𝑍degree𝑇1subscriptcodim𝑇𝑍subscript𝜔𝐾𝑌𝑇\left(\frac{\deg(Z)}{\deg(T)}\right)^{1/\operatorname{codim}_{T}(Z)}=\omega_{K% }(Y,T).( divide start_ARG roman_deg ( italic_Z ) end_ARG start_ARG roman_deg ( italic_T ) end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 / roman_codim start_POSTSUBSCRIPT italic_T end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Z ) end_POSTSUPERSCRIPT = italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_K end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y , italic_T ) .

On majore maintenant le degré de ψ−1⁢(Z)superscript𝜓1𝑍\psi^{-1}(Z)italic_ψ start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Z ). Soit E⊆ℙt𝐸superscriptℙ𝑡E\subseteq{\mathbb{P}}^{t}italic_E ⊆ blackboard_P start_POSTSUPERSCRIPT italic_t end_POSTSUPERSCRIPT un espace linéaire. Alors:

ψ−1⁢(φ−1⁢(E)∩Z)=(φ∘ψ)−1⁢(E)∩ψ−1⁢(Z)=[Δ]−1⁢(E)∩ψ−1⁢(Z).superscript𝜓1superscript𝜑1𝐸𝑍superscript𝜑𝜓1𝐸superscript𝜓1𝑍superscriptdelimited-[]Δ1𝐸superscript𝜓1𝑍\psi^{-1}(\varphi^{-1}(E)\cap Z)=(\varphi\circ\psi)^{-1}(E)\cap\psi^{-1}(Z)=[% \Delta]^{-1}(E)\cap\psi^{-1}(Z).italic_ψ start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_φ start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_E ) ∩ italic_Z ) = ( italic_φ ∘ italic_ψ ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_E ) ∩ italic_ψ start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Z ) = [ roman_Δ ] start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_E ) ∩ italic_ψ start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Z ) .

Or deg⁡([Δ]−1⁢(E))=ΔcodimT⁡(E)degreesuperscriptdelimited-[]Δ1𝐸superscriptΔsubscriptcodim𝑇𝐸\deg([\Delta]^{-1}(E))=\Delta^{\operatorname{codim}_{T}(E)}roman_deg ( [ roman_Δ ] start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_E ) ) = roman_Δ start_POSTSUPERSCRIPT roman_codim start_POSTSUBSCRIPT italic_T end_POSTSUBSCRIPT ( italic_E ) end_POSTSUPERSCRIPT, donc si E𝐸Eitalic_E est suffisamment générique et de dimension codimT⁡(Z)subscriptcodim𝑇𝑍\operatorname{codim}_{T}(Z)roman_codim start_POSTSUBSCRIPT italic_T end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Z ),

#⁢([Δ]−1⁢(E)∩ψ−1⁢(Z))=Δdim(Z)⁢deg⁡ψ−1⁢(Z)#superscriptdelimited-[]Δ1𝐸superscript𝜓1𝑍superscriptΔdimension𝑍degreesuperscript𝜓1𝑍\#\big{(}[\Delta]^{-1}(E)\cap\psi^{-1}(Z)\big{)}=\Delta^{\dim(Z)}\deg\psi^{-1}% (Z)# ( [ roman_Δ ] start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_E ) ∩ italic_ψ start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Z ) ) = roman_Δ start_POSTSUPERSCRIPT roman_dim ( italic_Z ) end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg italic_ψ start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Z )

et

#⁢(ψ−1⁢(φ−1⁢(E)∩Z))≤deg⁡(ψ)⁢#⁢(φ−1⁢(E)∩Z)≤deg⁡(ψ)⁢deg⁡(Z),#superscript𝜓1superscript𝜑1𝐸𝑍degree𝜓#superscript𝜑1𝐸𝑍degree𝜓degree𝑍\#\big{(}\psi^{-1}(\varphi^{-1}(E)\cap Z)\big{)}\leq\deg(\psi)\,\#(\varphi^{-1% }(E)\cap Z)\leq\deg(\psi)\deg(Z),# ( italic_ψ start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_φ start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_E ) ∩ italic_Z ) ) ≤ roman_deg ( italic_ψ ) # ( italic_φ start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_E ) ∩ italic_Z ) ≤ roman_deg ( italic_ψ ) roman_deg ( italic_Z ) ,

car φ𝜑\varphiitalic_φ provient du morphisme ι𝜄\iotaitalic_ι d’oubli de coordonnées. On déduit alors des trois dernières formules centrées:

Δdim(Z)⁢deg⁡(ψ−1⁢(Z))≤deg⁡(ψ)⁢deg⁡(Z).superscriptΔdimension𝑍degreesuperscript𝜓1𝑍degree𝜓degree𝑍\Delta^{\dim(Z)}\deg\big{(}\psi^{-1}(Z)\big{)}\leq\deg(\psi)\deg(Z).roman_Δ start_POSTSUPERSCRIPT roman_dim ( italic_Z ) end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_ψ start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Z ) ) ≤ roman_deg ( italic_ψ ) roman_deg ( italic_Z ) .

D’où, en sachant que ωK(W)≤deg(ψ−1(Z))1/codim⁡ψ−1⁢(Z)\omega_{K}(W)\leq\deg\big{(}\psi^{-1}(Z)\big{)}^{1/\operatorname{codim}\psi^{-% 1}(Z)}italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_K end_POSTSUBSCRIPT ( italic_W ) ≤ roman_deg ( italic_ψ start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Z ) ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 / roman_codim italic_ψ start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Z ) end_POSTSUPERSCRIPT, codim⁡ψ−1⁢(Z)=codimT⁡(Z)=d−dim(Z)codimsuperscript𝜓1𝑍subscriptcodim𝑇𝑍𝑑dimension𝑍\operatorname{codim}\psi^{-1}(Z)=\operatorname{codim}_{T}(Z)=d-\dim(Z)roman_codim italic_ψ start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Z ) = roman_codim start_POSTSUBSCRIPT italic_T end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Z ) = italic_d - roman_dim ( italic_Z ), deg⁡(ψ)=deg⁡([Δ])/deg⁡(φ)=Δd−1degree𝜓degreedelimited-[]Δdegree𝜑superscriptΔ𝑑1\deg(\psi)=\deg([\Delta])/\deg(\varphi)=\Delta^{d-1}roman_deg ( italic_ψ ) = roman_deg ( [ roman_Δ ] ) / roman_deg ( italic_φ ) = roman_Δ start_POSTSUPERSCRIPT italic_d - 1 end_POSTSUPERSCRIPT, Δ≤deg⁡(T)Δdegree𝑇\Delta\leq\deg(T)roman_Δ ≤ roman_deg ( italic_T ) (cf (5.2)) et deg(T)−1deg(Z)=ωK(Y,T)codimT⁡(Z)\deg(T)^{-1}\deg(Z)=\omega_{K}(Y,T)^{\operatorname{codim}_{T}(Z)}roman_deg ( italic_T ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_Z ) = italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_K end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y , italic_T ) start_POSTSUPERSCRIPT roman_codim start_POSTSUBSCRIPT italic_T end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Z ) end_POSTSUPERSCRIPT (cf (5.3))

ωK⁢(W)subscript𝜔𝐾𝑊\displaystyle\omega_{K}(W)italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_K end_POSTSUBSCRIPT ( italic_W ) ≤(Δd−1−dim(Z)⁢deg⁡(Z))1/codim⁡ψ−1⁢(Z)absentsuperscriptsuperscriptΔ𝑑1dimension𝑍degree𝑍1codimsuperscript𝜓1𝑍\displaystyle\leq\big{(}\Delta^{d-1-\dim(Z)}\deg(Z)\big{)}^{1/\operatorname{% codim}\psi^{-1}(Z)}≤ ( roman_Δ start_POSTSUPERSCRIPT italic_d - 1 - roman_dim ( italic_Z ) end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_Z ) ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 / roman_codim italic_ψ start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Z ) end_POSTSUPERSCRIPT
=(ΔcodimT⁡(Z)−1⁢deg⁡(Z))1/codimT⁡(Z)absentsuperscriptsuperscriptΔsubscriptcodim𝑇𝑍1degree𝑍1subscriptcodim𝑇𝑍\displaystyle=\big{(}\Delta^{\operatorname{codim}_{T}(Z)-1}\deg(Z)\big{)}^{1/% \operatorname{codim}_{T}(Z)}= ( roman_Δ start_POSTSUPERSCRIPT roman_codim start_POSTSUBSCRIPT italic_T end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Z ) - 1 end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_Z ) ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 / roman_codim start_POSTSUBSCRIPT italic_T end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Z ) end_POSTSUPERSCRIPT
≤(deg(T)codimT⁡(Z)−1deg(Z))1/codimT⁡(Z)\displaystyle\leq\big{(}\deg(T)^{\operatorname{codim}_{T}(Z)-1}\deg(Z)\big{)}^% {1/\operatorname{codim}_{T}(Z)}≤ ( roman_deg ( italic_T ) start_POSTSUPERSCRIPT roman_codim start_POSTSUBSCRIPT italic_T end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Z ) - 1 end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_Z ) ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 / roman_codim start_POSTSUBSCRIPT italic_T end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Z ) end_POSTSUPERSCRIPT
=deg(T)(deg(T)−1deg(Z))1/codimT⁡(Z)\displaystyle=\deg(T)\big{(}\deg(T)^{-1}\deg(Z)\big{)}^{1/\operatorname{codim}% _{T}(Z)}= roman_deg ( italic_T ) ( roman_deg ( italic_T ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_Z ) ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 / roman_codim start_POSTSUBSCRIPT italic_T end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Z ) end_POSTSUPERSCRIPT
=deg⁡(T)⁢ωK⁢(Y,T).absentdegree𝑇subscript𝜔𝐾𝑌𝑇\displaystyle=\deg(T)\omega_{K}(Y,T).= roman_deg ( italic_T ) italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_K end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y , italic_T ) .

∎

À partir de ce lemme de transfert, on déduit une version fonctorielle du théorème de Dobrowolki en dimension supérieure.

Corollaire 5.2.

Soit Y𝑌Yitalic_Y une sous-variété irréductible de 𝔾mnsuperscriptsubscript𝔾m𝑛{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT qui n’est pas de torsion et soit T⊆𝔾mn𝑇superscriptsubscript𝔾m𝑛T\subseteq{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}italic_T ⊆ blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT la plus petite sous-variété de torsion contenant Y𝑌Yitalic_Y. On suppose que T𝑇Titalic_T soit un tore et on note t:=dim(T)assign𝑡dimension𝑇t:=\dim(T)italic_t := roman_dim ( italic_T ) et y:=dim(Y)assign𝑦dimension𝑌y:=\dim(Y)italic_y := roman_dim ( italic_Y ). Alors:

μ^𝖾𝗌𝗌⁢(Y)≥(nt)−1⁢ωℚ⁢(Y,T)−1⁢(935⁢t5⁢log⁡(t2⁢deg⁡(T)⁢ωℚ⁢(Y,T)))−(t−y)⁢(t−y+1)⁢(t+1).superscript^𝜇𝖾𝗌𝗌𝑌superscriptbinomial𝑛𝑡1subscript𝜔ℚsuperscript𝑌𝑇1superscript935superscript𝑡5superscript𝑡2degree𝑇subscript𝜔ℚ𝑌𝑇𝑡𝑦𝑡𝑦1𝑡1\hat{\mu}^{{\sf ess}}(Y)\geq\tbinom{n}{t}^{-1}\omega_{\mathbb{Q}}(Y,T)^{-1}% \big{(}935t^{5}\log(t^{2}\deg(T)\omega_{\mathbb{Q}}(Y,T))\big{)}^{-(t-y)(t-y+1% )(t+1)}.over^ start_ARG italic_μ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT sansserif_ess end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Y ) ≥ ( FRACOP start_ARG italic_n end_ARG start_ARG italic_t end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT italic_ω start_POSTSUBSCRIPT blackboard_Q end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y , italic_T ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( 935 italic_t start_POSTSUPERSCRIPT 5 end_POSTSUPERSCRIPT roman_log ( italic_t start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_T ) italic_ω start_POSTSUBSCRIPT blackboard_Q end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y , italic_T ) ) ) start_POSTSUPERSCRIPT - ( italic_t - italic_y ) ( italic_t - italic_y + 1 ) ( italic_t + 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT .
Démonstration.

Par le lemme 5.1, il existe une sous-variété irréductible W𝑊Witalic_W de 𝔾mtsuperscriptsubscript𝔾m𝑡{\mathbb{G}}_{\rm m}^{t}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_t end_POSTSUPERSCRIPT ayant les propriétés de 1) à 4). Cette sous-variété est faiblement transverse par l’hypothèse faite sur T𝑇Titalic_T. On peut donc lui appliquer le corollaire 1.5 de [5]:

μ^𝖾𝗌𝗌⁢(W)≥ωℚ⁢(W)−1⁢(935⁢t5⁢log⁡(t2⁢ωℚ⁢(W)))−(t−y)⁢(t−y+1)⁢(t+1).superscript^𝜇𝖾𝗌𝗌𝑊subscript𝜔ℚsuperscript𝑊1superscript935superscript𝑡5superscript𝑡2subscript𝜔ℚ𝑊𝑡𝑦𝑡𝑦1𝑡1\hat{\mu}^{{\sf ess}}(W)\geq\omega_{\mathbb{Q}}(W)^{-1}\big{(}935t^{5}\log(t^{% 2}\omega_{\mathbb{Q}}(W))\big{)}^{-(t-y)(t-y+1)(t+1)}.over^ start_ARG italic_μ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT sansserif_ess end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_W ) ≥ italic_ω start_POSTSUBSCRIPT blackboard_Q end_POSTSUBSCRIPT ( italic_W ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( 935 italic_t start_POSTSUPERSCRIPT 5 end_POSTSUPERSCRIPT roman_log ( italic_t start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT italic_ω start_POSTSUBSCRIPT blackboard_Q end_POSTSUBSCRIPT ( italic_W ) ) ) start_POSTSUPERSCRIPT - ( italic_t - italic_y ) ( italic_t - italic_y + 1 ) ( italic_t + 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT .

Par les points 2) et 3) (avec K=ℚ𝐾ℚ{K}={\mathbb{Q}}italic_K = blackboard_Q) du lemme 5.1 on a:

μ^𝖾𝗌𝗌(W)≤(nt)deg(T)−1μ^𝖾𝗌𝗌(Y) et ωℚ(W)≤deg(T)ωℚ(Y,T).\hat{\mu}^{{\sf ess}}(W)\leq\tbinom{n}{t}\deg(T)^{-1}\hat{\mu}^{{\sf ess}}(Y)% \quad\text{ et }\quad\omega_{\mathbb{Q}}(W)\leq\deg(T)\omega_{\mathbb{Q}}(Y,T).over^ start_ARG italic_μ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT sansserif_ess end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_W ) ≤ ( FRACOP start_ARG italic_n end_ARG start_ARG italic_t end_ARG ) roman_deg ( italic_T ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT over^ start_ARG italic_μ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT sansserif_ess end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Y ) et italic_ω start_POSTSUBSCRIPT blackboard_Q end_POSTSUBSCRIPT ( italic_W ) ≤ roman_deg ( italic_T ) italic_ω start_POSTSUBSCRIPT blackboard_Q end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y , italic_T ) .

La minoration annoncée s’ensuit. ∎

6. Preuve du théorème principal

Dans ce paragraphe on prouve le théorème 1.2. Remarquons que l’énoncé est vide si n=1𝑛1n=1italic_n = 1. On supposera donc dans la suite n≥2𝑛2n\geq 2italic_n ≥ 2. Nous aurons besoin à cinq reprises de majorations d’analyse élémentaire. Nous n’en expliciterons pas ces calculs afin de ne pas alourdir l’exposition; ils sont par ailleurs facilement vérifiables par un logiciel de calcul formel. Pour la commodité du lecteur nous avons signalé ces inégalités par les symboles «  ≤vsuperscript𝑣\leq^{v}≤ start_POSTSUPERSCRIPT italic_v end_POSTSUPERSCRIPT  » et «  ≥vsuperscript𝑣\geq^{v}≥ start_POSTSUPERSCRIPT italic_v end_POSTSUPERSCRIPT  ».

Soit V𝑉Vitalic_V la sous-variété de 𝔾mnsuperscriptsubscript𝔾m𝑛{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT définie par F1=⋯=Fs=0subscript𝐹1⋯subscript𝐹𝑠0F_{1}=\dots=F_{s}=0italic_F start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT = ⋯ = italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_s end_POSTSUBSCRIPT = 0 et posons 𝜶:=ξ𝐚:=(ξa1,…,ξan)assign𝜶superscript𝜉𝐚assignsuperscript𝜉subscript𝑎1…superscript𝜉subscript𝑎𝑛{\boldsymbol{\alpha}}:=\xi^{\bf a}:=(\xi^{a_{1}},\dots,\xi^{a_{n}})bold_italic_α := italic_ξ start_POSTSUPERSCRIPT bold_a end_POSTSUPERSCRIPT := ( italic_ξ start_POSTSUPERSCRIPT italic_a start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUPERSCRIPT , … , italic_ξ start_POSTSUPERSCRIPT italic_a start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUPERSCRIPT ). En suivant [20], on note Vusuperscript𝑉𝑢V^{u}italic_V start_POSTSUPERSCRIPT italic_u end_POSTSUPERSCRIPT la réunion des sous-variétés de torsion contenues dans V𝑉Vitalic_V et V∗:=V∖Vuassignsuperscript𝑉𝑉superscript𝑉𝑢V^{*}:=V\setminus V^{u}italic_V start_POSTSUPERSCRIPT ∗ end_POSTSUPERSCRIPT := italic_V ∖ italic_V start_POSTSUPERSCRIPT italic_u end_POSTSUPERSCRIPT.

Supposons d’abord 𝜶∈Vu𝜶superscript𝑉𝑢{\boldsymbol{\alpha}}\in V^{u}bold_italic_α ∈ italic_V start_POSTSUPERSCRIPT italic_u end_POSTSUPERSCRIPT. Il existe alors un sous-groupe algébrique H𝐻Hitalic_H de 𝔾mnsuperscriptsubscript𝔾m𝑛{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT tel que 𝜶∈H⊆V𝜶𝐻𝑉{\boldsymbol{\alpha}}\in H\subseteq Vbold_italic_α ∈ italic_H ⊆ italic_V. Sans perte de généralité, on peut supposer que H𝐻Hitalic_H est maximal parmi les sous-groupes algébriques ayant cette propriété. D’après le lemme 2.1, il existe un sous-groupe ΛΛ\Lambdaroman_Λ de ℤnsuperscriptℤ𝑛{\mathbb{Z}}^{n}blackboard_Z start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT engendré par des vecteurs dans ∪j=1s𝒟⁢(Fi)superscriptsubscript𝑗1𝑠𝒟subscript𝐹𝑖\cup_{j=1}^{s}\mathcal{D}(F_{i})∪ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_s end_POSTSUPERSCRIPT caligraphic_D ( italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) tels que H=HΛ𝐻subscript𝐻ΛH=H_{\Lambda}italic_H = italic_H start_POSTSUBSCRIPT roman_Λ end_POSTSUBSCRIPT. Soit 𝐛∈∪j=1s𝒟⁢(Fj)𝐛superscriptsubscript𝑗1𝑠𝒟subscript𝐹𝑗{\bf b}\in\cup_{j=1}^{s}\mathcal{D}(F_{j})bold_b ∈ ∪ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_s end_POSTSUPERSCRIPT caligraphic_D ( italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT ); on a alors ‖𝐛‖2≤2⁢maxj⁡deg⁡(Fj)≤2⁢Dsubscriptnorm𝐛22subscript𝑗degreesubscript𝐹𝑗2𝐷\|{\bf b}\|_{2}\leq 2\max_{j}\deg(F_{j})\leq 2D∥ bold_b ∥ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ≤ 2 roman_max start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT roman_deg ( italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT ) ≤ 2 italic_D et 𝐛∈𝐚⊥𝐛superscript𝐚bottom{\bf b}\in{\bf a}^{\bot}bold_b ∈ bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⊥ end_POSTSUPERSCRIPT car 1=𝜶𝐛=ξ⟨𝐚,𝐛⟩1superscript𝜶𝐛superscript𝜉𝐚𝐛1={\boldsymbol{\alpha}}^{\bf b}=\xi^{\langle{\bf a},{\bf b}\rangle}1 = bold_italic_α start_POSTSUPERSCRIPT bold_b end_POSTSUPERSCRIPT = italic_ξ start_POSTSUPERSCRIPT ⟨ bold_a , bold_b ⟩ end_POSTSUPERSCRIPT et ξ𝜉\xiitalic_ξ n’est pas une racine de l’unité.

On suppose maintenant, et jusqu’à la fin de la preuve, 𝜶∈V∗𝜶superscript𝑉{\boldsymbol{\alpha}}\in V^{*}bold_italic_α ∈ italic_V start_POSTSUPERSCRIPT ∗ end_POSTSUPERSCRIPT. On remarquera que pour l’instant nous n’avons pas utilisé l’hypothèse qu’il existe une composante irréductible W𝑊Witalic_W de codimension ≥2absent2\geq 2≥ 2 de V𝑉Vitalic_V qui passe par ξ𝐚superscript𝜉𝐚\xi^{\bf a}italic_ξ start_POSTSUPERSCRIPT bold_a end_POSTSUPERSCRIPT. On le fait dès maintenant, et on fixe une telle W𝑊Witalic_W. Pour 1≤i≤n−11𝑖𝑛11\leq i\leq n-11 ≤ italic_i ≤ italic_n - 1 notons λi⁢(𝐚⊥)subscript𝜆𝑖superscript𝐚bottom\lambda_{i}({\bf a}^{\bot})italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⊥ end_POSTSUPERSCRIPT ) le i𝑖iitalic_i-ème minimum successif de 𝐚⊥superscript𝐚bottom{\bf a}^{\bot}bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⊥ end_POSTSUPERSCRIPT (cf (2.1)). Nous devons donc montrer que

(6.1) λ1(𝐚⊥)≤(4n)17⁢nh~1Dk−1log(3h~1Dk)2⁢n.\lambda_{1}({\bf a}^{\bot})\leq(4n)^{17n}\,\tilde{h}_{1}D^{k-1}\log(3\tilde{h}% _{1}D^{k})^{2n}.italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⊥ end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ ( 4 italic_n ) start_POSTSUPERSCRIPT 17 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT over~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k - 1 end_POSTSUPERSCRIPT roman_log ( 3 over~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT .

Soit {𝐛1,…,𝐛n−1}subscript𝐛1…subscript𝐛𝑛1\{{\bf b}_{1},\dots,{\bf b}_{n-1}\}{ bold_b start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , bold_b start_POSTSUBSCRIPT italic_n - 1 end_POSTSUBSCRIPT } une base de 𝐚⟂superscript𝐚perpendicular-to{\bf a}^{\perp}bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT qui satisfait les propriétés du lemme 2.3. Pour i=0,…,n−1𝑖0…𝑛1i=0,\ldots,n-1italic_i = 0 , … , italic_n - 1, on note ΛisubscriptΛ𝑖\Lambda_{i}roman_Λ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT le sous-groupe de ℤnsuperscriptℤ𝑛{\mathbb{Z}}^{n}blackboard_Z start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT engendré par les vecteurs 𝐛1,…,𝐛isubscript𝐛1…subscript𝐛𝑖{\bf b}_{1},\dots,{\bf b}_{i}bold_b start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , bold_b start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT. On pose T(i):=HΛiassignsuperscript𝑇𝑖subscript𝐻subscriptΛ𝑖T^{(i)}:=H_{\Lambda_{i}}italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_i ) end_POSTSUPERSCRIPT := italic_H start_POSTSUBSCRIPT roman_Λ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT et on remarque que les T(i)superscript𝑇𝑖T^{(i)}italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_i ) end_POSTSUPERSCRIPT sont des tores car les ΛisubscriptΛ𝑖\Lambda_{i}roman_Λ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT sont saturés. On a ainsi la suite de sous-tores suivante:

H𝐚⟂=T(n−1)⊆T(n−2)⊆⋯⊆T(1)⊆T(0)=𝔾mn,subscript𝐻superscript𝐚perpendicular-tosuperscript𝑇𝑛1superscript𝑇𝑛2⋯superscript𝑇1superscript𝑇0superscriptsubscript𝔾m𝑛H_{{\bf a}^{\perp}}=T^{(n-1)}\subseteq T^{(n-2)}\subseteq\dots\subseteq T^{(1)% }\subseteq T^{(0)}={\mathbb{G}}_{\rm m}^{n},italic_H start_POSTSUBSCRIPT bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT = italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_n - 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT ⊆ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_n - 2 ) end_POSTSUPERSCRIPT ⊆ ⋯ ⊆ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT ⊆ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( 0 ) end_POSTSUPERSCRIPT = blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ,

de codimension codim⁡(T(i))=icodimsuperscript𝑇𝑖𝑖\operatorname{codim}(T^{(i)})=iroman_codim ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_i ) end_POSTSUPERSCRIPT ) = italic_i. Remarquons que pour 𝐛∈𝐚⟂𝐛superscript𝐚perpendicular-to{\bf b}\in{\bf a}^{\perp}bold_b ∈ bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT on a 𝜶𝐛=(ξ𝐚)𝐛=1superscript𝜶𝐛superscriptsuperscript𝜉𝐚𝐛1{\boldsymbol{\alpha}}^{\bf b}=(\xi^{\bf a})^{\bf b}=1bold_italic_α start_POSTSUPERSCRIPT bold_b end_POSTSUPERSCRIPT = ( italic_ξ start_POSTSUPERSCRIPT bold_a end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT bold_b end_POSTSUPERSCRIPT = 1. Pour i=0,…,n−1𝑖0…𝑛1i=0,\ldots,n-1italic_i = 0 , … , italic_n - 1 on a donc 𝜶∈H𝐚⟂=T(n−1)⊆T(i)𝜶subscript𝐻superscript𝐚perpendicular-tosuperscript𝑇𝑛1superscript𝑇𝑖{\boldsymbol{\alpha}}\in H_{{\bf a}^{\perp}}=T^{(n-1)}\subseteq T^{(i)}bold_italic_α ∈ italic_H start_POSTSUBSCRIPT bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT = italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_n - 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT ⊆ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_i ) end_POSTSUPERSCRIPT et 𝜶∈W∩T(i)𝜶𝑊superscript𝑇𝑖{\boldsymbol{\alpha}}\in W\cap T^{(i)}bold_italic_α ∈ italic_W ∩ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_i ) end_POSTSUPERSCRIPT.

On a dim(W∩T(i))≤dim(T(i))≤n−idimension𝑊superscript𝑇𝑖dimensionsuperscript𝑇𝑖𝑛𝑖\dim(W\cap T^{(i)})\leq\dim(T^{(i)})\leq n-iroman_dim ( italic_W ∩ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_i ) end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ roman_dim ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_i ) end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ italic_n - italic_i. Si dim(W∩T(i))=n−idimension𝑊superscript𝑇𝑖𝑛𝑖\dim(W\cap T^{(i)})=n-iroman_dim ( italic_W ∩ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_i ) end_POSTSUPERSCRIPT ) = italic_n - italic_i alors T(i)⊆Vsuperscript𝑇𝑖𝑉T^{(i)}\subseteq Vitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_i ) end_POSTSUPERSCRIPT ⊆ italic_V et ceci contredit le fait que 𝜶∈V∗𝜶superscript𝑉{\boldsymbol{\alpha}}\in V^{*}bold_italic_α ∈ italic_V start_POSTSUPERSCRIPT ∗ end_POSTSUPERSCRIPT. Donc

(6.2) dim(W∩T(i))≤n−i−1.dimension𝑊superscript𝑇𝑖𝑛𝑖1\dim(W\cap T^{(i)})\leq n-i-1.roman_dim ( italic_W ∩ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_i ) end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ italic_n - italic_i - 1 .

Pour i∈{0,…,n−1}𝑖0…𝑛1i\in\{0,\dots,n-1\}italic_i ∈ { 0 , … , italic_n - 1 }, on note:

di:=minY⁢dimY,assignsubscript𝑑𝑖subscript𝑌dimension𝑌d_{i}:=\min_{Y}\dim Y,italic_d start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT := roman_min start_POSTSUBSCRIPT italic_Y end_POSTSUBSCRIPT roman_dim italic_Y ,

où Y𝑌Yitalic_Y parcourt l’ensemble des composantes irréductibles de W∩T(i)𝑊superscript𝑇𝑖W\cap T^{(i)}italic_W ∩ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_i ) end_POSTSUPERSCRIPT (cet ensemble étant non vide car 𝜶∈W∩T(i)𝜶𝑊superscript𝑇𝑖{\boldsymbol{\alpha}}\in W\cap T^{(i)}bold_italic_α ∈ italic_W ∩ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_i ) end_POSTSUPERSCRIPT). Par ce qui précède, on a:

0≤di≤n−i−1.0subscript𝑑𝑖𝑛𝑖10\leq d_{i}\leq n-i-1.0 ≤ italic_d start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ≤ italic_n - italic_i - 1 .

Par hypothèse, d0=dim(W)=n−k≤n−2subscript𝑑0dimension𝑊𝑛𝑘𝑛2d_{0}=\dim(W)=n-k\leq n-2italic_d start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT = roman_dim ( italic_W ) = italic_n - italic_k ≤ italic_n - 2. On peut alors définir m𝑚mitalic_m comme le plus grand entier vérifiant:

0≤m≤n−1,dm≤n−m−2.formulae-sequence0𝑚𝑛1subscript𝑑𝑚𝑛𝑚20\leq m\leq n-1,\qquad d_{m}\leq n-m-2.0 ≤ italic_m ≤ italic_n - 1 , italic_d start_POSTSUBSCRIPT italic_m end_POSTSUBSCRIPT ≤ italic_n - italic_m - 2 .

Remarquons que m≤n−2𝑚𝑛2m\leq n-2italic_m ≤ italic_n - 2, car dn−1>−1=n−(n−1)−2subscript𝑑𝑛11𝑛𝑛12d_{n-1}>-1=n-(n-1)-2italic_d start_POSTSUBSCRIPT italic_n - 1 end_POSTSUBSCRIPT > - 1 = italic_n - ( italic_n - 1 ) - 2. Donc m+1≤n−1𝑚1𝑛1m+1\leq n-1italic_m + 1 ≤ italic_n - 1 et dm+1=n−m−2subscript𝑑𝑚1𝑛𝑚2d_{m+1}=n-m-2italic_d start_POSTSUBSCRIPT italic_m + 1 end_POSTSUBSCRIPT = italic_n - italic_m - 2, par maximalité de m𝑚mitalic_m. Cela montre que toute composante irréductible de W∩T(m+1)𝑊superscript𝑇𝑚1W\cap T^{(m+1)}italic_W ∩ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m + 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT est de dimension ≥n−m−2absent𝑛𝑚2\geq n-m-2≥ italic_n - italic_m - 2. Comme W∩T(m+1)⊆W∩T(m)𝑊superscript𝑇𝑚1𝑊superscript𝑇𝑚W\cap T^{(m+1)}\subseteq W\cap T^{(m)}italic_W ∩ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m + 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT ⊆ italic_W ∩ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT et dm≤n−m−2subscript𝑑𝑚𝑛𝑚2d_{m}\leq n-m-2italic_d start_POSTSUBSCRIPT italic_m end_POSTSUBSCRIPT ≤ italic_n - italic_m - 2, on en déduit:

Scolie 6.1.

Il existe une composante irréductible Y𝑌Yitalic_Y de dimension n−m−2𝑛𝑚2n-m-2italic_n - italic_m - 2, commune à W∩T(m)𝑊superscript𝑇𝑚W\cap T^{(m)}italic_W ∩ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT et W∩T(m+1)𝑊superscript𝑇𝑚1W\cap T^{(m+1)}italic_W ∩ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m + 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT, de dimension n−m−2𝑛𝑚2n-m-2italic_n - italic_m - 2.

Comme dim(Y)≤dim(W)dimension𝑌dimension𝑊\dim(Y)\leq\dim(W)roman_dim ( italic_Y ) ≤ roman_dim ( italic_W ), on a n−m−2≤n−k𝑛𝑚2𝑛𝑘n-m-2\leq n-kitalic_n - italic_m - 2 ≤ italic_n - italic_k et donc

(6.3) m+1≥k−1≥1.𝑚1𝑘11m+1\geq k-1\geq 1.italic_m + 1 ≥ italic_k - 1 ≥ 1 .

On note ℚ⁢(Y)ℚ𝑌{\mathbb{Q}}(Y)blackboard_Q ( italic_Y ) le corps de définition de Y𝑌Yitalic_Y sur ℚℚ{\mathbb{Q}}blackboard_Q et

Y′:=⋃σσ⁢(Y)etW′:=⋃σσ⁢(W)formulae-sequenceassignsuperscript𝑌′subscript𝜎𝜎𝑌etassignsuperscript𝑊′subscript𝜎𝜎𝑊Y^{\prime}:=\bigcup_{\sigma}\sigma(Y)\quad\hbox{et}\quad W^{\prime}:=\bigcup_{% \sigma}\sigma(W)italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT := ⋃ start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT italic_σ ( italic_Y ) et italic_W start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT := ⋃ start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT italic_σ ( italic_W )

où σ𝜎\sigmaitalic_σ parcourt Gal⁡(ℚ⁢(Y)/ℚ)Galℚ𝑌ℚ\operatorname{Gal}({\mathbb{Q}}(Y)/{\mathbb{Q}})roman_Gal ( blackboard_Q ( italic_Y ) / blackboard_Q ). On a:

(6.4) Y′⊆W′∩T(m),superscript𝑌′superscript𝑊′superscript𝑇𝑚Y^{\prime}\subseteq W^{\prime}\cap T^{(m)},italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ⊆ italic_W start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ∩ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT ,

car T(m)superscript𝑇𝑚T^{(m)}italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT est définie sur ℚℚ{\mathbb{Q}}blackboard_Q.

Nous avons besoin de deux lemmes auxiliaires. Le premier donne une majoration du degré et du minimum essentiel de Y′superscript𝑌′Y^{\prime}italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT à l’aide des résultats des paragraphes  3 et 4. Rappelons que h~1=h1+(n+13)⁢log⁡(n+1)⁢Dsubscript~ℎ1subscriptℎ1𝑛13𝑛1𝐷\tilde{h}_{1}=h_{1}+(n+13)\log(n+1)Dover~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT = italic_h start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT + ( italic_n + 13 ) roman_log ( italic_n + 1 ) italic_D.

Lemme.
(6.5) deg⁡(Y′)degreesuperscript𝑌′\displaystyle\deg(Y^{\prime})roman_deg ( italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤Dk⁢deg⁡(T(m)),absentsuperscript𝐷𝑘degreesuperscript𝑇𝑚\displaystyle\leq D^{k}\deg(T^{(m)}),≤ italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT ) ,
(6.6) deg⁡(Y′)⁢μ^𝖾𝗌𝗌⁢(Y)degreesuperscript𝑌′superscript^𝜇𝖾𝗌𝗌𝑌\displaystyle\deg(Y^{\prime})\hat{\mu}^{{\sf ess}}(Y)roman_deg ( italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) over^ start_ARG italic_μ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT sansserif_ess end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Y ) ≤n⁢h~1⁢Dk−1⁢deg⁡(T(m)).absent𝑛subscript~ℎ1superscript𝐷𝑘1degreesuperscript𝑇𝑚\displaystyle\leq n\tilde{h}_{1}D^{k-1}\deg(T^{(m)}).≤ italic_n over~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k - 1 end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT ) .
Démonstration.

Par le scolie 6.1 et par définition de W′superscript𝑊′W^{\prime}italic_W start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT et Y′superscript𝑌′Y^{\prime}italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT, cette dernière est une composante ℚℚ{\mathbb{Q}}blackboard_Q-irréductible de W′∩T(m)superscript𝑊′superscript𝑇𝑚W^{\prime}\cap T^{(m)}italic_W start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ∩ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT. D’après le corollaire 4.2, deg⁡(W′)≤Dkdegreesuperscript𝑊′superscript𝐷𝑘\deg(W^{\prime})\leq D^{k}roman_deg ( italic_W start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT. La majoration (6.5) suit alors du théorème de Bézout 4.1 (en choisissant K=ℚ𝐾ℚ{K}={\mathbb{Q}}italic_K = blackboard_Q).

La majoration de h^⁢(Y′)^ℎsuperscript𝑌′{\widehat{h}}(Y^{\prime})over^ start_ARG italic_h end_ARG ( italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) demande plus de calculs. Par l’inégalité de Zhang (3.7) entre minimum essentiel et hauteur normalisée et par la relation (3.6) entre hauteur normalisée et hauteur projective,

deg⁡(Y)⁢μ^𝖾𝗌𝗌⁢(Y)≤h^⁢(Y)≤hℙn⁢(Y)+72⁢(n+1)⁢log⁡(n+1)⁢deg⁡(Y).degree𝑌superscript^𝜇𝖾𝗌𝗌𝑌^ℎ𝑌subscriptℎsubscriptℙ𝑛𝑌72𝑛1𝑛1degree𝑌\deg(Y)\hat{\mu}^{{\sf ess}}(Y)\leq{\widehat{h}}(Y)\leq{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(% Y)+\tfrac{7}{2}(n+1)\log(n+1)\deg(Y).roman_deg ( italic_Y ) over^ start_ARG italic_μ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT sansserif_ess end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Y ) ≤ over^ start_ARG italic_h end_ARG ( italic_Y ) ≤ italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y ) + divide start_ARG 7 end_ARG start_ARG 2 end_ARG ( italic_n + 1 ) roman_log ( italic_n + 1 ) roman_deg ( italic_Y ) .

Donc, par linérarité et Galois-invariance du degré et de la hauteur projective et par (6.5),

(6.7) deg⁡(Y′)⁢μ^𝖾𝗌𝗌⁢(Y)≤hℙn⁢(Y′)+72⁢(n+1)⁢log⁡(n+1)⁢deg⁡(Y′)≤hℙn⁢(Y′)+72⁢(n+1)⁢log⁡(n+1)⁢Dk⁢deg⁡(T(m)).degreesuperscript𝑌′superscript^𝜇𝖾𝗌𝗌𝑌subscriptℎsubscriptℙ𝑛superscript𝑌′72𝑛1𝑛1degreesuperscript𝑌′subscriptℎsubscriptℙ𝑛superscript𝑌′72𝑛1𝑛1superscript𝐷𝑘degreesuperscript𝑇𝑚\deg(Y^{\prime})\hat{\mu}^{{\sf ess}}(Y)\leq{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(Y^{\prime})% +\tfrac{7}{2}(n+1)\log(n+1)\deg(Y^{\prime})\\ \leq{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(Y^{\prime})+\tfrac{7}{2}(n+1)\log(n+1)D^{k}\deg(T^{% (m)}).start_ROW start_CELL roman_deg ( italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) over^ start_ARG italic_μ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT sansserif_ess end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Y ) ≤ italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) + divide start_ARG 7 end_ARG start_ARG 2 end_ARG ( italic_n + 1 ) roman_log ( italic_n + 1 ) roman_deg ( italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL ≤ italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) + divide start_ARG 7 end_ARG start_ARG 2 end_ARG ( italic_n + 1 ) roman_log ( italic_n + 1 ) italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT ) . end_CELL end_ROW

Pour majorer hℙn⁢(Y′)subscriptℎsubscriptℙ𝑛superscript𝑌′{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(Y^{\prime})italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) on utilise:
−-- Le théorème de Bézout 4.1

hℙn⁢(Y′)≤hℙn⁢(W′)⁢deg⁡(T(m))+hℙn⁢(T(m))⁢deg⁡(W′)+c1⁢(n)⁢deg⁡(W′)⁢deg⁡(T(m)),subscriptℎsubscriptℙ𝑛superscript𝑌′subscriptℎsubscriptℙ𝑛superscript𝑊′degreesuperscript𝑇𝑚subscriptℎsubscriptℙ𝑛superscript𝑇𝑚degreesuperscript𝑊′subscript𝑐1𝑛degreesuperscript𝑊′degreesuperscript𝑇𝑚{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(Y^{\prime})\leq{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(W^{\prime})\deg(T% ^{(m)})+{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(T^{(m)})\deg(W^{\prime})+c_{1}(n)\deg(W^{\prime% })\deg(T^{(m)}),italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_W start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT ) + italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT ) roman_deg ( italic_W start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) + italic_c start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_n ) roman_deg ( italic_W start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT ) ,

où c1⁢(n):=log⁡(2)⁢n+12⁢∑i=0n∑j=0n1i+j+1assignsubscript𝑐1𝑛2𝑛12superscriptsubscript𝑖0𝑛superscriptsubscript𝑗0𝑛1𝑖𝑗1c_{1}(n):=\log(2)n+\tfrac{1}{2}\sum_{i=0}^{n}\sum_{j=0}^{n}\frac{1}{i+j+1}italic_c start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_n ) := roman_log ( 2 ) italic_n + divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG 2 end_ARG ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i = 0 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 0 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG italic_i + italic_j + 1 end_ARG;
−-- Les majorations du degré et de la hauteur projective de W′superscript𝑊′W^{\prime}italic_W start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT (cf corollaire 4.2),

deg⁡(W′)≤Dkethℙn⁢(W′)≤n⁢h1⁢Dk−1+c2⁢(n)⁢Dk,formulae-sequencedegreesuperscript𝑊′superscript𝐷𝑘etsubscriptℎsubscriptℙ𝑛superscript𝑊′𝑛subscriptℎ1superscript𝐷𝑘1subscript𝑐2𝑛superscript𝐷𝑘\deg(W^{\prime})\leq D^{k}\quad\hbox{et}\quad{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(W^{\prime}% )\leq nh_{1}D^{k-1}+c_{2}(n)D^{k},roman_deg ( italic_W start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT et italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_W start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ italic_n italic_h start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k - 1 end_POSTSUPERSCRIPT + italic_c start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_n ) italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT ,

où c2⁢(n):=n⁢∑i=1n∑j=1i1jassignsubscript𝑐2𝑛𝑛superscriptsubscript𝑖1𝑛superscriptsubscript𝑗1𝑖1𝑗c_{2}(n):=n\sum_{i=1}^{n}\sum_{j=1}^{i}\frac{1}{j}italic_c start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_n ) := italic_n ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG italic_j end_ARG;
−-- La relation (3.6) entre hauteur normalisée (qui est nulle) et hauteur projective du tore T(m)superscript𝑇𝑚T^{(m)}italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT,

hℙn⁢(T(m))≤72⁢(n+1)⁢log⁡(n+1)⁢deg⁡(T(m)).subscriptℎsubscriptℙ𝑛superscript𝑇𝑚72𝑛1𝑛1degreesuperscript𝑇𝑚{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(T^{(m)})\leq\tfrac{7}{2}(n+1)\log(n+1)\deg(T^{(m)}).italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ divide start_ARG 7 end_ARG start_ARG 2 end_ARG ( italic_n + 1 ) roman_log ( italic_n + 1 ) roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT ) .

Par les quatre inégalités ci-dessus,

hℙn⁢(Y′)≤(hℙn⁢(W′)+(hℙn⁢(T(m))deg⁡(T(m))+c1⁢(n))⁢deg⁡(W′))⁢deg⁡(T(m))≤(n⁢h1+(72⁢(n+1)⁢log⁡(n+1)+c1⁢(n)+c2⁢(n))⁢D)⁢Dk−1⁢deg⁡(T(m)).subscriptℎsubscriptℙ𝑛superscript𝑌′subscriptℎsubscriptℙ𝑛superscript𝑊′subscriptℎsubscriptℙ𝑛superscript𝑇𝑚degreesuperscript𝑇𝑚subscript𝑐1𝑛degreesuperscript𝑊′degreesuperscript𝑇𝑚𝑛subscriptℎ172𝑛1𝑛1subscript𝑐1𝑛subscript𝑐2𝑛𝐷superscript𝐷𝑘1degreesuperscript𝑇𝑚{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(Y^{\prime})\leq\left({h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(W^{\prime})% +\left(\tfrac{{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(T^{(m)})}{\deg(T^{(m)})}+c_{1}(n)\right)% \deg(W^{\prime})\right)\deg(T^{(m)})\\ \leq\left(nh_{1}+\left(\tfrac{7}{2}(n+1)\log(n+1)+c_{1}(n)+c_{2}(n)\right)D% \right)D^{k-1}\deg(T^{(m)}).start_ROW start_CELL italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ ( italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_W start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) + ( divide start_ARG italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT ) end_ARG start_ARG roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT ) end_ARG + italic_c start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_n ) ) roman_deg ( italic_W start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) ) roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT ) end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL ≤ ( italic_n italic_h start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT + ( divide start_ARG 7 end_ARG start_ARG 2 end_ARG ( italic_n + 1 ) roman_log ( italic_n + 1 ) + italic_c start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_n ) + italic_c start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_n ) ) italic_D ) italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k - 1 end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT ) . end_CELL end_ROW

En majorant hℙn⁢(Y′)subscriptℎsubscriptℙ𝑛superscript𝑌′{h_{{\mathbb{P}}_{n}}}(Y^{\prime})italic_h start_POSTSUBSCRIPT blackboard_P start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) dans (6.7) à l’aide de cette dernière inégalité, on trouve:

deg⁡(Y′)⁢μ^𝖾𝗌𝗌⁢(Y)≤n⁢(h1+c3⁢(n)⁢D)⁢Dk−1⁢deg⁡(T(m)),degreesuperscript𝑌′superscript^𝜇𝖾𝗌𝗌𝑌𝑛subscriptℎ1subscript𝑐3𝑛𝐷superscript𝐷𝑘1degreesuperscript𝑇𝑚\deg(Y^{\prime})\hat{\mu}^{{\sf ess}}(Y)\leq n(h_{1}+c_{3}(n)D)D^{k-1}\deg(T^{% (m)}),roman_deg ( italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) over^ start_ARG italic_μ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT sansserif_ess end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Y ) ≤ italic_n ( italic_h start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT + italic_c start_POSTSUBSCRIPT 3 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_n ) italic_D ) italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k - 1 end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT ) ,

où

c3⁢(n)subscript𝑐3𝑛\displaystyle c_{3}(n)italic_c start_POSTSUBSCRIPT 3 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_n ) :=7⁢(1+1/n)⁢log⁡(n+1)+c1⁢(n)/n+c2⁢(n)/nassignabsent711𝑛𝑛1subscript𝑐1𝑛𝑛subscript𝑐2𝑛𝑛\displaystyle:=7(1+1/n)\log(n+1)+c_{1}(n)/n+c_{2}(n)/n:= 7 ( 1 + 1 / italic_n ) roman_log ( italic_n + 1 ) + italic_c start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_n ) / italic_n + italic_c start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_n ) / italic_n
=7⁢(1+1/n)⁢log⁡(n+1)+log⁡(2)+12⁢n⁢∑i=0n∑j=0n1i+j+1+∑i=1n∑j=1i1jabsent711𝑛𝑛1212𝑛superscriptsubscript𝑖0𝑛superscriptsubscript𝑗0𝑛1𝑖𝑗1superscriptsubscript𝑖1𝑛superscriptsubscript𝑗1𝑖1𝑗\displaystyle=7(1+1/n)\log(n+1)+\log(2)+\frac{1}{2n}\sum_{i=0}^{n}\sum_{j=0}^{% n}\frac{1}{i+j+1}+\sum_{i=1}^{n}\sum_{j=1}^{i}\frac{1}{j}= 7 ( 1 + 1 / italic_n ) roman_log ( italic_n + 1 ) + roman_log ( 2 ) + divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG 2 italic_n end_ARG ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i = 0 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 0 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG italic_i + italic_j + 1 end_ARG + ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG italic_j end_ARG
≤v(n+13)⁢log⁡(n+1).superscript𝑣absent𝑛13𝑛1\displaystyle\leq^{v}(n+13)\log(n+1).≤ start_POSTSUPERSCRIPT italic_v end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_n + 13 ) roman_log ( italic_n + 1 ) .

∎

Le point crucial de la preuve est la majoration suivante de deg⁡(T(m+1))degreesuperscript𝑇𝑚1\deg(T^{(m+1)})roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m + 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT ) en fonction de deg⁡(T(m))degreesuperscript𝑇𝑚\deg(T^{(m)})roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT ), majoration qui repose sur le corollaire 5.2.

Lemme.

On a:

(6.8) deg⁡(T(m+1))≤n⁢2n⁢h~1⁢Dk−1⁢deg⁡(T(m))⁢(935⁢n5⁢log⁡(n2⁢Dn⁢deg⁡(T(m))))2⁢n.degreesuperscript𝑇𝑚1𝑛superscript2𝑛subscript~ℎ1superscript𝐷𝑘1degreesuperscript𝑇𝑚superscript935superscript𝑛5superscript𝑛2superscript𝐷𝑛degreesuperscript𝑇𝑚2𝑛\deg(T^{(m+1)})\\ \leq n2^{n}\tilde{h}_{1}D^{k-1}\deg(T^{(m)})\left(935n^{5}\log\left(n^{2}D^{n}% \deg(T^{(m)})\right)\right)^{2n}.start_ROW start_CELL roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m + 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT ) end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL ≤ italic_n 2 start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT over~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k - 1 end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT ) ( 935 italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 5 end_POSTSUPERSCRIPT roman_log ( italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT ) ) ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT . end_CELL end_ROW
Démonstration.

Soit T⊆𝔾mn𝑇superscriptsubscript𝔾m𝑛T\subseteq{\mathbb{G}}_{\rm m}^{n}italic_T ⊆ blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT la plus petite sous-variété de torsion contenant Y𝑌Yitalic_Y. On a Y⊆T⊆T(m+1)𝑌𝑇superscript𝑇𝑚1Y\subseteq T\subseteq T^{(m+1)}italic_Y ⊆ italic_T ⊆ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m + 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT. On rappelle que dim(Y)=n−m−2dimension𝑌𝑛𝑚2\dim(Y)=n-m-2roman_dim ( italic_Y ) = italic_n - italic_m - 2 et dim(T(m+1))=n−m−1dimensionsuperscript𝑇𝑚1𝑛𝑚1\dim(T^{(m+1)})=n-m-1roman_dim ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m + 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT ) = italic_n - italic_m - 1. Par irréductibilité, on a soit T=Y𝑇𝑌T=Yitalic_T = italic_Y soit T=T(m+1)𝑇superscript𝑇𝑚1T=T^{(m+1)}italic_T = italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m + 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT. Or Y𝑌Yitalic_Y n’est pas de torsion car 𝜶∈Y⊆V𝜶𝑌𝑉{\boldsymbol{\alpha}}\in Y\subseteq Vbold_italic_α ∈ italic_Y ⊆ italic_V et 𝜶∈V∗𝜶superscript𝑉{\boldsymbol{\alpha}}\in V^{*}bold_italic_α ∈ italic_V start_POSTSUPERSCRIPT ∗ end_POSTSUPERSCRIPT. On en déduit que T=T(m+1)𝑇superscript𝑇𝑚1T=T^{(m+1)}italic_T = italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m + 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT. Comme codimT(m+1)⁡(Y)=1subscriptcodimsuperscript𝑇𝑚1𝑌1\operatorname{codim}_{T^{(m+1)}}(Y)=1roman_codim start_POSTSUBSCRIPT italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m + 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y ) = 1 on a (cf définition 5.1):

ωℚ⁢(Y,T(m+1))≤deg⁡(Y′)deg⁡(T(m+1)).subscript𝜔ℚ𝑌superscript𝑇𝑚1degreesuperscript𝑌′degreesuperscript𝑇𝑚1\omega_{\mathbb{Q}}(Y,T^{(m+1)})\leq\frac{\deg(Y^{\prime})}{\deg(T^{(m+1)})}.italic_ω start_POSTSUBSCRIPT blackboard_Q end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y , italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m + 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ divide start_ARG roman_deg ( italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) end_ARG start_ARG roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m + 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT ) end_ARG .

D’après le corollaire 5.2, avec t=dim(T)=n−m−1𝑡dimension𝑇𝑛𝑚1t=\dim(T)=n-m-1italic_t = roman_dim ( italic_T ) = italic_n - italic_m - 1 et y=dim(Y)=n−m−2𝑦dimension𝑌𝑛𝑚2y=\dim(Y)=n-m-2italic_y = roman_dim ( italic_Y ) = italic_n - italic_m - 2, on a:

μ^𝖾𝗌𝗌⁢(Y)superscript^𝜇𝖾𝗌𝗌𝑌\displaystyle\hat{\mu}^{{\sf ess}}(Y)over^ start_ARG italic_μ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT sansserif_ess end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Y ) ≥(nn−m−1)−1⁢ωℚ⁢(Y,T(m+1))−1absentsuperscriptbinomial𝑛𝑛𝑚11subscript𝜔ℚsuperscript𝑌superscript𝑇𝑚11\displaystyle\geq\tbinom{n}{n-m-1}^{-1}\omega_{\mathbb{Q}}(Y,T^{(m+1)})^{-1}≥ ( FRACOP start_ARG italic_n end_ARG start_ARG italic_n - italic_m - 1 end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT italic_ω start_POSTSUBSCRIPT blackboard_Q end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y , italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m + 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT
×(935⁢(n−m−1)5⁢log⁡((n−m−1)2⁢deg⁡(T(m+1))⁢ωℚ⁢(Y,T)))−2⁢(n−m)absentsuperscript935superscript𝑛𝑚15superscript𝑛𝑚12degreesuperscript𝑇𝑚1subscript𝜔ℚ𝑌𝑇2𝑛𝑚\displaystyle\;\times\big{(}935(n-m-1)^{5}\log((n-m-1)^{2}\deg(T^{(m+1)})% \omega_{\mathbb{Q}}(Y,T))\big{)}^{-2(n-m)}× ( 935 ( italic_n - italic_m - 1 ) start_POSTSUPERSCRIPT 5 end_POSTSUPERSCRIPT roman_log ( ( italic_n - italic_m - 1 ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m + 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT ) italic_ω start_POSTSUBSCRIPT blackboard_Q end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y , italic_T ) ) ) start_POSTSUPERSCRIPT - 2 ( italic_n - italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT
≥2−n⁢ωℚ⁢(Y,T(m+1))−1⁢(935⁢n5⁢log⁡(n2⁢deg⁡(T(m+1))⁢ωℚ⁢(Y,T)))−2⁢n.absentsuperscript2𝑛subscript𝜔ℚsuperscript𝑌superscript𝑇𝑚11superscript935superscript𝑛5superscript𝑛2degreesuperscript𝑇𝑚1subscript𝜔ℚ𝑌𝑇2𝑛\displaystyle\geq 2^{-n}\omega_{\mathbb{Q}}(Y,T^{(m+1)})^{-1}\left(935n^{5}% \log\left(n^{2}\deg(T^{(m+1)})\omega_{\mathbb{Q}}(Y,T)\right)\right)^{-2n}.≥ 2 start_POSTSUPERSCRIPT - italic_n end_POSTSUPERSCRIPT italic_ω start_POSTSUBSCRIPT blackboard_Q end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y , italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m + 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( 935 italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 5 end_POSTSUPERSCRIPT roman_log ( italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m + 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT ) italic_ω start_POSTSUBSCRIPT blackboard_Q end_POSTSUBSCRIPT ( italic_Y , italic_T ) ) ) start_POSTSUPERSCRIPT - 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT .

Donc

deg⁡(T(m+1))≤2n⁢deg⁡(Y′)⁢μ^𝖾𝗌𝗌⁢(V)⁢(935⁢n5⁢log⁡(n2⁢deg⁡(Y′)))2⁢n.degreesuperscript𝑇𝑚1superscript2𝑛degreesuperscript𝑌′superscript^𝜇𝖾𝗌𝗌𝑉superscript935superscript𝑛5superscript𝑛2degreesuperscript𝑌′2𝑛\deg(T^{(m+1)})\leq 2^{n}\deg(Y^{\prime})\hat{\mu}^{{\sf ess}}(V)\left(935n^{5% }\log(n^{2}\deg(Y^{\prime}))\right)^{2n}.roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m + 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ 2 start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) over^ start_ARG italic_μ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT sansserif_ess end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_V ) ( 935 italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 5 end_POSTSUPERSCRIPT roman_log ( italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) ) ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT .

En majorant deg⁡(Y′)⁢μ^𝖾𝗌𝗌⁢(V)degreesuperscript𝑌′superscript^𝜇𝖾𝗌𝗌𝑉\deg(Y^{\prime})\hat{\mu}^{{\sf ess}}(V)roman_deg ( italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) over^ start_ARG italic_μ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT sansserif_ess end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_V ) par (6.6) et en majorant log⁡(n2⁢deg⁡(Y′))superscript𝑛2degreesuperscript𝑌′\log(n^{2}\deg(Y^{\prime}))roman_log ( italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT roman_deg ( italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) ) par (6.5) (et Dksuperscript𝐷𝑘D^{k}italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT par Dnsuperscript𝐷𝑛D^{n}italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT), on obtient la majoration souhaitée (6.8). ∎

On va déduire à partir de ce lemme une majoration de λm+1⁢(𝐚⟂)subscript𝜆𝑚1superscript𝐚perpendicular-to\lambda_{m+1}({\bf a}^{\perp})italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_m + 1 end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT ). On garde les notations ci-dessus. D’après le lemme 2.3, on encadre le volume des tores T(i)superscript𝑇𝑖T^{(i)}italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_i ) end_POSTSUPERSCRIPT par des produits de minima successifs:

(6.9) 2−i⁢Vi⁢(ni)−1/2⁢∏j=1iλj⁢(𝐚⟂)≤deg⁡(T(i))≤(ni)1/2⁢∏j=1iλj⁢(𝐚⟂)superscript2𝑖subscript𝑉𝑖superscriptbinomial𝑛𝑖12superscriptsubscriptproduct𝑗1𝑖subscript𝜆𝑗superscript𝐚perpendicular-todegreesuperscript𝑇𝑖superscriptbinomial𝑛𝑖12superscriptsubscriptproduct𝑗1𝑖subscript𝜆𝑗superscript𝐚perpendicular-to2^{-i}V_{i}\binom{n}{i}^{-1/2}\prod_{j=1}^{i}\lambda_{j}({\bf a}^{\perp})\leq% \deg(T^{(i)})\leq\binom{n}{i}^{1/2}\prod_{j=1}^{i}\lambda_{j}({\bf a}^{\perp})2 start_POSTSUPERSCRIPT - italic_i end_POSTSUPERSCRIPT italic_V start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( FRACOP start_ARG italic_n end_ARG start_ARG italic_i end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 / 2 end_POSTSUPERSCRIPT ∏ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_i ) end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ ( FRACOP start_ARG italic_n end_ARG start_ARG italic_i end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 / 2 end_POSTSUPERSCRIPT ∏ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT )

où Vi=πi/2⁢Γ⁢(1+i/2)−1subscript𝑉𝑖superscript𝜋𝑖2Γsuperscript1𝑖21V_{i}=\pi^{i/2}\Gamma(1+i/2)^{-1}italic_V start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT = italic_π start_POSTSUPERSCRIPT italic_i / 2 end_POSTSUPERSCRIPT roman_Γ ( 1 + italic_i / 2 ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT (cet encadrement est encore valable pour i=0𝑖0i=0italic_i = 0, car deg⁡(T(0))=deg⁡(𝔾mn)=1degreesuperscript𝑇0degreesuperscriptsubscript𝔾m𝑛1\deg(T^{(0)})=\deg({\mathbb{G}}_{\rm m}^{n})=1roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( 0 ) end_POSTSUPERSCRIPT ) = roman_deg ( blackboard_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ) = 1). On minore deg⁡(T(m+1))degreesuperscript𝑇𝑚1\deg(T^{(m+1)})roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m + 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT ) et on majore deg⁡(T(m))degreesuperscript𝑇𝑚\deg(T^{(m)})roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT ) par (6.9). On obtient:

(6.10) deg⁡(T(m+1))deg⁡(T(m))≥c⁢(n,m)−1⁢λm+1⁢(𝐚⟂)degreesuperscript𝑇𝑚1degreesuperscript𝑇𝑚𝑐superscript𝑛𝑚1subscript𝜆𝑚1superscript𝐚perpendicular-to\frac{\deg(T^{(m+1)})}{\deg(T^{(m)})}\geq c(n,m)^{-1}\lambda_{m+1}({\bf a}^{% \perp})divide start_ARG roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m + 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT ) end_ARG start_ARG roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT ) end_ARG ≥ italic_c ( italic_n , italic_m ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_m + 1 end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT )

où c⁢(n,m):=2m+1⁢(nm+1)1/2⁢(nm)1/2⁢Vm+1−1assign𝑐𝑛𝑚superscript2𝑚1superscriptbinomial𝑛𝑚112superscriptbinomial𝑛𝑚12superscriptsubscript𝑉𝑚11c(n,m):=2^{m+1}\tbinom{n}{m+1}^{1/2}\tbinom{n}{m}^{1/2}V_{m+1}^{-1}italic_c ( italic_n , italic_m ) := 2 start_POSTSUPERSCRIPT italic_m + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( FRACOP start_ARG italic_n end_ARG start_ARG italic_m + 1 end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 / 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( FRACOP start_ARG italic_n end_ARG start_ARG italic_m end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 / 2 end_POSTSUPERSCRIPT italic_V start_POSTSUBSCRIPT italic_m + 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT. En majorant à nouveau deg⁡(T(m))degreesuperscript𝑇𝑚\deg(T^{(m)})roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT ) par (6.9) et en tenant compte de l’inégalité λj⁢(𝐚⟂)≤λm+1⁢(𝐚⟂)subscript𝜆𝑗superscript𝐚perpendicular-tosubscript𝜆𝑚1superscript𝐚perpendicular-to\lambda_{j}({\bf a}^{\perp})\leq\lambda_{m+1}({\bf a}^{\perp})italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_m + 1 end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT ) pour j=1,…,m+1𝑗1…𝑚1j=1,\ldots,m+1italic_j = 1 , … , italic_m + 1,

(6.11) deg⁡(T(m))≤(nm)1/2⁢λm+1⁢(𝐚⟂)m≤2n/2⁢λm+1⁢(𝐚⟂)n.degreesuperscript𝑇𝑚superscriptbinomial𝑛𝑚12subscript𝜆𝑚1superscriptsuperscript𝐚perpendicular-to𝑚superscript2𝑛2subscript𝜆𝑚1superscriptsuperscript𝐚perpendicular-to𝑛\deg(T^{(m)})\leq\tbinom{n}{m}^{1/2}\lambda_{m+1}({\bf a}^{\perp})^{m}\leq 2^{% n/2}\lambda_{m+1}({\bf a}^{\perp})^{n}.roman_deg ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ( italic_m ) end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ ( FRACOP start_ARG italic_n end_ARG start_ARG italic_m end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 / 2 end_POSTSUPERSCRIPT italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_m + 1 end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_m end_POSTSUPERSCRIPT ≤ 2 start_POSTSUPERSCRIPT italic_n / 2 end_POSTSUPERSCRIPT italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_m + 1 end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT .

Par (6.8), (6.10) et (6.11) on a:

c⁢(n,m)−1⁢λm+1⁢(𝐚⟂)≤n⁢2n⁢h~1⁢Dk−1⁢(935⁢n5⁢log⁡(n2⁢2n/2⁢Dn⁢λm+1⁢(𝐚⟂)n))2⁢n.𝑐superscript𝑛𝑚1subscript𝜆𝑚1superscript𝐚perpendicular-to𝑛superscript2𝑛subscript~ℎ1superscript𝐷𝑘1superscript935superscript𝑛5superscript𝑛2superscript2𝑛2superscript𝐷𝑛subscript𝜆𝑚1superscriptsuperscript𝐚perpendicular-to𝑛2𝑛c(n,m)^{-1}\lambda_{m+1}({\bf a}^{\perp})\leq n2^{n}\tilde{h}_{1}D^{k-1}\left(% 935n^{5}\log\left(n^{2}2^{n/2}D^{n}\lambda_{m+1}({\bf a}^{\perp})^{n}\right)% \right)^{2n}.italic_c ( italic_n , italic_m ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_m + 1 end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ italic_n 2 start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT over~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( 935 italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 5 end_POSTSUPERSCRIPT roman_log ( italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT 2 start_POSTSUPERSCRIPT italic_n / 2 end_POSTSUPERSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_m + 1 end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ) ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT .

En tenant compte des inégalités

max0≤m≤n−1⁡n⁢2n⁢c⁢(n,m)≤vn2⁢netn2⁢2n/2≤v3n,formulae-sequencesuperscript𝑣subscript0𝑚𝑛1𝑛superscript2𝑛𝑐𝑛𝑚superscript𝑛2𝑛etsuperscript𝑣superscript𝑛2superscript2𝑛2superscript3𝑛\max\limits_{0\leq m\leq n-1}\!\!n2^{n}c(n,m)\leq^{v}n^{2n}\quad\hbox{et}\quad n% ^{2}2^{n/2}\leq^{v}3^{n},roman_max start_POSTSUBSCRIPT 0 ≤ italic_m ≤ italic_n - 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_n 2 start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT italic_c ( italic_n , italic_m ) ≤ start_POSTSUPERSCRIPT italic_v end_POSTSUPERSCRIPT italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT et italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT 2 start_POSTSUPERSCRIPT italic_n / 2 end_POSTSUPERSCRIPT ≤ start_POSTSUPERSCRIPT italic_v end_POSTSUPERSCRIPT 3 start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ,

on en déduit:

λm+1⁢(𝐚⟂)≤h~1⁢Dk−1⁢(935⁢n7⁢log⁡(3⁢D⁢λm+1⁢(𝐚⟂)))2⁢n.subscript𝜆𝑚1superscript𝐚perpendicular-tosubscript~ℎ1superscript𝐷𝑘1superscript935superscript𝑛73𝐷subscript𝜆𝑚1superscript𝐚perpendicular-to2𝑛\lambda_{m+1}({\bf a}^{\perp})\leq\tilde{h}_{1}D^{k-1}\left(935n^{7}\log\left(% 3D\lambda_{m+1}({\bf a}^{\perp})\right)\right)^{2n}.italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_m + 1 end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ over~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( 935 italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 7 end_POSTSUPERSCRIPT roman_log ( 3 italic_D italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_m + 1 end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT ) ) ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT .

On pose x0:=λm+1⁢(𝐚⟂)1/2⁢nassignsubscript𝑥0subscript𝜆𝑚1superscriptsuperscript𝐚perpendicular-to12𝑛x_{0}:=\lambda_{m+1}({\bf a}^{\perp})^{1/2n}italic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT := italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_m + 1 end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 / 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT; la dernière inégalité se lit alors:

(6.12) x0≤(h~1⁢Dk−1)1/2⁢n⁢ 935⁢n7⁢log⁡(3⁢D⁢x02⁢n)=α⁢log⁡(β⁢x0)subscript𝑥0superscriptsubscript~ℎ1superscript𝐷𝑘112𝑛935superscript𝑛73𝐷superscriptsubscript𝑥02𝑛𝛼𝛽subscript𝑥0x_{0}\leq(\tilde{h}_{1}D^{k-1})^{1/2n}\,935n^{7}\log\left(3Dx_{0}^{2n}\right)=% \alpha\log(\beta x_{0})italic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ≤ ( over~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 / 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT 935 italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 7 end_POSTSUPERSCRIPT roman_log ( 3 italic_D italic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ) = italic_α roman_log ( italic_β italic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT )

avec α:=2⋅935⁢n8⁢(h~1⁢Dk−1)1/2⁢nassign𝛼⋅2935superscript𝑛8superscriptsubscript~ℎ1superscript𝐷𝑘112𝑛\alpha:=2\cdot 935n^{8}(\tilde{h}_{1}D^{k-1})^{1/2n}italic_α := 2 ⋅ 935 italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 8 end_POSTSUPERSCRIPT ( over~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 / 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT et β:=(3⁢D)1/(2⁢n)assign𝛽superscript3𝐷12𝑛\beta:=(3D)^{1/(2n)}italic_β := ( 3 italic_D ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 / ( 2 italic_n ) end_POSTSUPERSCRIPT.

Lemme.
(6.13) x0≤2⁢α⁢log⁡(α⁢β).subscript𝑥02𝛼𝛼𝛽x_{0}\leq 2\alpha\log(\alpha\beta).italic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ≤ 2 italic_α roman_log ( italic_α italic_β ) .
Démonstration.

Notons que x0>1/βsubscript𝑥01𝛽x_{0}>1/\betaitalic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT > 1 / italic_β, car sinon x0≤α⁢log⁡(β⁢x0)≤0subscript𝑥0𝛼𝛽subscript𝑥00x_{0}\leq\alpha\log(\beta x_{0})\leq 0italic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ≤ italic_α roman_log ( italic_β italic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ) ≤ 0. Posons f⁢(x):=x/log⁡(β⁢x)assign𝑓𝑥𝑥𝛽𝑥f(x):=x/\log(\beta x)italic_f ( italic_x ) := italic_x / roman_log ( italic_β italic_x ) pour x>1/β𝑥1𝛽x>1/\betaitalic_x > 1 / italic_β. Cette fonction est décroissante sur ]1/β,e/β[]1/\beta,e/\beta[] 1 / italic_β , italic_e / italic_β [ et croissante sur [e/β,+∞[[e/\beta,+\infty[[ italic_e / italic_β , + ∞ [. Elle admet un minimum en e/β𝑒𝛽e/\betaitalic_e / italic_β qui vaut e/β𝑒𝛽e/\betaitalic_e / italic_β.

L’inéquation x≤α⁢log⁡(β⁢x)𝑥𝛼𝛽𝑥x\leq\alpha\log(\beta x)italic_x ≤ italic_α roman_log ( italic_β italic_x ) est équivalente à f⁢(x)≤α𝑓𝑥𝛼f(x)\leq\alphaitalic_f ( italic_x ) ≤ italic_α. On a donc α≥e/β𝛼𝑒𝛽\alpha\geq e/\betaitalic_α ≥ italic_e / italic_β, d’où x1:=e1/2⁢α⁢log⁡(α⁢β)≥e/βassignsubscript𝑥1superscript𝑒12𝛼𝛼𝛽𝑒𝛽x_{1}:=e^{1/2}\alpha\log(\alpha\beta)\geq e/\betaitalic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT := italic_e start_POSTSUPERSCRIPT 1 / 2 end_POSTSUPERSCRIPT italic_α roman_log ( italic_α italic_β ) ≥ italic_e / italic_β. Si x0<e/βsubscript𝑥0𝑒𝛽x_{0}<e/\betaitalic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT < italic_e / italic_β on a alors x0≤x1subscript𝑥0subscript𝑥1x_{0}\leq x_{1}italic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ≤ italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT. Supposons donc x0≥e/βsubscript𝑥0𝑒𝛽x_{0}\geq e/\betaitalic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ≥ italic_e / italic_β. On a :

f⁢(x1)α=e1/2⁢log⁡(α⁢β)1/2+log(αβ)+loglog(αβ))≥1\frac{f(x_{1})}{\alpha}=\frac{e^{1/2}\log(\alpha\beta)}{1/2+\log(\alpha\beta)+% \log\log(\alpha\beta))}\geq 1divide start_ARG italic_f ( italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) end_ARG start_ARG italic_α end_ARG = divide start_ARG italic_e start_POSTSUPERSCRIPT 1 / 2 end_POSTSUPERSCRIPT roman_log ( italic_α italic_β ) end_ARG start_ARG 1 / 2 + roman_log ( italic_α italic_β ) + roman_log roman_log ( italic_α italic_β ) ) end_ARG ≥ 1

(car (e1/2−1)⁢t−log⁡(t)−1/2≥0superscript𝑒121𝑡𝑡120(e^{1/2}-1)t-\log(t)-1/2\geq 0( italic_e start_POSTSUPERSCRIPT 1 / 2 end_POSTSUPERSCRIPT - 1 ) italic_t - roman_log ( italic_t ) - 1 / 2 ≥ 0 pour t≥1𝑡1t\geq 1italic_t ≥ 1) et donc α≤f⁢(x1)𝛼𝑓subscript𝑥1\alpha\leq f(x_{1})italic_α ≤ italic_f ( italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ). Par (6.12), on a aussi f⁢(x0)≤α𝑓subscript𝑥0𝛼f(x_{0})\leq\alphaitalic_f ( italic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ) ≤ italic_α. Donc, par croissance de f𝑓fitalic_f et en majorant e𝑒\sqrt{e}square-root start_ARG italic_e end_ARG par 2222, on en déduit que x0≤x1≤2⁢α⁢log⁡(α⁢β)subscript𝑥0subscript𝑥12𝛼𝛼𝛽x_{0}\leq x_{1}\leq 2\alpha\log(\alpha\beta)italic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ≤ italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ≤ 2 italic_α roman_log ( italic_α italic_β ). ∎

D’après (6.13) on obtient

λm+1⁢(𝐚⟂)=x02⁢nsubscript𝜆𝑚1superscript𝐚perpendicular-tosuperscriptsubscript𝑥02𝑛\displaystyle\lambda_{m+1}({\bf a}^{\perp})=x_{0}^{2n}italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_m + 1 end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT ) = italic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ≤(2⁢α⁢log⁡(α⁢β))2⁢nabsentsuperscript2𝛼𝛼𝛽2𝑛\displaystyle\leq\left(2\alpha\log(\alpha\beta)\right)^{2n}≤ ( 2 italic_α roman_log ( italic_α italic_β ) ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT
=h~1⁢Dk−1⁢(4⋅935⁢n8⁢log⁡(α⁢β))2⁢nabsentsubscript~ℎ1superscript𝐷𝑘1superscript⋅4935superscript𝑛8𝛼𝛽2𝑛\displaystyle=\tilde{h}_{1}D^{k-1}\left(4\cdot 935n^{8}\log(\alpha\beta)\right% )^{2n}= over~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( 4 ⋅ 935 italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 8 end_POSTSUPERSCRIPT roman_log ( italic_α italic_β ) ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT
=h~1⁢Dk−1⁢(1 870⁢n7⁢log⁡((α⁢β)2⁢n))2⁢nabsentsubscript~ℎ1superscript𝐷𝑘1superscript1870superscript𝑛7superscript𝛼𝛽2𝑛2𝑛\displaystyle=\tilde{h}_{1}D^{k-1}\left(1\,870n^{7}\log\left((\alpha\beta)^{2n% }\right)\right)^{2n}= over~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( 1 870 italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 7 end_POSTSUPERSCRIPT roman_log ( ( italic_α italic_β ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ) ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT
=h~1⁢Dk−1⁢(1 870⁢n7⁢log⁡(3⁢(1 870⁢n8)2⁢n⁢h~1⁢Dk))2⁢n,absentsubscript~ℎ1superscript𝐷𝑘1superscript1870superscript𝑛73superscript1870superscript𝑛82𝑛subscript~ℎ1superscript𝐷𝑘2𝑛\displaystyle=\tilde{h}_{1}D^{k-1}\left(1\,870n^{7}\log\left(3(1\,870n^{8})^{2% n}\tilde{h}_{1}D^{k}\right)\right)^{2n},= over~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( 1 870 italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 7 end_POSTSUPERSCRIPT roman_log ( 3 ( 1 870 italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 8 end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT over~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT ) ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ,

et, en tenant compte de l’inégalité x+y≤x⁢y𝑥𝑦𝑥𝑦x+y\leq xyitalic_x + italic_y ≤ italic_x italic_y, valable pour x,y≥2𝑥𝑦2x,y\geq 2italic_x , italic_y ≥ 2 et que l’on peut donc utiliser ici car log⁡(3⁢h~1⁢Dk)≥log⁡(3⁢(n+13)⁢log⁡(n+1))≥v23subscript~ℎ1superscript𝐷𝑘3𝑛13𝑛1superscript𝑣2\log(3\tilde{h}_{1}D^{k})\geq\log(3(n+13)\log(n+1))\geq^{v}2roman_log ( 3 over~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT ) ≥ roman_log ( 3 ( italic_n + 13 ) roman_log ( italic_n + 1 ) ) ≥ start_POSTSUPERSCRIPT italic_v end_POSTSUPERSCRIPT 2,

λm+1⁢(𝐚⟂)subscript𝜆𝑚1superscript𝐚perpendicular-to\displaystyle\lambda_{m+1}({\bf a}^{\perp})italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_m + 1 end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤h~1Dk−1(1 870n7log((1 870n8)2⁢n))2⁢nlog(3h~1Dk)2⁢n\displaystyle\leq\tilde{h}_{1}D^{k-1}\left(1\,870n^{7}\log\left((1\,870n^{8})^% {2n}\right)\right)^{2n}\log(3\tilde{h}_{1}D^{k})^{2n}≤ over~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( 1 870 italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 7 end_POSTSUPERSCRIPT roman_log ( ( 1 870 italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 8 end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ) ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT roman_log ( 3 over~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT
=(2⋅1 870n8log(1 870n8))2⁢nh~1Dk−1log(3h~1Dk)2⁢n\displaystyle=\left(2\cdot 1\,870n^{8}\log(1\,870n^{8})\right)^{2n}\tilde{h}_{% 1}D^{k-1}\log(3\tilde{h}_{1}D^{k})^{2n}= ( 2 ⋅ 1 870 italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 8 end_POSTSUPERSCRIPT roman_log ( 1 870 italic_n start_POSTSUPERSCRIPT 8 end_POSTSUPERSCRIPT ) ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT over~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k - 1 end_POSTSUPERSCRIPT roman_log ( 3 over~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT
≤v(4n)17⁢nh~1Dk−1log(3h~1Dk)2⁢n.\displaystyle\leq^{v}(4n)^{17n}\,\tilde{h}_{1}D^{k-1}\log(3\tilde{h}_{1}D^{k})% ^{2n}.≤ start_POSTSUPERSCRIPT italic_v end_POSTSUPERSCRIPT ( 4 italic_n ) start_POSTSUPERSCRIPT 17 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT over~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k - 1 end_POSTSUPERSCRIPT roman_log ( 3 over~ start_ARG italic_h end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_D start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_n end_POSTSUPERSCRIPT .

En tenant compte que λ1⁢(𝐚⟂)≤λm+1⁢(𝐚⟂)subscript𝜆1superscript𝐚perpendicular-tosubscript𝜆𝑚1superscript𝐚perpendicular-to\lambda_{1}({\bf a}^{\perp})\leq\lambda_{m+1}({\bf a}^{\perp})italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT ) ≤ italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_m + 1 end_POSTSUBSCRIPT ( bold_a start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ end_POSTSUPERSCRIPT ) par (6.3), on en déduit (6.1), ce qui achève la preuve du théorème 1.2.

Références

  • [1] F. Amoroso and S. David. Le problème de Lehmer en dimension supérieure. J. Reine Angew. Math., 513:145–179, 1999.
  • [2] F. Amoroso and S. David. Minoration de la hauteur normalisée dans un tore. Journal of the Institute of Mathematics of Jussieu, 2(3):335–381, 2003.
  • [3] F. Amoroso, L. Leroux, and M. Sombra. Overdetermined systems of sparse polynomial equations. Foundations of Computational Mathematics, 15(1):53–87, 2015.
  • [4] F. Amoroso, M. Sombra, and U. Zannier. Unlikely intersections and multiple roots of sparse polynomials. Math. Z., 287(3-4):1065–1081, 2017.
  • [5] F. Amoroso and E. Viada. Small points on rational subvarieties of tori. Comment. Math. Helv., 87(2):355–383, 2012.
  • [6] E. Bombieri, D. Masser, and U. Zannier. Anomalous subvarieties-structure theorems and applications. International Mathematics Research Notices, 2007, 2007.
  • [7] S. Checcoli, F. Veneziano, and E. Viada. On torsion anomalous intersections. Accounts Lincei-Mathematics and Applications, 25(1):1–36, 2014.
  • [8] S. David and P. Philippon. Minorations des hauteurs normalisées des sous-variétés des tores. Annali della Scuola Normale Superiore di Pisa-Classe di Scienze, 28(3):489–543, 1999.
  • [9] M. Filaseta, A. Granville, and A. Schinzel. Irreducibility and greatest common divisor algorithms for sparse polynomials. London Mathematical Society Lecture Note Series, 352:155, 2008.
  • [10] P. Habegger. Intersecting subvarieties of 𝐆mnsubscriptsuperscript𝐆𝑛𝑚\mathbf{G}^{n}_{m}bold_G start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_m end_POSTSUBSCRIPT with algebraic subgroups. Mathematische Annalen, 342(2):449–466, 2008.
  • [11] M. Laurent. Équations diophantiennes exponentielles. Invent. Math., 78(2):299–327, 1984.
  • [12] P. Philippon. Sur des hauteurs alternatives. I. Mathematische Annalen, 289(1):255–283, 1991.
  • [13] P. Philippon. Sur des hauteurs alternatives. II. Ann. Inst. Fourier (Grenoble), 44(4):1043–1065, 1994.
  • [14] P. Philippon. Sur des hauteurs alternatives III. Journal de mathématiques pures et appliquées, 74(4):345–365, 1995.
  • [15] P. Philippon and M. Sombra. Quelques aspects diophantiens des variétés toriques projectives. In Diophantine approximation, volume 16 of Dev. Math., pages 295–338. SpringerWienNewYork, Vienna, 2008.
  • [16] G. Rémond. Généralisations du problème de Lehmer et applications à la conjecture de Zilber-Pink. Around the Zilber–Pink Conjecture/Autour de la conjecture de Zilber–Pink, Panor. Synthèses, 52:243–284, 2017.
  • [17] A. Schinzel. On the reducibility of polynomials and in particular of trinomials. Acta Arith., 11:1–34, 1965.
  • [18] A. Schinzel. Reducibility of lacunary polynomials. X. Acta Arith., 53(1):47–97, 1989.
  • [19] A. Schinzel. Polynomials with special regard to reducibility. With an appendix by Umberto Zannier., volume 77. Cambridge University Press, 2000.
  • [20] W. M. Schmidt. Heights of points on subvarieties of 𝐆mnsubscriptsuperscript𝐆𝑛𝑚\mathbf{G}^{n}_{m}bold_G start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_m end_POSTSUBSCRIPT. Number Theory (Paris, 1993–1994). London Mathematical Society Lecture Notes Series, 235:157–187, 1996.
  • [21] C. L. Siegel. Lectures on the geometry of numbers. Springer-Verlag, Berlin, 1989. Notes by B. Friedman, Rewritten by Komaravolu Chandrasekharan with the assistance of Rudolf Suter, With a preface by Chandrasekharan.
  • [22] U. Zannier. Lecture notes on Diophantine analysis. EMS Series of Lectures in Mathematics. European Mathematical Society (EMS), Zürich, second edition, 2024. With an appendix by Francesco Amoroso.
  • [23] S. Zhang. Positive line bundles on arithmetic surfaces. Ann. of Math. (2), 136(3):569–587, 1992.
  • [24] S. Zhang. Positive line bundles on arithmetic varieties. Journal of the American Mathematical Society, 8(1):187–221, 1995.