Om å kartleggja mørk materie med maskinlæring

Eit av dei store måla i kosmologien er å kartleggja universet. Moderne teleskop gjev tilgang til eit enormt biletmateriale, men om lag $85\%$ av massen er ikkje synleg. Sokalla mørk materie gjev ikkje frå seg ljos. Fysikarane veit lite om denne materien, men han må vera der for at den generelle relativitetsteorien skal stemma med observasjonane. For å lokalisera den mørke materien, må ein sjå korleis han påverkar andre, synlege fenomen. Sidan ljoset vert påverka av tyngdekraften, vil mørk materie kunna danna sokalla gravitasjonslinser, som forvrenger bilete av meir fjerne galaksar. Dette er analogt til vanlege, optiske linser. Sjå t.d. [13].

Ved å studera forvrengde bilete av fjerne galaksar, er det råd å utleida plassering, form, og storleik på gravitasjonslinsene, men utrekningane er komplekse og med dagens teknikkar tek det fleire dagar med manuelt arbeide å rekonstruera éi linse. Ei rekkje forfattarar har brukt maskinlæring på ulike måtar for å analysera gravitasjonslinser. [19] parameterbestemmer ein singulær, isoterm, elliptisk linsemodell (SIE) med sterk linsing. [14] bruker representasjonslæring for å finna eit nevralt nettverk som tilnærmer ei spesifikk linse. Der er også ei rekkje klassifiseringsmodellar for å finna linser på nattehimmelen.

Kvar tilnærming byggjer på bestemte modelleringsparadigme med ulike styrkar og lyte; ingen gjev ei komplett og generisk løysing. Ei særleg utfordring er sokalla klyngelinser, der fleire massekonsentrasjonar bidreg til linseeffekten på det same biletet. I denne artikkelen føresleg me, heller enn å søkja ei global skildring av linsa, å gje ei lokal skildring av effekten av linsa i eitt punkt på nattehimmelen. Den lokale skildringa byggjer på rouletteformalismen etter [16], som søkjer å viska ut det konvensjonelle skiljet mellom svak og sterk linsing.

Hensikta med artikkelen er å etablera eit rammeverk og programvare for å støtta vidare arbeide med maskinlæring på rouletteformalismen, innanfor både informatikk og fysikk. Kjernen er roulettesimulatoren [24, sjå], som let oss syntetisera treningsdata. Her skal me imidlertid fokusera på prosessen som heilskap, og korleis maskinlæringa kan brukast til å bestemma koeffisientane i rouletteformalismen, og ikkje berre bestemma parameter i ein postulert linsemodell. Avsnitt 3 presenterer roulettemodellen og -simulatoren. Avsnitt 5 gjev eit konseptprov for å visa at maskinlæring er lovande, men i all hovudsak står dette att som eit ope problem.

All materie, både ljos og mørk, oppfører seg som ei linse som forvrenger bilete av fjernare galaksar. Eddington målte avbøyinga i solljoset under ei solformørking i 1919 og viste samsvar med den generelle relativitetsteorien etter Einstein. Omfattande teoretisk arbeide er gjort sidan den gongen, og til tross for periodar med pessimisme pga. skrinne observasjonar og dårleg oppløysing, er gravitasjonslinsing no vorte eit av dei mest lovande verktya for informasjonsmining frå nattehimmelen.

Figur 1 viser ein enkel modell med éin observasjon og éi linse. Massen er konsentrert i to plan, linseplanet som me søkjer å kartleggja og kjeldeplanet som er opphav til den synlege observasjonen. Me føreset at linsemassen er konsentrert i eit plan og ikkje har utstrekking langs synslina. Denne sokalla tynnlinsetilnærminga er rimeleg fordi avstandane er astronomiske og tjukkna dermed neglisjerbar. Strengt teke er linse- og kjeldeplanet kuleoverflater, men når synsvinkelen er smal kan me likevel føresetja flate plan (flathimmeltilnærminga). I det fylgjande lèt me $D_{\mathrm{L}}$ og $D_{\mathrm{S}}$ stå for kortaste avstand til hhv. linseplanet og kjeldeplanet.

Linsa dannar eit linsepotensial som er skildra som ein funksjon $\psi(\boldsymbol{\xi})$ som gjev ein reell verdi for kvart punkt $\boldsymbol{\xi}$ i linseplanet. I figur 1 ser me korleis observert ljos som kjem gjennom $\boldsymbol{\xi}$, ser ut til å koma frå $\boldsymbol{\nu}$ i kjeldeplanet, medan det i røynda kjem frå $\boldsymbol{\eta}$ og vert bøygd av linsa. Avbøyinga er bestemt av raytrace-likninga som er gjeven som

$\displaystyle\boldsymbol{\eta}-\boldsymbol{\nu}=-D_{\mathrm{S}}D_{\mathrm{L}}\cdot\bigg{(}\frac{\partial\psi(\xi)}{\partial\xi_{1}},\frac{\partial\psi(\xi)}{\partial\xi_{2}}\bigg{)}.$

(1)

Sidan avbøyinga er forårsaka av massen, må der vera ein samanheng mellom massetettleiken $\kappa$ og linsepotensialet $\psi$. Denne samanhengen skriv me som

$\displaystyle\kappa(\xi)=\frac{D_{\mathrm{L}}^{2}}{2}\nabla^{2}\psi(\xi)=\frac{D_{\mathrm{L}}^{2}}{2}\bigg{(}\frac{\partial^{2}\psi(\xi)}{\partial\xi_{1}^{2}}+\frac{\partial^{2}\psi(\xi)}{\partial\xi_{2}^{2}}\bigg{)}.$

(2)

Det er trivielt å simulera forvrengde bilete for ein gjeven kjelde- og linsemodell, i alle fall dersom $\psi$ er deriverbar. For kvar piksel $\boldsymbol{\nu}$ i det forvrengde biletet, kan me rekna ut posisjonen $\boldsymbol{\eta}$ og sampla kjelda. Utfordringa er å finna ein plausibel linsemodell $\hat{\psi}$ for eit observert forvrengt bilete. Det generelle tilfellet, der $\psi$ er ein vilkårleg funksjon, har uendeleg mange fridomsgradar og er dermed ikkje mogleg å løysa. Ei mogleg tilnærming er å føresetja ein konkret linsemodell (t.d. SIS) der ein berre treng å fastsetja nokon få parameter (som einsteinradien). [19] brukte t.d. maskinlæring for å finna parametra i ein SIE-modell (singulær isotermisk ellipse). I praksis står me derimot gjerne overfor sokalla klyngelinser, der linsemassen er fordelt på fleire ulike objekt, kvar med sine parameter, og dette krev ein meir samansett modell.

I dette arbeidet tek me ei alternativ tilnærming. I staden for å fastsetja linsepotensialet $\psi$ over heile definisjonsområdet, freistar me å skildra $\psi$ lokalt rundt eitt einskild punkt $\boldsymbol{\xi}=\boldsymbol{\nu}\cdot D_{\mathrm{L}}/D_{\mathrm{S}}$ i det forvrengte biletet. Dersom me kan gjera dette for fleire galaksar som er påverka av den same linsa, kan me i neste omgang freista å rekonstruera $\psi$ globalt basert på fleire lokale skildringar.

Rouletteformalismen vart introdusert av [16] og utdjupa av [17]. I prinsippet er det ei taylorutviding av $\psi$ rundt eit punkt $\boldsymbol{\xi}$ i linseplanet, og teknikken er godt etablert for svake linser der ein berre treng nokre få taylorledd for å få ei rimeleg nøyaktig tilnærming. Clarkson utvider denne teknikken for sterke linser ved å bruka fleire ledd, i kontrast til [18] som utvider sterklinseteknikkar for svake linser.

For å simulera forvrengde bilete i rouletteformalismen, bruker me fyrst raytrace-likninga for å finna punktet $\boldsymbol{\xi}_{S}$ i linseplanet, som svarer til sentrum $\boldsymbol{\eta}_{S}$ i den opprinnelege kjelda. I SIS-modellen er $\boldsymbol{\xi}_{S}$ gjeven som

$\displaystyle|\boldsymbol{\xi}_{S}|=\frac{D_{\mathrm{L}}}{D_{\mathrm{S}}}\cdot|\boldsymbol{\nu}_{S}|=\frac{D_{\mathrm{L}}}{D_{\mathrm{S}}}\cdot|\boldsymbol{\eta}_{S}|+R_{\mathrm{E}}.$

Punktet $\boldsymbol{\xi}_{S}$ bruker me som referansepunkt for rouletteutvidinga (jf. figur 2). Den fyrste rouletteamplityden $(\alpha_{1}^{0},\beta_{1}^{0})$ er då avbøyinga $\boldsymbol{\nu}-\boldsymbol{\eta}$,

$\displaystyle\Delta\boldsymbol{\eta}$

$\displaystyle=\boldsymbol{\nu}-\boldsymbol{\eta}=-D_{\textrm{S}}\cdot(\alpha^{0}_{1},\beta^{0}_{1}).$

(4)

For å finna ljoset i eit vilkårleg punkt $\boldsymbol{\nu}$ nær $\boldsymbol{\nu}_{S}$, bruker me roulettelikninga. Me fylgjer Clarkson og skriv punktet $\boldsymbol{\xi}$ i polarkoordinatar $(r,\phi)$ med origo i $\boldsymbol{\xi}_{S}$, og $\boldsymbol{\eta}$ i kartesiske koordinatar $(x^{\prime},y^{\prime})$ med origo i $\boldsymbol{\eta}_{S}$. Clarkson gjev oss då

$\displaystyle\frac{D_{\mathrm{L}}}{D_{\mathrm{S}}}\cdot\begin{bmatrix}x^{\prime}\\ y^{\prime}\end{bmatrix}$

$\displaystyle=r\cdot\begin{bmatrix}\cos\phi\\ \sin\phi\end{bmatrix}+\sum_{m=1}^{\infty}\frac{r^{m}}{m!\cdot D_{\mathrm{L}}^{m-1}}\sum_{s=0}^{m+1}c_{m+s}\left(\alpha_{s}^{m}\boldsymbol{A}_{s}+\beta_{s}^{m}\boldsymbol{B}_{s}\right)\begin{bmatrix}C^{+}\\ C^{-}\end{bmatrix}$

(5)

der

	$\displaystyle C^{\pm}$	$\displaystyle=\pm\frac{s}{m+1},$		(6)
	$\displaystyle c_{m+s}$	$\displaystyle=\frac{1-(-1)^{m+s}}{4}=\begin{cases}0,\quad m+s\text{ er jamn},\\ \frac{1}{2},\quad m+s\text{ er odde},\end{cases}$		(7)

og

$\displaystyle\boldsymbol{A}_{s}$

$\displaystyle=\begin{bmatrix}\cos{(s-1)\phi}&\cos{(s+1)\phi}\\ -\sin{(s-1)\phi}&\sin{(s+1)\phi}\end{bmatrix},$

$\displaystyle\quad\boldsymbol{B}_{s}$

$\displaystyle=\begin{bmatrix}\sin{(s-1)\phi}&\sin{(s+1)\phi}\\ \cos{(s-1)\phi}&-\cos{(s+1)\phi}\end{bmatrix}.$

Me kan leggja merke til at $\alpha_{s}^{m}$ og $\beta_{s}^{m}$ forsvinn når $m+s$ er jamn. I svak linsing er det normalt tilstrekkeleg å bruka det nullte ($r(\cos\phi,\sin\phi)$) og fyrste ($m=1$) leddet i (5). Det nullte leddet gjev forstørringa medan det fyrste, kjend som skjæret (eller shear), gjev elongeringa. Den kjende Kaiser-Squires-likninga fortel oss korleis ein kan rekonstruera linsepotensialet $\psi$ frå desse to ledda [22].

Ledda av høgare orden ($m>1$) gjev informasjon om krumminga som oppstår i sterke linser. Enkelt sagt vil ein rund galakse sjå oval ut bak ei svak linse. Bak ei sterk linse vert galaksen krum som ein banan¹¹1Eller kan henda meir som ei nyrebønne? Forfattarane er enno ikkje samde på dette punktet…. Svært sterke linseeffektar gjev ein sokalla einsteinring, der den fjerne galaksen ser ut som ein ring som strekker seg rundt linsa. Når Clarkson utvider den kjende svaklinsemodellen for sterke linser, så reiser det spørsmålet om ogso Kaiser-Squires-likninga kan generaliserast.

Koeffisientane $\alpha_{m}^{s}$ og $\beta_{m}^{s}$ i likningane over kallar me rouletteamplitydane. [22] har utleidd rekursive formlar for å finna algebraiske uttrykk for $(\alpha_{m}^{s},\beta_{m}^{s})$ som funksjonar av $\xi$ for alle $m$ og $s$. Implementasjonen vår, slik han vart presentert på ECMS 2023 [24], gjorde to ting. For det fyrste reknar han ut rouletteamplitydane for SIS, og for det andre simulerer han forvrengde bilete iht. likning (5).

Me kan samanlikna simulering i roulettemodellen med den eksakte raytrace-simuleringa i figur 3. Den uendelege rekkja i (5) må trunkerast i praksis, so me har simulert for $m\leq 3$, $m\leq 5$ og $m\leq 15$. Småbileta som ligg i ein ring rundt hovudbiletet er numeriske artifaktar. Ein kan visa at der alltid er $m+1$ slike bilete når $m$ er odde og $m$ når $m$ er jamn, og dei legg seg som ein ring rundt $\boldsymbol{\xi}_{S}$. Radien i denne sokalla konvergensringen går mot $|\boldsymbol{\xi}_{S}|$ når $m$ går mot uendeleg [17]. Det er sjølvsagt mogleg å maskera ut modellartifaktane sidan me veit kvar dei ligg.

Me kan merka oss at roulettemodellen ikkje får med bibiletet som ligg nær sentrum i raytrace-biletet. Bibiletet er eit resultat av ljos som går den lange vegen rundt linsa på motsett side. Dette bibiletet hamnar alltid utanfor konvergensringen i roulette²²2Det er mogleg å bruka rouletteformalismen rundt eit anna punkt, og dermed teikna bibiletet, men sidan konvergensringen alltid går gjennom linsa, vil ein aldri kunna få med båe bileta i same roulettemodell. Bortsett fra bibiletet og dei falske bileta langs konvergensringen, ser med ei høveleg god tilnærming med fem ledd og med 15 ledd er biletet nær perfekt.

Føresetnaden for å kunna bruka ei generalisering av Kaiser-Squires, er at me kan estimera rouletteamplitydane frå observerte bilete. Det er mogleg for skjæret, men for høgare orden finst der ingen analytisk metode i dag. Simulatoren som me har drøfta over gjer det derimot mogleg å generera store datasett, og det er verd å sjå om maskinlæring kan estimera rouletteamplitydane. Figur 4 viser ein fullstendig prosess som kombinerer rouletteformalismen med maskinlæring.

Dei raude boksane bruker simulatoren CosmoSim som me har implementert, testa og gjort tilgjengeleg som open kjeldekode³³3Publisert på github. Drøftinga her tek utgangspunkt i versjon 2.3.0: https://github.com/CosmoAI-AES/CosmoSim/releases/tag/v2.3.0.. For å generera treningsdata til maskinlæringa bruker me raytrace-likninga (1) for å generera bilete (input) og roulette-utrekninga (sjå avsnitt 3) for å generera amplitydane som er output (ground truth) i maskinlæringa. Roulettesimulatoren gjer det mogleg å simulera forvrengde bilete direkte frå rouletteamplitydane, utan å ha nokon eksakt linsemodell. Dette gjev eit ekstra høve til å validera resultat, både under trening og i faktisk bruk. Bilete frå roulettesimuleringa gjev ei referansesanning som kan samanliknast med input til maskinlæringa. Dersom det estimerte biletet ikkje stemmer me det røynlege biletet, veit me at dei estimerte amplitydane er unøyaktige eller feile.

Me kjem tilbake til maskinlæringsdelen i avsnitt 5. Det som me har kalt funksjonstilpassing i figuren, svarer til Kaiser-Squires-likninga. Basert på estimerte rouletteamplitydar, ynskjer me å finna eit estimat $\hat{\psi}$ for linsepotensialet. Det er viktig å merka seg at eitt sett med rouletteamplitydar berre gjev lokal informasjon om linsepotentialet rundt eitt punkt. Dersom me skal estimera $\psi$ over heile definisjonsområdet vil me måtte bruka bilete av fleire forvrengde galaksar og rouletteamplitydane rundt kvar av dei. Dette er ofte mogleg i empiriske billete, der ein kan sjå mange galaksar som er forvrengde av den same linsa. Denne funksjonstilpassinga står att som eit ope problem.

Bileta vert sentrerte for å unngå å lekkja informasjon om linseposisjonen relativt til den synlege galaksen. Me reknar ljossentrum i biletet ved å ta gjennomsnitt av pikselindeksane vekta med ljosintensiteten. Biletet vert so translatert slik at ljossentrum vert sentrum i biletet. Dette gjev ein kanonisk form som me ogso kan finna for røynlege bilete

For å demonstrera at rammeverket har noko for seg, presenterer me ein konkret serie av testar. Me har førebels gjort lite for å optimalisera maskinlæringsoppsettet eller utfallsrommet for datasettet, og ein lyt difor lesa det som eit døme og ikkje som eit råd til endeleg løysing.

   python3 CosmoSimPy/datagen.py -D <biletkatalog> \
      -C -Z 800 -z 400 --lensmode SIS --modelmode Raytrace \
      --nterms 5 --outfile roulette.csv --csvfile dataset.csv \
      --xireference
   

   python3 CosmoSimPy/roulettegen.py -D <roulettebiletekatalog> \
           -n 5 -Z 400 --csvfile roulette.csv --xireference
   

Me har etablert eit rammeverk for å arbeida med rekonstruksjon av rouletteamplitydar vha. maskinlæring, Dette opnar ei lang rekkje gode problem for vidare forsking. Innanfor maskinlæring gjenstår arbeidet med å finna god nettverksdesign og optimalisera hyperparameter.

Me har framleis ikkje sett på testing med empiriske datasett. Dette er krevjande fordi astronomiske avstandar gjev låg oppløysing og ein må ta omsyn til optiske artifaktar i teleskopa. Tilretteleggjing av datasett frå røynda og tilpassing av treningssettet til empiriske data er den største og kanskje mest spanande utfordringa framover.

Innanfor matematisk fysikk gjenstår arbeidet med å generalisera Kaiser-Squires eller utarbeida andre teknikkar for å rekonstruera linsepotentialet. Til sist vil det òg vera nyttig å utvida simulatoren med andre linse- og kjeldemodellar.