L’année 2023 marque trois anniversaires: le 150e anniversaire de la création de la Société Française de Physique (SFP), le 100e anniversaire de la publication des articles de Louis de Broglie¹¹1 Louis Victor, Prince, puis Duc, de Broglie (1892-1987), premiers travaux fondateurs de la nouvelle mécanique quantique et le 50e anniversaire de la construction du Modèle Standard, la théorie qui décrit les interactions faibles, électromagnétiques et fortes entre les particules élémentaires. Durant ces 150 ans la physique a fait des progrès spectaculaires de sorte que, aujourd’hui, elle est omniprésente dans notre vie. La SFP a voulu présenter ces progrès dans un livre destiné à un public plus large[1]. Cette note est une version un peu différente de ma contribution à ce livre. Je veux montrer que les théoriciens français de la physique des hautes énergies ont contribué de façon significative à ce progrès, même si ils ont rarement joué les premiers rôles. Il ne s’agit pas d’un article sur l’histoire de la physique parce que je me limiterai à la physique théorique des particules élémentaires et, même dans ce cadre, je vais mentionner uniquement les étapes les plus importantes dans la voie vers le Modèle Standard et citer explicitement les seules contributions françaises. Néanmoins, c’est un article d’histoire écrit par quelqu’un qui n’est pas un historien. J’ai essayé d’être prudent et vérifier, dans la mesure du possible, mes sources, mais je ne suis pas sûr d’avoir échappé à tous les pièges²²2R.P. Feynman a remarqué que les scientifiques se ridiculisent (“make fools of themselves”) chaque fois qu’ils s’expriment en dehors de leur spécialité. L’histoire des sciences n’étant pas ma spécialité, cet article risque de montrer que, encore une fois, Feynman avait raison.. D’un autre côté il s’agit d’une histoire passionnante qui mérite d’être étudiée en détail, ne serait-ce que parce qu’elle peut nous montrer des failles possibles dans notre système d’éducation. J’espère que cette note pourra servir de motivation à un véritable historien des sciences pour se lancer dans cette étude.

Pendant la rédaction de cette note j’ai bénéficié de conseils de plusieurs collègues. En particulier, je tiens à remercier MM Yves Sacquin et Daniel Treille pour leurs nombreuses remarques et corrections.

La division “Champs et Particules” de la SFP fut créée en 1969 par séparation à partir de la Division de Physique Nucléaire. Son titre est imprécis et on devrait dire plutôt “Champs Quantiques et Particules Elémentaires”.

Si la nature discontinue de la matière a fait l’objet des grands débats scientifiques jusqu’à la fin du 19e siècle³³3On attribue à Démocrite d’Abdère, philosophe Grec (460 av. J.-C. - 370 av. J.-C.) la paternité de l’hypothèse d’une structure discontinue de la matière. Pour Démocrite la matière est composée d’“atomes” et du “vide”. “\acctonosµ \acctonos \acctonos, \acctonosµ \acctonos, \acctonosµ \acctonos, \acctonos ´ \acctonosµ \acctonos \acctonos᾽, ου “δες λοις δéτερμινεντ λα ςουλευρ, λε δουξ ου λάμερ, μαις τουτ εςτ ςομποςé δάτομες ετ δυ ιδε”., αυϑουρδήυι λα χυεςτιον εςτ ςλοςε. Α λάιδε δε “μιςροςςοπες” δε πλυς εν πλυς πυιςςαντς (εν παρτιςυλιερ δες αςςéλéρατευρς δε παρτιςυλες) νους αονς δéςουερτ ςυςςεςςιεμεντ λα ςυιτε:

Νους νάονς αυςυνε ςερτιτυδε χυε ςεττε ςéριε ςε τερμινε χυελχυε παρτ ετ, ενςορε μοινς, χυε νους αονς δéϑà αττειντ λ´éταπε φιναλε. Δονς νους πουονς φορμυλερ λα δéφινιτιον ςυιαντε:

Δéφινιτιον1: ϒνε παρτιςυλε éλéμενταιρε εςτ υν οβϑετ πουρ λεχυελ νους νάονς πας ενςορε δéτεςτé δε ςτρυςτυρε ιντερνε.

Μêμε ςι ςεττε δéφινιτιον εςτ ςορρεςτε, ελλε νε δéςριτ πας τους λες οβϑετς χυε νους éτυδιονς δανς νοτρε Διιςιον. ϒνε γρανδε παρτιε δε νος ρεςηερςηες ςονςερνεντ λες éτατς ηαδρονιχυες, μêμε ςι νους ςαονς παρφαιτεμεντ χυίλς ςοντ εν φαιτ ςομποςéς. ϒνε δéφινιτιον πλυς “πρατιχυε”, à δéφαυτ δ´êτρε ριγουρευςε, ςεραιτ:

Δéφινιτιον2: ϒνε παρτιςυλε éλéμενταιρε εςτ υν οβϑετ χυι φιγυρε δανς λα “Ταβλε δες Παρτιςυλες Ελéμενταιρες”.

Εν φαιτ, νους éτυδιονς τουτες λες παρτιςυλες χυι ςοντ “éλéμενταιρες” δάπρèς λα πρεμιèρε δéφινιτιον αινςι χυε τους λευρς éτατς λιéς διρεςτς. Λες éτατς λιéς δοντ λες ςονςτιτυαντς ςοντ ευξ-μêμε δες éτατς λιéς ςοντ éτυδιéς δανς δάυτρες διιςιονς, παρ εξ. ςελλες δε λα Πηψςιχυε Νυςλéαιρε ου λα Πηψςιχυε Ατομιχυε.

Εν ςε χυι ςονςερνε λες ςηαμπς, λα νοτιον μêμε ν´éταιτ πας éιδεντε πουρ λες πèρες φονδατευρς δε λα μéςανιχυε. Δανς υνε λεττρε à Ριςηαρδ Βεντλεψ εν 1687 Νεωτον éςριτ:

“Τηατ ονε βοδψ μαψ αςτ υπον ανοτηερ ατ α διςτανςε τηρουγη α αςυυμ, ωιτηουτ τηε μεδιατιον οφ ςομετηινγ ελςε, βψ ανδ τηρουγη ωηιςη τηειρ αςτιον ανδ φορςε μαψ βε ςονεψεδ φρομ ονε το ανοτηερ, ις το με ςο γρεατ αν αβςυρδιτψ, τηατ Ι βελιεε νο μαν, ωηο ηας ιν πηιλοςοπηιςαλ ματτερς α ςομπετεντ φαςυλτψ οφ τηινϰινγ, ςαν εερ φαλλ ιντο ιτ…”

Νεωτον νε ουλαιτ πας αδμεττρε χυ´υν ςορπς πυιςςε ςρéερ υν ςηαμπ δε φορςε αυτουρ δε λυι ετ εξερςερ αινςι ςυρ υν αυτρε ςορπς υνε αςτιον à διςτανςε, μêμε ςίλ οψαιτ λα νéςεςςιτé δε ςεττε νοτιον πουρ ςα τηéοριε δε λα γραιτατιον. Θε νε ςαις πας à παρτιρ δε χυελ μομεντ λέξιςτενςε δες ςηαμπς δψναμιχυες φυτ αδμιςε ινδéπενδαμμεντ δε τουτ ςυππορτ ματéριελ, μαις ελλε ςεμβλε êτρε ρελατιεμεντ ρéςεντε⁴⁴4À titre d’exemple, je cite un article de Marcel Brillouin[2] qui, en 1919, a essayé de lier les conditions de quantification de Bohr aux propriétés élastiques de l’éther.. Λα μéςανιχυε χυαντιχυε, χυι α βουλεερςé πλυςιευρς ςονςεπτς δε λα μéςανιχυε ςλαςςιχυε, α αυςςι ςηανγé λες νοτιονς δε ςηαμπς ετ δε παρτιςυλες ετ α ρééλé υνε ρελατιον ινςουπçοννéε εντρε ελλες. Δανς ςεττε νοτε ϑε αις πρéςεντερ ςες éολυτιονς εν μετταντ λάςςεντ ςυρ λες ςοντριβυτιονς φρανçαιςες. Θε αις ςουεντ ςυιρε, δε φαçον αππροξιματιε, λ´ορδρε ςηρονολογιχυε.

Μêμε ςι νοτρε Διιςιον νέξιςτε χυ´à παρτιρ δε 1969, ςες ραςινες ςοντ βεαυςουπ πλυς ανςιεννες. Δανς ςεττε νοτε ϑε αις εςςαψερ δε ςουριρ πρατιχυεμεντ υν δεμι-ςιèςλε, δε 1923, αννéε δε ναιςςανςε δε λα νουελλε μéςανιχυε χυαντιχυε, à 1973 ετ λα ςονςτρυςτιον τηéοριχυε δυ Μοδèλε Στανδαρδ.

῝έςτ προβαβλεμεντ λα δéςεννιε λα πλυς εξτραορδιναιρε, ςελλε δε λα μéςανιχυε χυαντιχυε ετ ςον ηιςτοιρε α éτé éςριτε à μαιντες ρεπριςες, εν παρτιςυλιερ πουρ λα ςοντριβυτιον φρανçαιςε[3][4]. Εν 1913 Νιελς Βοηρ ααιτ éλαβορé υν “μοδèλε ατομιχυε” χυι εςςαψαιτ δε ρéςονςιλιερ λε μοδèλε ηéλιοςεντριχυε δε Ρυτηερφορδ αες λα ςταβιλιτé δες ατομες ετ λα ςéριε δε Βαλμερ. ῝ε μοδèλε, ςομπλéτé παρ Α. Σομμερφελδ, ρενδαιτ βιεν ςομπτε δες ςπεςτρες δες ατομες λéγερς. Λε προβλèμε éταιτ ςονςεπτυελ: λες ρèγλες δε Βοηρ-Σομμερφελδ ςεμβλαιεντ αρβιτραιρες, ςανς ςυππορτ τηéοριχυε ςοηéρεντ. Α. Παις[5] éςριτ πουρ ςεττε πéριοδε “Ιτ ωας τηε εποςη οφ βελιεφ, ιτ ωας τηε εποςη οφ ινςρεδυλιτψ”.

Λες γερμες δε λα ρéπονςε ςε τρουαιεντ δéϑà δανς λα τηéοριε δυ ραψοννεμεντ éλεςτρομαγνéτιχυε. Εντρε 1905 ετ 1909 Εινςτειν, ςίνςπιραντ δυ τρααιλ δε Πλανςϰ, ααιτ δéμοντρé χυε λες φλυςτυατιονς δ´éνεργιε δανς υνε ςαιτé ςοντ δοννéες παρ λα ςομμε δε δευξ τερμες, υν χυι ςορρεςπονδ à υν πηéνομèνε πυρεμεντ ονδυλατοιρε ετ υν δευξιèμε χυι δéςριραιτ λε μουεμεντ δες χυαντα πονςτυελς⁵⁵5Le terme “photon” n’a été introduit qu’en 1926 par le chimiste G.N. Lewis.. Δανς ςον αρτιςλε δε 1909 ιλ ςονςλυτ χυε “…λα προςηαινε πηαςε δε λα πηψςιχυε τηéοριχυε ςερα υνε τηéοριε δε λα λυμιèρε πουαντ êτρε ιντερπρéτéε ςομμε υνε φυςιον εντρε υνε τηéοριε δ´ονδες ετ υνε δ´éμιςςιον.”

Λουις δε Βρογλιε éταιτ αυ ςουραντ δε ςες τρααυξ. Ιλ ααιτ αυςςι ρεμαρχυé υνε αναλογιε φορμελλε εντρε λ´οπτιχυε πηψςιχυε ετ λ´οπτιχυε γéομéτριχυε⁶⁶6Il semble que le premier à avoir fait cette remarque est W.R. Hamilton et de Broglie se réfère à lui[6].. Λα δευξιèμε πουρραιτ ς´οβτενιρ δε λα πρεμιèρε δανς λάππροξιματιον δε πηαςε ςτατιονναιρε. Δανς υν πρεμιερ τρααιλ δε 1922[7] ιλ α ρετρουé λες ρéςυλτατς δ´Εινςτειν ςους λήψποτηèςε χυε

“…λε ραψοννεμεντ νοιρ εν éχυιλιβρε à λα τεμπéρατυρε $T$ [εςτ] υν γαζ φορμé δάτομες δε λυμιèρε δ´éνεργιε $W=h\nu$.”

Λάννéε ςυιαντε ιλ φρανςηιτ λ´éταπε δéςιςιε: Δανς υνε ςéριε δε δευξ νοτες πρéςεντéες παρ Θεαν Περριν à λ´Αςαδéμιε δες Σςιενςες[8][9], ιλ δéελοππε λίδéε χυι ςερα λα βαςε δε λ´éχυατιον δε Σςηρο̈δινγερ τροις ανς πλυς ταρδ. Σι à υνε ονδε éλεςτρομαγνéτιχυε νους πουονς αςςοςιερ δες χυαντιτéς αψαντ δες προπριéτéς δε ςορπυςςυλες, ιλ εςτ νορμαλ δάςςοςιερ αυςςι υνε ονδε à υνε παρτιςυλε. Σοιτ υνε παρτιςυλε δε μαςςε αυ ρεπος $m_{0}$. Σον éνεργιε τοταλε εςτ $E_{0}=m_{0}c^{2}$. Λ. δε Βρογλιε éςριτ:

“…λε πρινςιπε δες χυαντας ςονδυιτ à αττριβυερ ςεττε éνεργιε ιντερνε à υν πηéνομèνε πéριοδιχυε δε φρéχυενςε $h\nu_{0}=m_{0}c^{2}$…Πουρ λ´οβςερατευρ φιξε, à λ´éνεργιε τοταλε δυ μοβιλε ςορρεςπονδρα υνε φρéχυενςε $\nu=\frac{m_{0}c^{2}}{h\sqrt{1-\beta^{2}}}$…

…Συπποςονς μαιντεναντ χυάυ τεμπς $t=0$ λε μοβιλε ςοϊνςιδε δανς λέςπαςε αες υνε ονδε δε φρéχυενςε $\nu$ ςι-δεςςυς δéφινιε ςε προπαγεαντ δανς λα μêμε διρεςτιον χυε λυι αες λα ιτεςςε $c/\beta$. ῝εττε ονδε δε ιτεςςε πλυς γρανδε χυε $c$ νε πευτ ςορρεςπονδρε à υν τρανςπορτ δ´éνεργιε· νους λα ςονςιδéρονς ςευλεμεντ ςομμε υνε ονδε φιςτιε αςςοςιéε αυ μουεμεντ δυ μοβιλε.

Θε δις χυε, ςι αυ τεμπς $t=0$, ιλ ψ α αςςορδ δε πηαςε εντρε λες εςτευρς δε λ´ονδε ετ λε πηéνομèνε ιντερνε δυ μοβιλε, ςετ αςςορδ δε πηαςε ςυβςιςτερα.”

Ιλ α αππλιχυερ ςε πρινςιπε δάςςορδ δε πηαςε δάβορδ αυξ “ατομες δε λυμιèρε”⁷⁷7Il les considère comme des particules de masse très faible, $<10^{-50}$ gr. ετ ιλ α ρετρουερ ςες ρéςυλτατς οβτενυς αυπαρααντ[7]. Ενςυιτε αυξ éλεςτρονς εν μουεμεντ πéριοδιχυε δανς υν ατομε. Ιλ éςριτ:

“Ιλ εςτ πρεςχυε νéςεςςαιρε (εν ιταλιχυε δανς λε τεξτε) δε ςυπποςερ χυε λα τραϑεςτοιρε δε λ´éλεςτρον νέςτ ςταβλε χυε ςι λ´ονδε φιςτιε … [εςτ] εν ρéςονανςε ςυρ λα λονγυευρ δε λα τραϑεςτοιρε.”

῝εττε ςονδιτιον λυι δοννε λες ρèγλες δε Βοηρ-Σομμερφελδ. Δανς λα δευξιèμε νοτε[9] ιλ αππλιχυε λε πρινςιπε δε πηαςε ςτατιονναιρε πουρ λες ονδες αςςοςιéες à δες παρτιςυλες λιβρες.

“Εν ςηαχυε ποιντ δε ςα τραϑεςτοιρε, υν μοβιλε λιβρε ςυιτ δ´υν μουεμεντ υνιφορμε λε ραψον δε ςον ονδε δε πηαςε, ςέςτ à διρε (δανς υν μιλιευ ιςοτροπε) λα νορμαλε αυξ ςυρφαςες δ´éγαλε πηαςε.”

Ιλ πρéδιτ αινςι δες πηéνομèνες δε διφφραςτιον πουρ δες παρτιςυλες ςομμε λες éλεςτρονς⁸⁸8Ce phénomène a été observé pour la première fois en 1927 par le Britanique G.P. Thomson à Aberdeen et les Américains C.J. Davisson and L.H. Germer aux laboratoires Bell.. Ιλ α ςοντινυé à δéελοππερ ςες ιδéες ετ, εν 1924[10], ιλ μοντρε χυε ςεττε λοι δε προπαγατιον ιμπλιχυε λίδεντιτé δες πρινςιπες δε Μαυπερτυις ετ δε Φερματ.

Ιλ νε προποςε πας δε ςιγνιφιςατιον πηψςιχυε πρéςιςε à ςες ονδες ετ ςεττε χυεςτιον α λε πρéοςςυπερ τουτ λε λονγ δε ςα ιε. Δανς λα νοτε [9] ιλ éςριτ:

“Ον πευτ δυ ρεςτε ςονςιδéρερ λα ιτεςςε $\beta c$ ςομμε λα “ιτεςςε δε γρουπε” δ´ονδες αψαντ δες ιτεςςες $\frac{c}{\beta}$ ετ δες φρéχυενςες $\frac{m_{0}c^{2}}{h\sqrt{1-\beta^{2}}}$, ςορρεςπονδαντ à δες αλευρς δε $\beta$ οιςινες μαις λéγèρεμεντ διφφéρεντες. Λαιςςαντ δε ςôτé λα ςιγνιφιςατιον πηψςιχυε δε ςεττε ονδε (ςε ςερα λα τâςηε διφφιςιλε δ´υν éλεςτρομαγνéτιςμε éλαργι δε λέξπλιχυερ), νους ραππελονς χυε λε μοβιλε α μêμε πηαςε ιντερνε χυε λα πορτιον δε λ´ονδε ςιτυéε αυ μêμε ποιντ· νους λάππελλερονς δονς “λ´ονδε δε πηαςε”.”

῝ομμε ον πουαιτ ς´ψ αττενδρε, à ςεττε éποχυε “οφ βελιεφ ανδ ινςρεδυλιτψ” ςεττε ιδéε α προοχυé δες ρéαςτιονς διερςες. Α ῝οπενηαγυε ς´éταιτ πλυτôτ λα ρéςερε. Εινςτειν ςεμβλε αοιρ δεινé ςα πορτéε⁹⁹9Dans une lettre à Lorentz en 1924 il écrit “Je crois que c’est le premier faible rayon de lumière sur notre pire énigme de physique.” et à une autre à Langevin “…il a soulevé un coin du grand voile …”, μαις ςελυι χυι α ςαιςι τουτ ςον ποτεντιελ φυτ Ερωιν Σςηρο̈δινγερ. Εν εςςαψαντ δε ρéπονδρε à υνε χυεςτιον δε Π. Δεβψε, ιλ α ςηερςηé λ´éχυατιον δ´ονδε χυι δéςριραιτ λα προπαγατιον δε ςες “ονδες δε ματιèρε”. Νατυρελλεμεντ, αυ δéπαρτ ιλ α ςηερςηé υνε éχυατιον ιναριαντε ρελατιιςτε ετ ιλ ςέςτ ςονφροντé αυ φαιτ χυε λα λοι δε διςπερςιον δ´υνε τελλε éχυατιον πουρ υνε παρτιςυλε λιβρε δε μαςςε $m$ ετ δίμπυλςιον ${\bm{p}}$ εςτ $E=\pm\sqrt{{\bm{p}}^{2}+m^{2}}$. Σςηρο̈δινγερ νάρριαιτ πας à δοννερ υν ςενς πηψςιχυε, ου à éλιμινερ λες ςολυτιονς à éνεργιε νéγατιε ετ, εν 1926, α δéςιδé δε πρενδρε λα λιμιτε νον-ρελατιιςτε¹⁰¹⁰10Pour l’histoire, la version relativiste, connue aujourd’hui sous le nom d’équation de Klein-Gordon, joue un rôle très important en théorie quantique des champs.. ῝έςτ λ´éχυατιον χυι πορτε ςον νομ. Αες ςον ιντερπρéτατιον προβαβιλιςτε ελλε εςτ δεενυε υν δες πιλιερς δε λα μéςανιχυε χυαντιχυε ετ α ςονςαςρé λα ρéπυτατιον δε δε Βρογλιε. ῝ε δερνιερ α ρεçυ λε πριξ Νοβελ δε Πηψςιχυε εν 1929. ῝´éταιτ λε πρεμιερ πριξ Νοβελ αττριβυé à λα νουελλε μéςανιχυε χυαντιχυε.

Δανς ςετ εςςαι νους νε πουονς πας δéςριρε τουτε λήιςτοιρε δε ςεττε δéςεννιε εξτραορδιναιρε ετ νους νους βορνερονς à ςιτερ χυελχυες éταπες.

$\bullet$ Εν 1925 Ω. Ηειςενβεργ α προποςé ςα ερςιον δε λα μéςανιχυε χυαντιχυε χυε Βορν ετ Θορδαν οντ ιντερπρéτé ςομμε υνε τηéοριε δε ματριςες. Ὰ πρεμιèρε υε λα μéςανιχυε δε Ηειςενβεργ νέςτ πας υνε μéςανιχυε ονδυλατοιρε. Ελλε ποςτυλε χυε λες φονςτιονς δε λα μéςανιχυε ςλαςςιχυε $\vec{x}(t)=\big{(}x_{1}(t),x_{2}(t),x_{3}(t)\big{)}$ ετ $\vec{p}(t)=\big{(}p_{1}(t),p_{2}(t),p_{3}(t)\big{)}$, χυι δéςριεντ, ρεςπεςτιεμεντ, λα ποςιτιον ετ λα χυαντιτé δε μουεμεντ δ´υνε παρτιςυλε, δειεννεντ δες οπéρατευρς χυι ςατιςφοντ à δες ρελατιονς δε ςομμυτατιον

$$[x_{a}(t),p_{b}(t)]\equiv x_{a}(t)p_{b}(t)-p_{b}(t)x_{a}(t)=\mathrm{i}\hbar\delta_{\it{ab}}\leavevmode\nobreak\ \leavevmode\nobreak\ \leavevmode\nobreak\ ;\leavevmode\nobreak\ \leavevmode\nobreak\ \leavevmode\nobreak\ {\it a,b}=1,2,3$$

(1)

$\bullet$ Λα μêμε αννéε Παυλι α ποςτυλé λε πρινςιπε δέξςλυςιον χυι ιντερδιτ à δευξ éλεςτρονς δε ςε τρουερ δανς λε μêμε éτατ χυαντιχυε ετ ϒηλενβεςϰ ετ Γουδςμιτ οντ ιντροδυιτ λα νοτιον δυ ςπιν πουρ υν éλεςτρον. Βορν, Ηειςενβεργ ετ Θορδαν οντ δéελοππé λα μéτηοδε δε χυαντιφιςατιον ςανονιχυε πουρ λε ραψοννεμεντ éλεςτρομαγνéτιχυε ετ éταβλι λες βαςες δε λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς.

$\bullet$ 1926 εςτ λάννéε δε πυβλιςατιον δε λ´éχυατιον δε Σςηρο̈δινγερ. Φοϰ α ρεμαρχυé χυε ςι ον éλαργιτ ςες προπριéτéς δε ςψμéτριε à υνε “ςψμéτριε δε ϑαυγε”, ον οβτιεντ υνε éχυατιον δéςριαντ λε μουεμεντ δ´υν éλεςτρον δανς υν ςηαμπ éλεςτρομαγνéτιχυε. ῝´éταιτ λε πρεμιερ εξεμπλε δ´υνε ςοννεξιον εντρε λες προπριéτéς γéομéτριχυες ετ δψναμιχυες δ´υνε τηéοριε. ῝έςτ ενςορε εν 1926 χυε Βορν α προποςé πουρ λα πρεμιèρε φοις λίντερπρéτατιον προβαβιλιςτε δε ςεττε νουελλε μéςανιχυε ετ ον Νευμανν α ςονςτρυιτ ςες φονδεμεντς ματηéματιχυες. Λε ρéςυλτατ λε πλυς μαρχυαντ δε ςε τρααιλ εςτ χυέν μéςανιχυε χυαντιχυε υν éτατ πηψςιχυε εςτ δéςριτ παρ υν εςτευρ δανς υν εςπαςε δε Ηιλβερτ.

$\bullet$ Λα μêμε αννéε Λéον Βριλλουιν α πυβλιé αυξ ῝ΡΑΣ[11] υν αρτιςλε δανς λεχυελ ιλ μοντρε χυε “…λ´éχυατιον [δε Σςηρο̈δινγερ] πευτ êτρε ρéςολυε παρ αππροξιματιονς ςυςςεςςιες, λα πρεμιèρε αππροξιματιον ρεδονναντ λάνςιεννε μéςανιχυε χυαντιχυε.” Λα μêμε μéτηοδε α éτé προποςéε ινδéπενδαμμεντ παρ Η.Α. Κραμερς ετ Γ. Ωεντζελ ετ ελλε ςοννυε ςομμε “αππροξιματιον ΒΚΩ”.

$\bullet$ Λάννéε ςυιαντε Ηειςενβεργ α οβτενυ λες ςéλèβρες ρελατιονς δίνςερτιτυδε ετ Βοηρ α φορμυλé λε πρινςιπε δε ςομπλéμενταριτé.

$\bullet$ Εν 1927 δε Βρογλιε ρειεντ ςυρ λα μéςανιχυε χυαντιχυε απρèς λα πυβλιςατιον δε λ´éχυατιον δε Σςηρο̈δινγερ. Δανς υν αρτιςλε πυβλιé δανς λε Θουρναλ δε Πηψςιχυε[12], ιλ ςοντεςτε λίντερπρéτατιον δοννéε à λα φονςτιον δ´ονδε ετ éςριτ:

“Λε βυτ δυ πρéςεντ μéμοιρε εςτ δε μοντρερ χυε λες ςολυτιονς ςοντινυες φουρνιςςεντ, εν ρéαλιτé, ςευλεμεντ υνε ςερταινε υε ςτατιςτιχυε δες πηéνομèνες δψναμιχυες δοντ λα δεςςριπτιον εξαςτε εξιγε ςανς δουτε λα ςονςιδéρατιον δ´ονδες ςομπορταντ δες ςινγυλαριτéς.”

῝έςτ λε δéβυτ δε λα τηéοριε ςοννυε ςους λε νομ δε “δουβλε ςολυτιον” ου “τηéοριε δε λ´ονδε πιλοτε”. Λ. δε Βρογλιε εςςαψε δε ςονςιλιερ λα προπαγατιον δ´υνε παρτιςυλε δéςριτε παρ λ´éχυατιον δ´ονδε δε λα μéςανιχυε χυαντιχυε αες λίδéε ιντυιτιε δ´υνε “τραϑεςτοιρε” αςςοςιéε αυ μουεμεντ δ´υνε παρτιςυλε μαςςιε εν μéςανιχυε ςλαςςιχυε. Ιλ α πρéςεντé ςεττε ιδéε αυ ῝ονγρèς Σολαψ δε 1927[13] ςομμε υνε αλτερνατιε αυ πρινςιπε δε ςομπλéμενταριτé, ςανς αρριερ à ςοναινςρε λες παρτιςιπαντς. Νéανμοινς, νους αλλονς οιρ πλυς ταρδ χυε ςεττε ιδéε, ρεςςυςςιτéε δανς λες αννéες 50, α μοτιé δες τρααυξ χυι οντ ουερτ υν νουεαυ ςηαμπ δε ρεςηερςηες δανς λεχυελ δες ςηερςηευρς φρανçαις οντ ϑουé υν ρôλε δε πιοννιερ.

$\bullet$ Εντρε 1927 ετ 1928 Διρας α εντρεπρις λα ρεςηερςηε δ´υνε éχυατιον δ´ονδε ιναριαντε ρελατιιςτε, μαις αες υν αανταγε δéςιςιφ: ον ςααιτ δéϑà χυε λ´éλεςτρον ααιτ υν ςπιν éγαλ à 1/2 ετ, παρ ςονςéχυεντ, ςα φονςτιον δ´ονδε ααιτ δευξ ςομποςαντες, υνε πουρ δéςριρε λε μουεμεντ δε λ´éλεςτρον αες προϑεςτιον δε ςπιν +1/2 ετ υνε αυτρε πουρ λα προϑεςτιον -1/2. Δονς Διρας α ςηερςηé υνε éχυατιον πουρ υνε φονςτιον μυλτι-ςομποςαντε. ῝οντραιρεμεντ à Σςηρο̈δινγερ, Διρας ευτ λίδéε δε ςηερςηερ υνε éχυατιον δυ πρεμιερ ορδρε. Ιλ εςτ φαςιλε à οιρ χυ´υνε τελλε éχυατιον πουρ υνε φονςτιον à υνε ςομποςαντε ςεραιτ τριιαλε, μαις Διρας α δéμοντρé χυ´ον πευτ οβτενιρ υνε éχυατιον ιντéρεςςαντε à ςονδιτιον χυε λα φονςτιον δ´ονδε ςοιτ υν οβϑετ à χυατρε ςομποςαντες. ῝έςτ λ´éχυατιον χυι πορτε ςον νομ. Εν φαιςαντ ςελα, Διρας α δéςουερτ λες ρεπρéςεντατιονς ςπινοριελλες δυ γρουπε δε Λορεντζ. Αες ςον éχυατιον ιλ α οβτενυ δέμβλéε δευξ ρéςυλτατς ςονφιρμéς παρ λέξπéριενςε: ιλ α δοννé λα αλευρ ςορρεςτε (αες λα πρéςιςιον δε λ´éποχυε) δυ μομεντ μαγνéτιχυε δε λ´éλεςτρον¹¹¹¹11Cette prédiction de la valeur du moment magnétique $g=2$ n’est pas spécifique d’une théorie relativiste, mais ceci a été découvert beaucoup plus tard[14]. ετ, ςυρτουτ, ιλ α πρéδιτ λέξιςτενςε δ´υν “αντι-éλεςτρον”. Λα δéςουερτε εν 1932 δυ ποςιτρον παρ ῝. Ανδερςον λυι α δοννé λα ςονςéςρατιον ςυπρêμε.

῝έςτ ενςορε εν 1928 χυε Διρας υτιλιςα λα τηéοριε χυαντιχυε δυ ςηαμπ éλεςτρομαγνéτιχυε, προποςéε παρ Βορν, Ηειςενβεργ ετ Θορδαν εν 1925, πουρ δéςριρε λ´éμιςςιον ςποντανéε δ´υν πηοτον παρ υν ατομε χυι ςε τρουε δανς υν éτατ εξςιτé. ῝´éταιτ λα πρεμιèρε αππλιςατιον δε λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς. Αες ςε ςαλςυλ Διρας α ςονφιρμé λα ςορρεςπονδανςε εντρε λε ςηαμπ éλεςτρομαγνéτιχυε ετ λες πηοτονς ετ ιλ α μοντρé λε μéςανιςμε χυι περμετ λα ςρéατιον, ετ λάβςορπτιον, δε ςες δερνιερς.

$\bullet$ Εν παραλλèλε, δυραντ λα μêμε δéςεννιε οντ éτé δéελοππéες λες ςτατιςτιχυες χυαντιχυες ςους φορμε δες ρèγλες δε ςομπταγε πουρ λες éτατς δ´υν ενςεμβλε δε παρτιςυλες ιδεντιχυες. Παρ Βοςε ετ Εινςτειν εν 1924 πουρ λες χυαντα δε λυμιèρε ετ παρ Φερμι εν 1926 πουρ λες éλεςτρονς. Λα μêμε αννéε, Διρας α ιντερπρéτé ςες ρèγλες ςομμε προπριéτéς δε ςψμéτριε (ου αντι-ςψμéτριε) δε λα φονςτιον δ´ονδε ετ, εν 1928, Θορδαν ετ Ωιγνερ οντ ιντροδυιτ λε φορμαλιςμε δες αντι-ςομμυτατευρς. Ιλ φαυτ ρεμαρχυερ χυε λα ςοννεξιον εντρε ςπιν ετ ςτατιςτιχυε ν´éταιτ πας φαιτε: λες ρèγλες δε Βοςε-Εινςτειν éταιεντ ςενςéες δéςριρε υν ενςεμβλε δε πηοτονς ετ ςελλες δε Φερμι-Διρας υν ενςεμβλε δε παρτιςυλες. Λορςχυε, εν 1928, Διρας α ουλυ δéςριρε λα ςτατιςτιχυε δ´υν γαζ δ´Ηε⁴ χυι α ςπιν éγαλ à 0, ιλ α υτιλιςé λα ςτατιςτιχυε δε Φερμι-Διρας. ϒνε πρεμιèρε φορμυλατιον δυ τηéορèμε χυι ρελιε ςπιν ετ ςτατιςτιχυε εςτ δυε à Παυλι ετ δατε δε 1940.

$\bullet$ Εν 1930 Λ. Βριλλουιν éτυδια λα προπαγατιον δ´éλεςτρονς δανς υν ςριςταλ ετ éταβλιτ λέξιςτενςε δες “ζονες δε Βριλλουιν”[15], υν ςονςεπτ φονδαμενταλ εν πηψςιχυε δυ ςολιδε.

῝έςτ λα δéςεννιε δε λα ςονςολιδατιον δε λα μéςανιχυε χυαντιχυε ετ δε λα ναιςςανςε δε λα πηψςιχυε νυςλéαιρε. Δες νουεαυξ ςονςεπτς οντ ενριςηι λα πηψςιχυε φονδαμενταλε ετ λες πρεμιερς ςψςλοτρονς οντ éτé ςονςτρυιτς. Νους νε πρéςεντερονς πας τουτες ςες δéςουερτες εν δéταιλ παρςε χυε λες ςοντριβυτιονς δες ςηερςηευρς φρανçαις ν´οντ πας éτé παρμι λες πλυς ςιγνιφιςατιες.

Λ´éτυδε δυ ραψοννεμεντ $\beta$ α éτé υνε ςουρςε ινéπυιςαβλε δε δéςουερτες. Αυϑουρδήυι νους ςαονς χυίλ ςάγιτ δε λα δéςιντéγρατιον δυ νευτρον δε λα φορμε: $n\rightarrow p\leavevmode\nobreak\ +\leavevmode\nobreak\ e^{-}\leavevmode\nobreak\ +\leavevmode\nobreak\ \bar{\nu}$. Λα μêμε ρéαςτιον, πουρ υν νευτρον λιé à υν νοψαυ, αππαραîτ ςομμε $N_{1}\rightarrow N_{2}\leavevmode\nobreak\ +\leavevmode\nobreak\ e^{-}\leavevmode\nobreak\ +\leavevmode\nobreak\ \bar{\nu}$. Πουρ λες πηψςιςιενς δες τροις πρεμιèρες δéςεννιες δυ ΞΞε ςιèςλε, ςεττε ρéαςτιον νά ςεςςé δε λευρ ποςερ προβλèμε. (ι) Ιλς νε ςονναιςςαιεντ νι λε νευτρον νι λε νευτρινο ετ, εν πλυς, ςε δερνιερ, αες λες μοψενς δε λ´éποχυε, éταιτ ινδéτεςταβλε. Δονς ιλς οψαιεντ υνιχυεμεντ: $N_{1}\rightarrow N_{2}\leavevmode\nobreak\ +\leavevmode\nobreak\ e^{-}$. (ιι) ῝ομμε ιλς νε πουαιεντ πας ιμαγινερ χυ´υν éλεςτρον πυιςςε ςορτιρ δ´υν νοψαυ ςανς ψ êτρε δéϑà δεδανς, ιλς ααιεντ υν μοδèλε νυςλéαιρε ςελον λεχυελ λες νοψαυξ éταιεντ ςομποςéς δε προτονς ετ δ´éλεςτρονς. Μαις λε προβλèμε λε πλυς ςéριευξ éταιτ χυε, δάπρèς δες μεςυρες δ´υνε γρανδε πρéςιςιον, ςεττε δéςιντéγρατιον ςεμβλαιτ ιολερ λα ςονςερατιον δε λ´éνεργιε ετ δυ μομεντ ςινéτιχυε. Πλυςιευρς τηéοριςιενς, δοντ Νιελς Βοηρ, πενςαιεντ χυε τουτες ςες λοις δε ςονςερατιον ν´éταιεντ πλυς αλαβλες εν μéςανιχυε χυαντιχυε. Λα ςολυτιον φυτ τρουéε παρ Παυλι εν Δéςεμβρε 1930. Ιλ προποςα λέξιςτενςε δ´υνε τροιςιèμε παρτιςυλε, βαπτιςéε “νευτρινο” (πετιτ νευτρον εν ιταλιεν) παρ Φερμι, χυι éταιτ éμιςε αες λ´éλεςτρον μαις χυι éςηαππαιτ à λα δéτεςτιον¹²¹²12Il a fallut attendre 1956 et le développement des premiers réacteurs nucléaires pour que la détection des neutrinos devienne possible. ετ εμπορταιτ λ´éνεργιε μανχυαντε. Παυλι πενςαιτ χυε λες νευτρινος, τουτ ςομμε λες éλεςτρονς, φαιςαιεντ παρτιε δε λα ματιèρε νυςλéαιρε. Λέξιςτενςε δ´υνε τελλε παρτιςυλε φυτ ρεϑετéε παρ πλυςιευρς γρανδς πηψςιςιενς, δοντ Νιελς Βοηρ, χυι ςοντινυα à προποςερ δες τηéοριες ιολαντ λα ςονςερατιον δε λ´éνεργιε ϑυςχυέν 1938¹³¹³13A. Pais[5] écrit: it is clear that particles and fields belong to the post-Bohr era..

Δε ςεττε πéριοδε νους πουονς ςιτερ δευξ τρααυξ δες τηéοριςιενς φρανçαις.

1) Εν 1933 Φρανςις Περριν, δανς υνε νοτε à λ´Αςαδéμιε δες Σςιενςες[16] πρéςεντéε παρ Θεαν Περριν, προποςε πουρ λα πρεμιèρε φοις χυε λες νευτρινος ςοιεντ ςρééς αυ μομεντ δε λ´éμιςςιον:

“Σι λε νευτρινο α υνε μαςςε ιντρινςèχυε νυλλε ον δοιτ αυςςι πενςερ χυίλ νε πρéεξιςτε πας δανς λες νοψαυξ ατομιχυες, ετ χυίλ εςτ ςρéé, ςομμε λέςτ υν πηοτον, λορς δε λ´éμιςςιον. Ενφιν, ιλ ςεμβλε χυ´ον δοιε λυι αττριβυερ υν ςπιν 1/2…”

Δανς ςεττε νοτε Περριν ρεμετ εν χυεςτιον λα ςροψανςε δε λ´éποχυε, ςελον λαχυελλε τουτ ςε χυι ςορτ δ´υν νοψαυ ςε τρουε δéϑà δεδανς, μαις ιλ λιμιτε ςεττε ποςςιβιλιτé δε ςρéατιον αυξ παρτιςυλες δε μαςςε νυλλε.

2) Εν 1934 Λ. δε Βρογλιε[17] πρéςεντα υν μοδèλε δυ πηοτον ςομμε éτατ λιé νευτρινο–αντι-νευτρινο. Δανς ςετ αρτιςλε λε τερμε “αντι-παρτιςυλε” εςτ υτιλιςé πουρ λα πρεμιèρε φοις.

Ον αυρα ςουεντ λ´οςςαςιον δε παρλερ δε νευτρινος δανς λα ςυιτε.

1932 εςτ λάννéε δε λα δéςουερτε δυ νευτρον. Σες προπριéτéς éταιεντ μαλ ςοννυες ετ βεαυςουπ δε πηψςιςιενς λε ςονςιδéραιεντ ςομμε υν éτατ λιé προτον-éλεςτρον, υνε ςορτε δε μινυςςυλε ατομε δήψδρογèνε. Ηειςενβεργ παρταγεαιτ ςεττε οπινιον. Δανς λα ςοντροερςε χυι οπποςαιτ Βοηρ ετ Παυλι à προπος δυ νευτρινο, ιλ ςε ρανγεαιτ δυ ςôτé δε ςον μαîτρε Βοηρ. Ιλ éςριτ : “…ςους δες ςονδιτιονς αδéχυατες, λε νευτρον πευτ ςε δéςιντéγρερ εν υν προτον ετ υν éλεςτρον ετ, δανς ςε ςας, λες λοις δε ςονςερατιον δε λ´éνεργιε ετ δυ μομεντ ςινéτιχυε νε ςάππλιχυεντ προβαβλεμεντ πας.” Νéανμοινς, εν 1932 ιλ ιντροδυιςιτ υν νουεαυ ςονςεπτ δε ςψμéτριε χυι ςέςτ ρééλé êτρε εξτρêμεμεντ φéςονδ. Ιλ ποςτυλα χυε λε ςψςτèμε προτον-νευτρον ςε ςομπορτε ςομμε ςίλ ψ ααιτ υνε ςευλε παρτιςυλε, χυ´ον αππελλερα ιςι νυςλéον, ετ χυι πευτ ςε πρéςεντερ εν δευξ éτατς, ςοιτ ςομμε προτον, ςοιτ ςομμε νευτρον. Δανς ςε τρααιλ Ηειςενβεργ α ιντροδυιτ πουρ λα πρεμιèρε φοις υνε χυαντιτé πηψςιχυε χυι νέςτ πας δυ τουτ ςοννεςτéε à λέςπαςε ορδιναιρε. Νους λάππελονς αυϑουρδήυι ςπιν ιςοτοπιχυε, ετ νους λυι αττριβυονς, φορμελλεμεντ, λες μêμες προπριéτéς χυε λε ςπιν ορδιναιρε. Τουτ ςομμε λε ςπιν, λε ςπιν ιςοτοπιχυε δεραιτ êτρε υνε χυαντιτé εςτοριελλε, μαις, ετ ςέςτ ιςι λε ποιντ εςςεντιελ, ιλ δεραιτ êτρε υν εςτευρ νον πας δε λέςπαςε ορδιναιρε, μαις δ´υν αυτρε εςπαςε, αβςτραιτ, λέςπαςε ιςοτοπιχυε. ῝έςτ λίδéε δ´υνε ςψμéτριε ιντερνε. Πουρ λα πρεμιèρε φοις εν πηψςιχυε νους αονς ςονςιδéρé δες ςηανγεμεντς δ´υν ςψςτèμε δες ςοορδοννéες αυτρες χυε ςελυι δε νοτρε εςπαςε-τεμπς ορδιναιρε. Δανς λάρτιςλε δε Ηειςενβεργ λα ςψμéτριε ν´éταιτ πας ρεςπεςτéε· ιλ ψ ααιτ δες φορςες εντρε υν προτον ετ υν νευτρον, αινςι χυέντρε δευξ νευτρονς, μαις πας εντρε δευξ προτονς. Νους ερρονς δανς λα ςυιτε λ´éολυτιον δε ςεττε ιδéε φονδαμενταλε.

Δéϑà εν 1926, ααντ λ´éχυατιον δε Σςηρο̈δινγερ, Φερμι πυβλια δευξ αρτιςλες ςοντεναντ λες ρèγλες ςτατιςτιχυες πουρ υν ενςεμβλε δ´éλεςτρονς. ῝έςτ λ´οριγινε δυ τερμε φερμιονς. Εν 1933 ιλ εςτ αλλé πλυς λοιν αες υν αρτιςλε παρμι λες πλυς ινφλυεντς δε λα πηψςιχυε δες παρτιςυλες δανς λεχυελ ιλ προποςε υν μοδèλε δε τηéοριε δες ςηαμπς πουρ δéςριρε λα δéςιντéγρατιον $\beta$ δυ νευτρον. Μêμε αυϑουρδήυι, απρèς λα ςονςτρυςτιον δυ Μοδèλε Στανδαρδ, λα τηéοριε δε Φερμι εςτ υτιλιςéε ςομμε υνε βοννε αππροξιματιον à βαςςε éνεργιε.

Λε παπιερ, ςους λε τιτρε Τεντατιο δι υνα τεορια δελλα εμιςςιονε δι ραγγι $\beta$ ¹⁴¹⁴14Une version anglaise avait été soumise à Nature mais elle a été rejetée “…because it contained speculations too remote from reality to be of interest to the reader.”, ςοντιεντ πλυςιευρς ιδéες ρéολυτιονναιρες. Φερμι éταιτ υν δες πρεμιερς πηψςιςιενς à αςςεπτερ λέξιςτενςε πηψςιχυε δυ νευτρινο. Δανς ςετ αρτιςλε ιλ ρομπτ ςομπλèτεμεντ αες λίδéε ςελον λαχυελλε τουτες λες παρτιςυλες χυι ςορτεντ δ´υν νοψαυ δοιεντ νéςεςςαιρεμεντ ςε τρουερ à λίντéριευρ. Ιλ δéελοππε λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς πουρ λες φερμιονς ετ ιντροδυιτ λε φορμαλιςμε δες οπéρατευρς δε ςρéατιον ετ δάννιηιλατιον. ῝έςτ λάρτιςλε φονδατευρ χυι α éταβλι λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς εν ταντ χυε λανγαγε υνιερςελ δε λα πηψςιχυε φονδαμενταλε.

Εν πηψςιχυε ςλαςςιχυε λες φορςες εντρε δευξ ςορπς ςηαργéς ςοντ δéςριτες παρ λε ςηαμπ éλεςτρομαγνéτιχυε. Εν πηψςιχυε χυαντιχυε ον φαιτ ςορρεςπονδρε αυ ςηαμπ υνε παρτιςυλε, λε πηοτον, ετ ον διτ χυε λες δευξ ςορπς éςηανγεντ υν, ου πλυςιευρς πηοτονς. Ον πευτ δéμοντρερ χυε λε λονγ ραψον δάςτιον δες φορςες éλεςτρομαγνéτιχυες εςτ δû à λα μαςςε νυλλε δυ πηοτον. Εν 1935 Ηιδεϰι Ψυϰαωα α γéνéραλιςé ςε ςονςεπτ αυξ φορςες νυςλéαιρες. Εξπéριμενταλεμεντ ον ςααιτ χυέλλες ςοντ δε ςουρτε πορτéε, δε λ´ορδρε δε 10^-15 μ, δονς ιλ α ποςτυλé λέξιςτενςε δ´υνε παρτιςυλε, αππελéε “μéςον”, δε μαςςε δε λ´ορδρε δε 100-200 Με῞, ετ δοντ λ´éςηανγε εντρε προτονς ετ νευτρονς προδυιραιτ λες φορςες νυςλéαιρες.

Δανς ςον πρεμιερ αρτιςλε Ψυϰαωα πενςαιτ χυε ςε μéςον, τουτ ςομμε λε πηοτον, ααιτ ςπιν éγαλ à 1, μαις πλυς ταρδ ςεςι α éτé ςορριγé à υν ςπιν éγαλ à 0 ¹⁵¹⁵15Pour l’histoire, en 1936 une nouvelle particule découverte avec le rayonnement cosmique fut interprétée comme “le méson de Yukawa”. Cependant, après la guerre il s’est avéré qu’elle était en fait un nouveau lepton, comme l’électron, avec spin égal à 1/2. Le vrai méson, appelé “méson $\pi$”, fut découvert lui aussi avec le rayonnement cosmique en 1947. Il a effectivement spin égal à 0. C’est la dernière particule découverte avec les rayons cosmiques. Depuis, les accélérateurs ont pris la relève..

Δε ςεττε πéριοδε νους ουλονς ςιτερ λάρτιςλε δε Α. Προςα[18], πηψςιςιεν δ´οριγινε Ρουμαινε τρααιλλαντ à λ´ΙΗΠ. Ιλ ααιτ ςουτενυ ςα τηèςε εν 1933 ςους λα διρεςτιον δε δε Βρογλιε ετ, εν 1936, πυβλια λ´éχυατιον χυι πορτε ςον νομ ετ δéςριτ λε μουεμεντ δες παρτιςυλες μαςςιες δε ςπιν éγαλ à 1. Μêμε ςι à λ´οριγινε Προςα πενςαιτ χυε ςεττε éχυατιον πουρραιτ ςάππλιχυερ αυξ éλεςτρονς ετ αυξ ποςιτρονς, ςέςτ λ´éχυατιον χυι εςτ υτιλιςéε αυϑουρδήυι πουρ λες βοςονς ιντερμéδιαιρες $W^{\pm}$ ετ $Z^{0}$.

Εντρε 1932 ετ 1938 τροις δéελοππεμεντς ιμπορταντς οντ περμις à λίδéε οριγιναλε δε Ηειςενβεργ δε δεενιρ λίναριανςε παρ ιςοςπιν δες φορςες νυςλéαιρες χυ´ον ςονναîτ αυϑουρδήυι. ϒν λαπς δε τεμπς εξτρêμεμεντ ςουρτ, υ λε ςαραςτèρε ρéολυτιονναιρε δυ ςονςεπτ.

Λε πρεμιερ, ετ προβαβλεμεντ λε πλυς ιμπορταντ, εςτ λε προγρèς ςονςερναντ λες τεςηνιχυες εξπéριμενταλες χυι οντ φουρνι υνε αςτε αριéτé δε δοννéες. Ελλες οντ μοντρé λα νéςεςςιτé δ´υνε φορςε προτον-προτον ετ λίνδéπενδανςε δε ςηαργε δες φορςες νυςλéαιρες. Εν 1936 ςε ρéςυλτατ éταιτ φερμεμεντ éταβλι. Δανς υν αρτιςλε δε Β. ῝αςςεν ετ Ε. ϒ. ῝ονδον ον τρουε λα φορμυλατιον ςομπλèτε δε λίνδéπενδανςε δε ςηαργε ετ λέξτενςιον δυ πρινςιπε δέξςλυςιον δε Παυλι αυξ αριαβλες δίςοςπιν. Λε δευξιèμε εςτ λα τηéοριε δε Φερμι χυι α φουρνι λε ςαδρε δε λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς. Λε τροιςιèμε εςτ λήψποτηèςε δε Ψυϰαωα ςυρ λέξιςτενςε δες μéςονς.

Λα ςψντηèςε δε τους ςες ινγρéδιεντς φυτ λ´οευρε δε Νιςηολας Κεμμερ εν 1938. Ιλ α ευ λίδéε δίνςορπορερ λες μéςονς δε Ψυϰαωα αυ φορμαλιςμε δε Ηειςενβεργ ετ δ´éςριρε λα πρεμιèρε ιντεραςτιον πιον-νυςλéον ιναριαντε παρ ιςοςπιν. Ιλ α υτιλιςé λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς εν ιντροδυιςαντ δες ςηαμπς χυαντιχυες πουρ λες νυςλéονς ετ λες πιονς. Α ςεττε éποχυε ιλ ψ ααιτ υνε éιδενςε εξπéριμενταλε, μêμε ςι ελλε éταιτ ερρονéε, πουρ λέξιςτενςε δες μéςονς ςηαργéς. Κεμμερ α ςομπρις χυε λίναριανςε παρ ιςοςπιν νéςεςςιταιτ λίντροδυςτιον αυςςι δ´υν μéςον νευτρε $\pi^{0}$ χυι α éτé δéςουερτ εν 1950 αυ ςψνςηροτρον à éλεςτρονς δε Βερϰελεψ παρ Πανοφςϰψ, Στεινβεργερ ετ Στελλερ. Λε $\pi^{0}$ δειντ αινςι λα πρεμιèρε παρτιςυλε δοντ λέξιςτενςε φυτ πρéδιτε παρ υν αργυμεντ δε ςψμéτριε ετ λα πρεμιèρε à êτρε δéςουερτε αυπρèς δ´υν αςςéλéρατευρ¹⁶¹⁶16Kemmer n’a pas reçu la reconnaissance que son travail mérite. Ses équations sur les forces pion-nucléon se trouvent dans tous les livres, mais son nom n’est presque jamais mentionné..

Λέςπαςε ιςοτοπιχυε εςτ τρι-διμενςιοννελ, ιςομορπηε à λέςπαςε ορδιναιρε. Μαις αυ φιλ δυ τεμπς, αες λα δéςουερτε δες νουελλες ςψμéτριες ιντερνες, λέςπαςε δανς λεχυελ αγιςςεντ λες τρανςφορματιονς πηψςιχυες εςτ δεενυ υνε αριéτé ματηéματιχυε μυλτι-διμενςιοννελλε, αες δες προπριéτéς τοπολογιχυες αριéες, δοντ υνε παρτιε ςευλεμεντ, λέςπαςε-τεμπς à χυατρε διμενςιονς, εςτ διρεςτεμεντ αςςεςςιβλε à νος ςενς.

Εν 1939 Ε. Π. Ωιγνερ πυβλια λα πρεμιèρε éτυδε ςομπλèτε δες ρεπρéςεντατιονς λινéαιρες δυ γρουπε δε Ποινςαρé. Μαλγρé ςα γρανδε ιμπορτανςε πουρ λα πηψςιχυε, ςε ςηαπιτρε δες ματηéματιχυες αππλιχυéες éταιτ μαλ ςοννυ ετ ον ααιτ υνιχυεμεντ δες ρéςυλτατς παρτιελς χυι πρêταιεντ ςουεντ à ςονφυςιον.

Σους ςα φορμε μοδερνε, λα πηψςιχυε τηéοριχυε δες ιντεραςτιονς φονδαμενταλες α υνε δατε δε ναιςςανςε τρèς πρéςιςε: λε 2 ϑυιν 1947, λα ςονφéρενςε δε Σηελτερ Ιςλανδ. ῝´éταιτ λα πρεμιèρε ςονφéρενςε ςςιεντιφιχυε οργανιςéε απρèς λα γυερρε παρ λ´ Αςαδéμιε δες Σςιενςες δες Ετατς ϒνις αες λε τιτρε “Λες φονδεμεντς δε λα μéςανιχυε χυαντιχυε”¹⁷¹⁷17La conférence de Shelter Island était sensée initier une série sous le même titre. En effet elle a été suivie en 1948 par une deuxième à Pocono (Pennsylvanie) et en 1949 par une troisième à Oldstone (NY). Après le sujet des fondements de la mécanique quantique avait été déclaré clos. Vision très optimiste, bien sûr!. Ελλε α ρéυνι αυτουρ δε Ρ. Οππενηειμερ 24 πηψςιςιενς, εναντ τους δες ϒΣΑ, δυ 2 αυ 4 ϑυιν 1947. Λες ςοντριβυτιονς λες πλυς ιμπορταντες αννονςéες à ςεττε ςονφéρενςε ν´éταιεντ πας δε γρανδες αανςéες τηéοριχυες, μαις δευξ ρéςυλτατς εξπéριμενταυξ. Λέξιςτενςε δ´υν δéπλαςεμεντ εντρε λες νιεαυξ $2^{2}S_{1/2}$ ετ $2^{2}P_{1/2}$ δε λάτομε δήψδρογèνε, χυ´ον αππελλε “λε Λαμβ ςηιφτ” ετ λα πρεμιèρε μεςυρε δυ μομεντ μαγνéτιχυε “ανορμαλ” δε λ´éλεςτρον. Λίντéρêτ δε ςες ρéςυλτατς éταιτ δû αυ φαιτ χυε, πουρ λα πρεμιèρε φοις, ιλς éταιεντ εν ςοντραδιςτιον φλαγραντε αες λα τηéοριε δε Διρας χυι éταιτ “λα Βιβλε” δε λα πηψςιχυε τηéοριχυε δε λ´éποχυε. Ιλς οντ φορςé λες τηéοριςιενς à φαιρε φαςε αυξ προβλèμες δες διεργενςες δε λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς ετ à éλαβορερ υνε τηéοριε ςοηéρεντε χυι α ρéολυτιοννé νος ιδéες ςυρ τουτε λα πηψςιχυε φονδαμενταλε. ῝έςτ λα τηéοριε δε λα “ρενορμαλιςατιον” χυι φυτ δéελοππéε παρ Φεψνμαν, Σςηωινγερ ετ Τομοναγα εν 1947 ετ ςομπλéτéε υνε αννéε πλυς ταρδ παρ Δψςον.

Λα φορμυλατιον γéνéραλε δε λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς éταιτ ςοννυε δεπυις λε τρααιλ δε Φερμι εν 1933 μαις ςον αππλιςατιον πρατιχυε βυταιτ ςυρ δες προβλèμες τεςηνιχυες δοντ λ´οριγινε εςτ φαςιλε à ςομπρενδρε.

Λες δευξ ποτεντιελς ςλαςςιχυες, λ´éλεςτροςτατιχυε ετ λε γραιτατιοννελ, ςοντ δε λα φορμε $V(r)\sim 1/r$. Λες δευξ ςοντ ςινγυλιερς λορςχυε $r\rightarrow 0$. ῝έςτ λα ςαυςε δε λίνςταβιλιτé δε λάτομε δε Ρυτηερφορδ. Λα μéςανιχυε χυαντιχυε ρéςουτ ςε προβλèμε. Εν ρéςολαντ λ´éχυατιον δε Σςηρο̈δινγερ ον τρουε υν éτατ φονδαμενταλ à éνεργιε φινιε. Εν φαιτ, λα μéςανιχυε χυαντιχυε, εν ιντροδυιςαντ υνε γéομéτριε νον-ςομμυτατιε δανς λέςπαςε δες πηαςες, ςονδυιτ à υνε ιντερπρéτατιον δες οβςεραβλες πηψςιχυες εν ταντ χυ´οπéρατευρς δανς υν εςπαςε δε Ηιλβερτ. ῝ες οπéρατευρς πευεντ αοιρ υνε ρεπρéςεντατιον ματριςιελλε ετ υν ςπεςτρε διςςρετ δε αλευρς προπρες. Ον ςέςτ ιτε απερçυ χυε ςεττε ςολυτιον εςτ παρτιελλε· ελλε ςε λιμιτε à ςερταινς ποτεντιελς ετ ελλε νέςτ αλαβλε χυ´à λάππροξιματιον ςτατιχυε. Αυ δελà δε ςεττε αππροξιματιον δες νουελλες διεργενςες αππαραιςςεντ χυι δéπενδεντ δε λα τηéοριε ετ χυι οντ ηαντé λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς πενδαντ λονγτεμπς.

Λορςχυε δανς λε ςαλςυλ δ´υνε χυαντιτé πηψςιχυε ον τρουε υν ρéςυλτατ διεργεντ, ςέςτ παρςε χυ´ον α φαιτ υνε ερρευρ ματηéματιχυε. Ιςι λέρρευρ εςτ éιδεντε: ςέςτ λάππροξιματιον δε λα παρτιςυλε “πονςτυελλε” χυι ςονδυιτ à υνε δενςιτé δ´éνεργιε ετ δε ςηαργε ινφινιε. Λα τηéοριε δε λα ρενορμαλιςατιον ςονςιςτε à δοννερ υνε δéφινιτιον ματηéματιχυεμεντ ςορρεςτε δες εξπρεςςιονς χυι αππαραιςςεντ δανς λες ςαλςυλς δε λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς ετ, δυ ποιντ δε υε πηψςιχυε, à πρéςιςερ χυελλες ςοντ λες χυαντιτéς χυι ςοντ μεςυραβλες. ῝έςτ υν προςεςςυς τεςηνιχυε αςςεζ ςομπλεξε χυι νε πευτ ςάππλιχυερ χυ´à υν τρèς πετιτ νομβρε δε τηéοριες¹⁸¹⁸18Ce nombre dépend de la façon de compter les théories, mais, en général, il est considéré égal à 6.. Λ´éλεςτροδψναμιχυε χυαντιχυε, ςέςτ à διρε λα τηéοριε χυι δéςριτ λίντεραςτιον εντρε λες éλεςτρονς ετ λε ςηαμπ éλεςτρομαγνéτιχυε, εν φαιτ παρτιε ετ ελλε α φουρνι λα πρεμιèρε ςονφιρματιον éςλαταντε δε ςεττε τεςηνιχυε. Παρ εξεμπλε λα αλευρ εξπéριμενταλε δυ μομεντ μαγνéτιχυε “ανορμαλ” (ς.-à-δ. λα διφφéρενςε αες λα αλευρ δοννéε παρ λ´éχυατιον δε Διρας) δε λ´éλεςτρον εςτ $(g-2)/2=(1159.65218091±0.00000026)×10^{-6}$, à ςομπαρερ αες λα πρéδιςτιον τηéοριχυε χυι εςτ $(g-2)/2=(1159.652181643±0.000000764)×10^{-6}$. ϒν αυτρε φαιτ ρεμαρχυαβλε εςτ χυε λα Νατυρε υτιλιςε τουτες λες τηéοριες ρενορμαλιςαβλες ετ ελλες ςευλες, πουρ δéςριρε λες ιντεραςτιονς εντρε λες παρτιςυλες éλéμενταιρες· αες τουτεφοις υνε εξςεπτιον νοταβλε: λα τηéοριε δε λα γραιτατιον. Εν εφφετ, λα ερςιον χυαντιχυε δε λα ρελατιιτé γéνéραλε νέςτ πας υνε δες ςιξ τηéοριες ρενορμαλιςαβλες ετ, παρ ςονςéχυεντ, νους νε ςονναιςςονς πας δε τηéοριε χυαντιχυε δυ ςηαμπ γραιτατιοννελ. Ααντ δε χυιττερ ςεττε ςεςτιον ϑε ουδραις μεντιοννερ υνε αυτρε γρανδε ςοντριβυτιον δε Φεψνμαν à λα τηéοριε χυαντιχυε. Εν 1948, δéελοππαντ υνε ιδéε δε Διρας, ιλ α προποςé υνε νουελλε ρèγλε δε χυαντιφιςατιον, ινδéπενδαντε δε λα χυαντιφιςατιον ςανονιχυε δε Ηειςενβεργ. Ελλε ςάππελλε “χυαντιφιςατιον παρ λίντéγραλε δε ςηεμινς” ετ ελλε ςίνςπιρε δυ πηéνομèνε δε διφφραςτιον πουρ λες éλεςτρονς πρéδιτ παρ δε Βρογλιε. Λες δευξ μéτηοδες ςοντ éχυιαλεντες δανς τους λες ςας οù λες δευξ ςάππλιχυεντ, μαις λα μéτηοδε δε Φεψνμαν πρéςεντε ςερταινς αανταγες: (ι) ελλε εςτ πλυς φαςιλε à αππλιχυερ à λα χυαντιφιςατιον δες τηéοριες αες ςοντραιντες, παρ εξ. λες τηéοριες δε ϑαυγε ετ, (ιι) ελλε νέςτ πας λιéε à λα τηéοριε δες περτυρβατιονς ετ ςε πρêτε μιευξ αυξ ςιμυλατιονς νυμéριχυες δανς λε ρéγιμε δυ ςουπλαγε φορτ.

Πουρ λα πηψςιχυε δες παρτιςυλες éλéμενταιρες λάννéε 1950 μαρχυε λε παςςαγε δε λα “πρéηιςτοιρε” αυξ “τεμπς μοδερνες”. ῝έςτ λάννéε δε λα δéςουερτε δυ πιον νευτρε, λα πρεμιèρε παρτιςυλε χυι α éτé δéςουερτε à λάιδε δ´υν αςςéλéρατευρ (λε πιον ςηαργé ααιτ éτé δéςουερτ αες λες ραψονς ςοςμιχυε εν 1947¹⁹¹⁹19Le premier cyclotron était construit à Berkeley en 1930 par E. O. Lawrence et son étudiant M. S. Livingstone. Entre 1930 et 1940 Laurence avait construit dans son laboratoire une série de cyclotrons de plus en plus puissants qui étaient capables de produire abondamment des pions, mais les physiciens n’avaient pas encore développé des techniques de détection appropriées. Il ne suffit pas d’avoir un nouveau jouet, il faut encore apprendre à jouer avec. Il est vrai aussi que Lawrence s’intéressait surtout à la construction de machines et pas tellement aux expériences qu’on pouvait faire avec elles.). ϒνε δες ςονςéχυενςες δε λάρριéε εν πυιςςανςε δες αςςéλéρατευρς α éτé λα ςéπαρατιον δες δευξ ςομμυναυτéς, ςελλε δες παρτιςυλες ετ ςελλε δες ραψονς ςοςμιχυες²⁰²⁰20La dernière grande conférence qui a réuni les deux communautés eut lieu en France, à Bagnères-de-Bigorre en Juillet 1953. Elle était organisée par L. Leprince-Ringuet, et des physiciens des rayons cosmiques lui avaient reproché d’avoir accordé trop de temps aux résultats, encore maigres, venant des accélérateurs. C.F. Powell, à l’origine de la découverte du méson $\pi^{+}$ et un grand nom de la recherche avec les rayons cosmiques, déclara dans son discours de clôture: “Gentlemen, we have been invaded…The accelerators are here.” Une mesure de cette “invasion”: à la même Conférence l’Australien R.H. Dalitz présenta une méthode astucieuse pour l’étude des nouvelles particules qui venaient d’être découvertes avec les rayons cosmiques et qui se désintégraient en trois corps. C’est le “Dalitz plot” dans lequel chaque événement est représenté par un point sur un graphique. En 1953 Dalitz avait 13 points, tous venant des rayons cosmiques. A la Conférence de Rochester de 1955 il en avait 53 avec 42 venant encore des cosmiques. L’année suivante il en avait plus de 600, dont la grande majorité venaient des accélérateurs. Il faut néanmoins noter que ces deux communautés se sont en grande partie retrouvées récemment avec l’émergence d’une nouvelle discipline, “les Astroparticules”.. ῝ε χυι εςτ πλυς ιμπορταντ εςτ χυε λα πρατιχυε δε λα πηψςιχυε εξπéριμενταλε φυτ προφονδéμεντ αφφεςτéε. Ααντ λες αςςéλéρατευρς υνε éχυιπε αυραιτ ςονçυ ετ ρéαλιςé υνε εξπéριενςε, αινςι χυάναλψςé λες ρéςυλτατς, δανς λευρ λαβορατοιρε. Αες λες αςςéλéρατευρς ςες φονςτιονς οντ éτé εν γρανδε παρτιε διςςοςιéες. Δες γρανδς ῝εντρες δε Ρεςηερςηε, νατιοναυξ ου μêμε ιντερνατιοναυξ, οντ éτé ςρééς – Βροοϰηαεν αυξ ϒΣΑ, ῝ΕΡΝ εν Ευροπε – χυι ν´éταιεντ πας αςςοςιéς à υνε υνιερςιτé. Λα ςομπλεξιτé δες ςψςτèμες δε δéτεςτιον ετ λα ςαδενςε αες λαχυελλε λες δοννéες αρριαιεντ, οντ ςονδυιτ à λα ςρéατιον δες γρανδες ςολλαβορατιονς ιντερνατιοναλες. Νους ςομμες εντρéς δανς λ´èρε δε λα “Βιγ Σςιενςε”. Λα ςονςéχυενςε λα πλυς φραππαντε φυτ λα δéςουερτε δ´υν γρανδ νομβρε δες νουελλες παρτιςυλες “éλéμενταιρες”. Εν 1940 ον ςονναιςςαιτ λε προτον, λε νευτρον, λ´éλεςτρον, λε νευτρινο (πας ενςορε δéτεςτé) ετ λα παρτιςυλε ςενςéε êτρε λε μéςον δε Ψυϰαωα. Δανς λες αννéες 40 ςερταινες “νουελλες παρτιςυλες”, πας τουϑουρς βιεν ιδεντιφιéες, οντ éτé ςιγναλéες γρâςε αυξ ραψονς ςοςμιχυες. ῝ε ςοντ λες παρτιςυλες χυ´ον αππελλε αυϑουρδήυι “παρτιςυλες éτρανγες”²¹²¹21Il semble que la première observation a été faite en France[19] pendant la guerre.. Αες λες αςςéλéρατευρς, λες δéςουερτες ςε ςοντ ςυςςéδéες à υν ρψτημε εξπονεντιελ: εν 1960 λα “Ταβλε δες Παρτιςυλες Ελéμενταιρες” ςομπταιτ δες διζαινες δ´éλéμεντς ετ αυϑουρδήυι δες ςενταινες, μêμε ςι νους ςαονς χυε τους ςες éτατς νε ςοντ ποιντ “éλéμενταιρες”. Εν Φρανςε ςεττε πéριοδε α μαρχυé λίντερνατιοναλιςατιον δε λα πηψςιχυε δες παρτιςυλες αες δευξ ποιντς εςςεντιελς: λάδοπτιον δε λάνγλαις ετ λάβανδον δες ϑουρναυξ νατιοναυξ πουρ τουτε πυβλιςατιον ϑυγéε “ιμπορταντε”. Εν éτυδιαντ λες ῝ΡΑΣ ου Λε Θουρναλ δε Πηψςιχυε νους ςονςτατονς υνε βαιςςε δυ νομβρε ετ δυ νιεαυ δες αρτιςλες πυβλιéς εν πηψςιχυε δες ηαυτες éνεργιες. ῞ερς λα φιν δες αννéες 50, ςεττε διςςιπλινε ααιτ πρατιχυεμεντ διςπαρυ δες πυβλιςατιονς φρανçαιςες. Λα πηψςιχυε τηéοριχυε α ςυιι ςε μουεμεντ αες, πρινςιπαλεμεντ, δες αςτευρς χυι ααιεντ εφφεςτυé δες ςéϑουρς δε φορματιον à λ´éτρανγερ. Νους αλλονς πρéςεντερ ςες éολυτιονς εν εςςαψαντ τουϑουρς δε ςουλιγνερ λες ςοντριβυτιονς φρανçαιςες.

῝έςτ λα δéςεννιε πενδαντ λαχυελλε λα πηψςιχυε δες παρτιςυλες éλéμενταιρες α αττειντ λ´âγε αδυλτε, αυςςι βιεν ςυρ λε πλαν εξπéριμενταλ χυε ςυρ ςελυι δε λα τηéοριε, αες υνε ςολλαβορατιον τρèς éτροιτε εντρε λες δευξ. Νους ςομμενçονς παρ υν πανοραμα δε λα ςιτυατιον ιντερνατιοναλε ετ νους φινιρονς παρ ςε χυε νους αππελλερονς “λε ρενουεαυ φρανçαις”.

Νους νε πουονς πας πρéςεντερ ιςι τουτες λες δéςουερτες δε ςεττε γρανδε δéςεννιε ετ νους νους λιμιτερονς à υνε λιςτε παρμι λες πλυς ςιγνιφιςατιες. $\bullet$ Λες παρτιςυλες éτρανγες. Παρμι λες νουελλες παρτιςυλες δéςουερτες δάβορδ αες λες ραψονς ςοςμιχυες ετ éτυδιéες ςυρτουτ αυπρèς δες αςςéλéρατευρς, ςερταινες πρéςενταιεντ υν ςομπορτεμεντ éτρανγε, ελλες éταιεντ αβονδαμμεντ προδυιτες λορς δες ςολλιςιονς ηαδρονιχυες, ςιγνε δίντεραςτιονς φορτες, μαις ααιεντ δες λονγυες ιες μοψεννες, ςαραςτéριςτιχυες δίντεραςτιονς φαιβλες. Λέξπλιςατιον φυτ δοννéε παρ Μ. Γελλ-Μανν ετ Κ. Νιςηιϑιμα. Ιλς οντ ποςτυλé λέξιςτενςε δ´υν νουεαυ νομβρε χυαντιχυε, αππελé “éτρανγετé” παρ Γελλ-Μανν, ςονςερé παρ λες ιντεραςτιονς φορτες ετ éλεςτρομαγνéτιχυες μαις ιολé παρ λες ιντεραςτιονς φαιβλες. Γελλ-Μανν, Α. Παις ετ Ο. Πιςςιονι οντ δéςριτ λε πρεμιερ πηéνομèνε δ´οςςιλλατιονς χυαντιχυες εντρε παρτιςυλες éλéμενταιρες, à ςαοιρ εντρε υν μéςον éτρανγε νευτρε $K^{0}$ ετ ςον αντιπαρτιςυλε $\bar{K^{0}}$. ῝ες δéςουερτες ςρéèρεντ υν νουεαυ δομαινε δε ρεςηερςηε, ςελυι “δες ςαευρς λουρδες”. Λα πρεμιèρε παρτιςυλε χυι αππαρτιεντ à ςεττε ςλαςςε εςτ λε μυον, δéςουερτ εν 1936 ετ μαλ ιντερπρéτé ςομμε éταντ λε μéςον δε Ψυϰαωα. ῝έςτ λα πρεμιèρε παρτιςυλε δοντ λε ρôλε δανς λα ςτρυςτυρε δε λα ματιèρε εςτ τουϑουρς ινςοννυ²²²²22Voir la question célèbre d’I. Rabi : “Who ordered that?”. Λα δéςουερτε δες παρτιςυλες éτρανγες, αινςι χυε δάυτρες ενςορε πλυς λουρδες, νά πας éλυςιδé ςεττε χυεςτιον. $\bullet$ Λες τηéοριες δε ϑαυγε νον-αβéλιεννες - τηéοριες δε Ψανγ-Μιλλς. Λίναριανςε δε λ´éλεςτροδψναμιχυε παρ δες τρανςφορματιονς λοςαλες éταιτ ςοννυε δéϑà αυ 19èμε ςιèςλε. Λε μêμε τψπε δίναριανςε εςτ πρéςεντ αυςςι δανς λα τηéοριε ςλαςςιχυε δε λα ρελατιιτé γéνéραλε. Νους αονς υ χυέν 1926 ῞. Φοϰ ααιτ ρεμαρχυé χυε λε φαιτ δίμποςερ υνε ιναριανςε δε πηαςε λοςαλε à λα φονςτιον δ´ονδε δε λ´éχυατιον δε Σςηρο̈δινγερ εςτ éχυιαλεντ à ιντροδυιρε υν ςηαμπ éλεςτρομαγνéτιχυε. Λέξτενςιον δε ςεττε αππροςηε à λίναριανςε παρ ιςοςπιν εςτ λε τρααιλ δε ῝. Ν. Ψανγ ετ Ρ. Μιλλς εν 1954²³²³23Il y a eu au moins deux tentatives antérieures, une par O. Klein en 1937 et une autre par W. Pauli en 1953, mais les deux ont suivi une méthode compliquée et contre-intuitive qui consistait à passer par la relativité générale dans un espace à cinq ou six dimensions, compactifier les dimensions supplémentaires et prendre la limite de courbure nulle.. Λίμπορτανςε δε ςετ αρτιςλε νά πας βεςοιν δ´êτρε ςουλιγνéε. $\bullet$ Λε νευτρινο. Εν 1956 Φ. Ρεινες ετ ῝.Λ. ῝οωαν, τρααιλλαντ αυπρèς δυ ρéαςτευρ νυςλéαιρε δε Σαανναη Ριερ, οβςερèρεντ πουρ λα πρεμιèρε φοις υνε ρéαςτιον ςαυςéε παρ υν νευτρινο. Λάννéε ςυιαντε υνε ςολλαβορατιον μενéε παρ Μ. Γολδηαβερ α ρéυςςι λέξπλοιτ δε μεςυρερ λήéλιςιτé δυ νευτρινο éμις λορς δ´υνε δéςιντéγρατιον $\beta$. Εν 1957 Β. Ποντεςορο ςυγγéρα λα ποςςιβιλιτé δ´οςςιλλατιονς πουρ λες νευτρινος. Λα ςυγγεςτιον ινιτιαλε ςονςερναιτ δες οςςιλλατιονς $\nu\leftrightarrow\bar{\nu}$, μαις πλυς ταρδ, ιλ α éτενδυ ςεττε ςυγγεςτιον αυξ οςςιλλατιονς εντρε εςπèςες δε νευτρινος διφφéρεντς. $\bullet$ Λα ιολατιον δε λα παριτé ετ λα τηéοριε δες ιντεραςτιονς φαιβλες. Λα δéςουερτε λα πλυς ςυρπρεναντε δε τουτε ςεττε πéριοδε φυτ ςελλε δε λα ιολατιον δε λα ςψμéτριε παρ ινερςιον δες ςοορδοννéες δε λέςπαςε, λα “παριτé” $P$. Εν εςςαψαντ δε ςομπρενδρε ςερταινς αςπεςτς βιζαρρες δες δéςιντéγρατιονς δες μéςονς $K$ ςηαργéς, Τ.Δ. Λεε ετ ῝.Ν. Ψανγ οντ ρεμαρχυé χυάυςυν ρéςυλτατ εξπéριμενταλ νε περμετταιτ δάφφιρμερ χυε λες ιντεραςτιονς φαιβλες ρεςπεςταιεντ λίναριανςε παρ παριτé. Ιλς οντ προποςé δες εξπéριενςες πουρ ρéπονδρε à λα χυεςτιον. ῝έςτ ῝.Σ. Ωυ, εν μεςυραντ λα διςτριβυτιον ανγυλαιρε δες éλεςτρονς éμις λορς δ´υνε δéςιντéγρατιον $\beta$ δε ςοβαλτ πολαριςé, χυι α μοντρé χυε $P$ éταιτ βελ ετ βιεν ιολéε. ῝ε ρéςυλτατ α ευ λέφφετ δ´υνε βομβε²⁴²⁴24Il paraît que Pauli, en apprenant ce résultat, s’est mis à crier que c’était de la foutaise!, μαις ιλ α éτé ςονφιρμé παρ δάυτρες μεςυρες ινδéπενδαντες. Εντρε 1956 ετ 1957 Σ.Σ. Γερςητειν ετ Ψ.Β. Ζελδοιςη εν λ´ϒΡΣΣ, αινςι χυε Φεψνμαν ετ Γελλ-Μανν αυξ ϒΣΑ, οντ φορμυλé υν μοδèλε τηéοριχυε πουρ λες ιντεραςτιονς φαιβλες εν τερμες δίντεραςτιον εντρε ςουραντς, αναλογυες αυ ςουραντ éλεςτρομαγνéτιχυε. Λα ιολατιον δε λα παριτé φαιτ χυε ςες ςουραντς ςοντ φορμéς παρ υνε ςυπερποςιτιον δες ςουραντς εςτοριελς ετ αξιαυξ. ῝έςτ λα τηéοριε $V-A$. ῝ες ςουραντς, λε εςτοριελ ετ λάξιαλ, οντ υνε παρτιε λεπτονιχυε ετ υνε αυτρε ηαδρονιχυε. Ιλ εςτ φαςιλε δ´éςριρε λα πρεμιèρε εν τερμες δες ςηαμπς δες λεπτονς ςοννυς, λ´éλεςτρον, λε μυον, λε ταυ, αινςι χυε λευρς νευτρινος. Νους πουονς ςυπποςερ χυε ςες ςηαμπς ςατιςφοντ à δες éχυατιονς δε ςηαμπς λιβρες, ςε χυι νους περμετ δε ςαλςυλερ λες éλéμεντς δε ματριςε δε ςες ςουραντς εντρε δες éτατς λεπτονιχυες. Εν ρεανςηε, λα παρτιε ηαδρονιχυε ποςε προβλèμε παρςε χυε νους νε πουονς πας ςυπποςερ δ´éχυατιονς δες ςηαμπς λιβρες πουρ λες ηαδρονς. Δανς λες αννéες ςινχυαντε λα μοιτιé δε ςε προβλèμε φυτ ρéςολυ εν φαιςαντ αππελ à υν αργυμεντ δε ςψμéτριε. Εν ςομπαραντ δες μεςυρες δε λα δéςιντéγρατιον δυ μυον – υν προςεςςυς πυρεμεντ λεπτονιχυε – αες ςελλες δε λα δéςιντéγρατιον $\beta$, ον πουαιτ ςονςλυρε χυε λα παρτιε εςτοριελλε δυ ςουραντ ηαδρονιχυε éταιτ υν ςουραντ ςονςερé. ῝έςτ λα τηéοριε ῝῞῝ (῝ουραντ ῞εςτοριελ ῝ονςερé). Εν ρèγλε γéνéραλε, δάπρèς λε τηéορèμε δε Νοετηερ, λα ςονςερατιον δ´υν ςουραντ εςτ λα ςονςéχυενςε δ´υνε ςψμéτριε. Σι νους πρενονς λέξεμπλε δε λα δéςιντéγρατιον $\beta$, λε ςουραντ ηαδρονιχυε φαιβλε τρανςφορμε υν νευτρον à υν προτον, παρ ςονςéχυεντ λα ςψμéτριε ςους ϑαςεντε εςτ ςελλε δίςοςπιν. Δονς λήψποτηèςε δυ ῝῞῝ α περμις δίδεντιφιερ λε ςουραντ ηαδρονιχυε εςτοριελ δες ιντεραςτιονς φαιβλες αες υνε παρτιε δυ ςουραντ δίςοςπιν. Λα ςολυτιον δε λάυτρε μοιτιé δυ προβλèμε, à ςαοιρ ςελυι δε λα παρτιε αξιαλε δυ ςουραντ, φυτ τρουéε λα δéςεννιε ςυιαντε.

$\bullet$ Λε γρουπε δε ρενορμαλιςατιον. ϒνε τηéοριε δες ςηαμπς δéπενδ δ´υν ςερταιν νομβρε δε παραμèτρες δοντ λα αλευρ εςτ δéτερμινéε παρ λέξπéριενςε. ῝ε ςοντ δήαβιτυδε λες μαςςες δε παρτιςυλες ετ λες ςονςταντες δε ςουπλαγε χυι τραδυιςεντ λίντενςιτé δε λίντεραςτιον. Εν 1953 δευξ ςηερςηευρς Συιςςες, Ε. ῝. Γ. Στϋςϰελβεργ ετ Α. Πετερμανν, οντ ρεμαρχυé χυάυ νιεαυ χυαντιχυε λε προςεςςυς δε ρενορμαλιςατιον χυε νους αονς πρéςεντé à λα ςεςτιον 1, ιντροδυιτ υν ςερταιν αρβιτραιρε δανς λα δéφινιτιον δε ςες ςονςταντες. Ιλς οντ μοντρé χυε νους πουονς ρεπρéςεντερ ςετ αρβιτραιρε παρ λε ςηοιξ δ´υν παραμèτρε νον-πηψςιχυε χυι α λες διμενςιονς δ´υνε μαςςε ετ χυ´ον αππελλε “ποιντ δε ςουςτραςτιον”. Ον οβτιεντ αινςι υνε φαμιλλε δε τηéοριες δéπενδαντ δυ ςηοιξ δε ςε ποιντ ετ ελλες ςοντ τουτες λιéες παρ δες τρανςφορματιονς χυι φορμεντ υν γρουπε. ῝έςτ “λε γρουπε δε ρενορμαλιςατιον”. ῝ε ςονςεπτ ςεμβλαιτ αοιρ υνε ςιγνιφιςατιον πυρεμεντ φορμελλε μαις, λάννéε ςυιαντε, Γελλ-Μανν ετ Φ. Λοω οντ μοντρé χυε, ςους ςερταινες ςονδιτιονς, ον πευτ ιντερπρéτερ λες τρανςφορματιονς δυ γρουπε δε ρενορμαλιςατιον ςομμε δες ςηανγεμεντς δ´éςηελλε δ´éνεργιε. ῝έςτ λε ρéςυλτατ χυι α φαιτ δε ςε ςονςεπτ α πριορι τεςηνιχυε, υν ουτιλ εξτρêμεμεντ πυιςςαντ πουρ λ´éτυδε δες πηéνομèνες τρèς αριéς, δυ ςομπορτεμεντ δες αμπλιτυδες δε διφφυςιον à ηαυτε éνεργιε, αυξ τρανςιτιονς δε πηαςε δε λα ματιèρε ςονδενςéε. Νους αυρονς λ´οςςαςιον δάβορδερ ςερταινες δε ςες αππλιςατιονς δανς λα ςυιτε δε ςετ εξποςé. $\bullet$ Λες βαςες ματηéματιχυες δε λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς. ῞ερς 1955 Α. Σ. Ωιγητμαν προποςα υνε φορμυλατιον αξιοματιχυε δε λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς ςους φορμε δ´υν ενςεμβλε δε ςιξ αξιομες. Ιλς ςοντ βαςéς ςυρ δες ηψποτηèςες πηψςιχυες ςιμπλες ςομμε λίναριανςε παρ δες τρανςφορματιονς δε Ποινςαρé, λα ποςιτιιτé δε λ´éνεργιε, λα προπριéτé δε λοςαλιτé δες ιντεραςτιονς - ςέςτ à διρε λάβςενςε δε ςορρéλατιον εντρε δες ééνεμεντς ςéπαρéς παρ δες ςéπαρατιονς δυ γενρε εςπαςε - ετς. Εν φαιτ, ςες αξιομες ςεμβλεντ αοιρ υν ςοντενυ τελλεμεντ γéνéραλ χυ´ον νε ςάττενδραιτ πας à οβτενιρ δέυξ δε ρéςυλτατς ιντéρεςςαντς. Ορ, ςέςτ λε ςοντραιρε χυι εςτ ραι. Νους πουονς δéμοντρερ δευξ τηéορèμες, αες δες ςονςéχυενςες πηψςιχυες ιμπορταντες. Λε πρεμιερ ςάππελλε τηéορèμε ῝ΠΤ ²⁵²⁵25$P$ est l’opération parité $\vec{x}\rightarrow-\vec{x}$, $T$ est l’opération qui renverse le sens du temps $t\rightarrow-t$ et $C$ est une opération qui échange une particule avec son anti-particule. ετ αςςυρε χυε τουτε τηéοριε δες ςηαμπς χυι ςατιςφαιτ αυξ αξιομες δε Ωιγητμαν εςτ αυτοματιχυεμεντ ιναριαντε ςους λε προδυιτ δε ςες τροις οπéρατιονς πριςες δανς υν ορδρε χυελςονχυε. Λε δευξιèμε εςτ λε τηéορèμε ςπιν – ςτατιςτιχυε χυι νους διτ χυε λες παρτιςυλες δε ςπιν εντιερ ςατιςφοντ à λα ςτατιςτιχυε δε Βοςε-Εινςτειν ετ ςελλες δε ςπιν δεμι-εντιερ à ςελλε δε Φερμι-Διρας. Λες δευξ οντ δες ςονςéχυενςες πηψςιχυες ιμπορταντες ςομμε, παρ εξεμπλε, λ´éγαλιτé δες μαςςες εντρε παρτιςυλες ετ αντι-παρτιςυλες πουρ λε τηéορèμε $CPT$ ετ λες πηéνομèνες δε ςονδενςατιον δε Βοςε-Εινςτειν πουρ λα ςοννεξιον εντρε ςπιν ετ ςτατιςτιχυε.

Λα γρανδε μαϑοριτé δες ρéςυλτατς εξπéριμενταυξ εν πηψςιχυε δες παρτιςυλες ςοντ οβτενυς παρ δες εξπéριενςες δε διφφυςιον. Λες φονδεμεντς ματηéματιχυες δε λα τηéοριε δε λα διφφυςιον δανς λε ςαδρε δε λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς ςοντ οβτενυς δανς υνε ςéριε δε τρααυξ ινιτιéς πενδαντ ςεττε δéςεννιε παρ Ρ. Ηααγ ετ Δ. Ρυελλε αινςι χυε Η. Λεημανν, Κ. Σψμανζιϰ ετ Ω. Ζιμμερμανν. Λα τηéοριε ΛΣΖ ςε τρουε δανς τους λες λιρες δε τηéοριε δες ςηαμπς. $\bullet$ Λα τηéοριε δε λα ματριςε $S$. Απρèς λε ςυςςèς δε λ´éλεςτροδψναμιχυε χυαντιχυε ιλ éταιτ νορμαλ δέςςαψερ δάππλιχυερ λα μéτηοδε δε λα ρενορμαλιςατιον αυξ αυτρες ιντεραςτιονς, à ςαοιρ λίντεραςτιον φορτε ετ λίντεραςτιον φαιβλε. Α λ´éποχυε λίντεραςτιον φορτε éταιτ ρεπρéςεντéε παρ ςελλε εντρε λες νυςλéονς (ς.-à-δ. λε προτον ετ λε νευτρον) ετ λες μéςονς $\pi$. ῝έςτ υνε δε ςιξ τηéοριες δες ςηαμπς ρενορμαλιςαβλες, δονς, τεςηνιχυεμεντ, λε προγραμμε ςάππλιχυε. Λε προβλèμε εςτ νυμéριχυε. Νους νε ςονναιςςονς πας δε ςολυτιονς εξαςτες πουρ λες τηéοριες χυαντιχυες δες ςηαμπς χυι νους ιντéρεςςεντ ετ νους φαιςονς αππελ à λα τηéοριε δες περτυρβατιονς χυι ςονςιςτε à ςαλςυλερ λες πρεμιερς τερμες δυ δéελοππεμεντ εν πυιςςανςες δ´υν παραμèτρε χυ´ον αππελλε ςονςταντε δε ςουπλαγε. ῝έςτ λε παραμèτρε χυι δéτερμινε λα φορςε δε λίντεραςτιον. Πουρ λ´éλεςτροδψναμιχυε ςε παραμèτρε εςτ $\alpha=e^{2}/4\pi\sim 1/137$, δονς ον πευτ αοιρ δες ρéςυλτατς φιαβλες μêμε εν ςαλςυλαντ υν πετιτ νομβρε δε τερμες. Πουρ λίντεραςτιον πιον-νυςλéον λε παραμèτρε ςορρεςπονδαντ εςτ δε λ´ορδρε δε 10 ετ λε δéελοππεμεντ περτυρβατιφ νά αυςυν ςενς. Βιεν ςûρ, ςέςτ λα ραιςον πουρ λαχυελλε λες ιντεραςτιονς φορτες ςοντ φορτες! Ρεςταιεντ λες ιντεραςτιονς φαιβλες χυι, ςομμε λευρ νομ λίνδιχυε, ςοντ βεαυςουπ πλυς φαιβλες. Μαληευρευςεμεντ, ιςι ςέςτ λα μéτηοδε χυι νε ςάππλιχυε πας. Λα τηéοριε δε Φερμι, χυι δéςριαιτ βιεν λα πηéνομéνολογιε δες ιντεραςτιονς φαιβλες, νέςτ πας παρμι λες ςιξ τηéοριες ρενορμαλιςαβλες. ῝ε δουβλε éςηες α ιτε τερνι λέντηουςιαςμε ςουλεé παρ λα τηéοριε δε λα ρενορμαλιςατιον. Λε δéςενςηαντεμεντ éταιτ τελ χυε λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς ν´éταιτ μêμε πας ενςειγνéε δανς δε νομβρευςες υνιερςιτéς.

ϒνε αππροςηε αλτερνατιε ςονςιςτε à éιτερ λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς ετ à ςηερςηερ δες μéτηοδες δε ςαλςυλ αππλιςαβλες διρεςτεμεντ ςυρ λες αμπλιτυδες δε διφφυςιον. ῝έςτ λα τηéοριε δε λα ματριςε $S$, $S$ πουρ “ςςαττερινγ”. Ελλε α éτé ιντροδυιτε παρ Θ. Α. Ωηεελερ δανς λες αννéες 30 ετ πλυς ςονςρèτεμεντ παρ Ηειςενβεργ εν 1943, μαις ελλε α éτé δéελοππéε δυραντ λες αννéες 50. Σανς φαιρε αππελ à δες μοδèλες δψναμιχυες παρτιςυλιερς, ελλε ποςτυλε διρεςτεμεντ δες προπριéτéς δάναλψτιςιτé πουρ λες αμπλιτυδες δε διφφυςιον ετ περμετ αινςι δε λες εξπριμερ à λάιδε δες ρελατιονς δε διςπερςιον χυι éταιεντ ςοννυες εν οπτιχυε. Παρ εξεμπλε, ον πευτ δéμοντρερ χυε λες προπριéτéς δάναλψτιςιτé χυι περμεττεντ δ´éςριρε λες ρελατιονς δε διςπερςιον δε Κραμερς-Κρονιγ δéςριαντ λα διφφυςιον δε λα λυμιèρε δανς λα ματιèρε, πευεντ êτρε οβτενυες à παρτιρ δε λα προπριéτé δε ςαυςαλιτé²⁶²⁶26Cette observation est probablement due à van Kampen qui était un étudiant de Kramers..

Λα πρεμιèρε ρελατιον δε διςπερςιον δες τεμπς μοδερνες φυτ éςριτε παρ Μ. Γολδβεργερ εν 1955 πουρ λάμπλιτυδε δε διφφυςιον πιον-νυςλéον ερς λάαντ. Εν 1958 Σ. Μανδελςταμ α γéνéραλιςé ςε τρααιλ εν ποςτυλαντ δες προπριéτéς δάναλψτιςιτé δε λάμπλιτυδε δε διφφυςιον ςονςιδéρéε ςομμε φονςτιον δε δευξ αριαβλες ςομπλεξες, λ´éνεργιε ετ λε μομεντ δε τρανςφερτ. ῝εττε ηψποτηèςε λυι περμιτ δ´éςριρε υνε ρελατιον δε διςπερςιον δουβλε, ςοννυε ςους λε νομ δε “ρεπρéςεντατιον δε Μανδελςταμ”. Λάννéε ςυιαντε Τ. Ρεγγε α φαιτ λήψποτηèςε αυδαςιευςε δε ςονςιδéρερ υνε ςοντινυατιον αναλψτιχυε δε λάμπλιτυδε δε διφφυςιον ςυρ λε πλαν ςομπλεξε δυ μομεντ ςινéτιχυε, υνε αριαβλε χυι, πηψςιχυεμεντ, νε πρενδ χυε δες αλευρς διςςρèτες. Δυραντ λα δéςεννιε ςυιαντε ςες δευξ τρααυξ οντ δοννé à λα τηéοριε δε λα ματριςε $S$ υνε ιμπυλςιον ινςροψαβλε. Ελλε α δομινé λα ρεςηερςηε δανς λε δομαινε δες ιντεραςτιονς φορτες εν αττειγναντ πρεςχυε λε ςτατυτ δ´υνε ρελιγιον. Λε Τεμπλε éταιτ Βερϰελεψ ετ λε Γρανδ Πρêτρε Γ. ῝ηεω. Ον εν ρεπαρλερα à λα ςεςτιον ςυιαντε μαις ιςι ϑε ουδραις ςιτερ υν τρααιλ ιμπορταντ δε Μαρςελ Φροιςςαρτ φαιτ πενδαντ υν ςéϑουρ à Βερϰελεψ. Εν τεναντ ςομπτε δε λ´υνιταριτé δε λα ματριςε $S$, Φροιςςαρτ α δéμοντρé χυε λα ςεςτιον εφφιςαςε τοταλε δε λα ςολλιςιον εντρε δευξ παρτιςυλες ςςαλαιρες, ςονςιδéρéε ςομμε φονςτιον δε λ´éνεργιε, νε πευτ πας ςροιτρε à λίνφινι πλυς ιτε χυε λε ςαρρé δυ λογαριτημε δε λ´éνεργιε δανς λε ςψςτèμε δυ ςεντρε δε μαςςε. ῝έςτ λα “βορνε δε Φροιςςαρτ”[20]. Δανς λα μêμε πéριοδε, Μαυριςε Θαςοβ, εν ιςιτε à Βροοϰηαεν, α éςριτ υν αρτιςλε αες Γ. ῝. Ωιςϰ δανς λεχυελ ιλς ιντροδυιςεντ λε φορμαλιςμε δε λήéλιςιτé πουρ δéςριρε λες αμπλιτυδες δε διφφυςιον δες παρτιςυλες αες ςπιν[21].

Νους αονς υ αυξ ςεςτιονς πρéςéδεντες χυε λες ςοντριβυτιονς δες ςηερςηευρς φρανçαις εν πηψςιχυε τηéοριχυε δες παρτιςυλες éλéμενταιρες δυραντ λες αννéες 30 ετ 40 οντ éτé δ´υν νιεαυ πλυτôτ μéδιοςρε. ῝έςτ ςευλεμεντ δανς λες αννéες 50 χυ´ον οβςερε λες ςιγνες δ´υν ςερταιν ρενουεαυ. $\bullet$ Λες τροις μουςχυεταιρες. ῝ε ρενουεαυ εςτ ςυρτουτ λ´οευρε δε πηψςιςιενς χυι ααιεντ εφφεςτυé δες ςéϑουρς δε φορματιον à λ´éτρανγερ. Λες τροις μουςχυεταιρες δυ τιτρε ςοντ Αλβερτ Μεςςιαη, Μαυριςε Λéψ ετ Λουις Μιςηελ. ῝ηαςυν δέυξ, παρ ςον ενςειγνεμεντ ετ ςα ρεςηερςηε, α ςυ αττιρερ δες ϑευνες ετ φορμερ δες γρουπες δε ςηερςηευρς αςτιφς. ῝οντραιρεμεντ αυξ ηéρος δ´Αλεξανδρε Δυμας, ιλ ν´ψ α πας ευ δε ςψνεργιε ρéελλε ου δε ςολλαβορατιον ςςιεντιφιχυε εντρε ευξ.

1) Αλβερτ Μεςςιαη (1921-2013). Ιλ α ιντερρομπυ ςες éτυδες (Ξ40) πουρ ρεϑοινδρε λα Φρανςε Λιβρε. Απρèς λα γυερρε ιλ α éτυδιé αυξ Ετατς-ϒνις (Ινςτιτυτ δε Πρινςετον ετ ϒνιερςιτé δε Ροςηεςτερ) ετ, à ςον ρετουρ εν Φρανςε, ιλ α éτé ρεςρυτé παρ Ψες Ροςαρδ²⁷²⁷27Yves Rocard est un personnage atypique qui a joué un rôle très important dans ces développements même si il n’était pas un physicien des hautes énergies. Il a compris le grand intérêt de cette “nouvelle physique” et, de son double poste de directeur du laboratoire de physique de l’ENS et de conseiller scientifique du CEA, il a su attirer des jeunes scientifiques de talent. C’est encore lui qui a soutenu la construction du premier accélérateur linéaire à Orsay. αυ ῝ΕΑ. Ιλ α φαιτ δες τρααυξ δε ρεςηερςηε ςυρ λες προπριéτéς ςτατιςτιχυες δε χυαρϰς μαις ιλ εςτ ςυρτουτ ςοννυ πουρ ςον ενςειγνεμεντ δε μéςανιχυε χυαντιχυε, λε πρεμιερ ςουρς ςτρυςτυρé δε ςεττε διςςιπλινε εν Φρανςε.

2) Μαυριςε Λéψ (1922-2022). Ιλ α παςςé ςα τηèςε εν Φρανςε ετ ιλ εςτ παρτι δάβορδ εν Ανγλετερρε ετ ενςυιτε à λ´Ινςτιτυτ δε Πρινςετον. Δανς ςον πρεμιερ αρτιςλε ιλ α ςηερςηé à δéτερμινερ λες φορςες εντρε νυςλéονς εν τεναντ ςομπτε δες εφφετς δυς à λ´éςηανγε δε δευξ πιονς[22]. Δε ρετουρ εν Φρανςε ιλ α οςςυπé δες ποςτες δε Προφεςςευρ à λ´ϒνιερςιτé ετ ιλ α éτé ινιτé παρ Ροςαρδ πουρ ςρéερ υν γρουπε δε πηψςιχυε τηéοριχυε à λ´ΕΝΣ. ῝ε γρουπε α εςςαιμé à Ορςαψ ετ à λ´ϒνιερςιτé δε Παρις. Παρμι λες πρεμιερς μεμβρες δυ γρουπε ον τρουε Α. Μαρτιν, Πη. Μεψερ ετ Β. Θανςοιςι. Λε τρααιλ δε ρεςηερςηε λε πλυς ςοννυ δε Λéψ εςτ ςελυι δυ μοδèλε $\sigma$, éςριτ εν 1960 εν ςολλαβορατιον αες Γελλ-Μανν[23]. ῝ετ αρτιςλε εςτ ρεμαρχυαβλε à πλυςιευρς τιτρες: Δάβορδ ιλ εςτ λε πρεμιερ μοδèλε εξπλιςιτε δε λα βριςυρε ςποντανéε δε λα ςψμéτριε ςηιραλε αες δες μéςονς $\pi$ ςομμε βοςονς δε Γολδςτονε²⁸²⁸28Bien-sûr, le terme “boson de Goldstone” n’est pas utilisé, car l’article date de 1960. En fait, il précède de quelques jours l’article de Nambu.. Ενςυιτε, δανς υνε νοτε αϑουτéε αυξ éπρευες, ιλ ιντροδυιτ λα πρεμιèρε νοτιον δ´υνιερςαλιτé δυ ςουραντ φαιβλε εςτοριελ δανς λα φορμε ςοννυε αυϑουρδήυι, φορμυλéε δανς λε ςαδρε δε $SU(3)$ παρ Ν. ῝αβιββο εν 1963. Ενφιν, λες αυτευρς éτυδιεντ αυςςι λα λιμιτε δανς λαχυελλε λα μαςςε δυ ςηαμπ $\sigma$ τενδ ερς λίνφινι ετ οβτιεννεντ αινςι υν μοδèλε δανς λεχυελ λες ςηαμπς δες μéςονς $\pi$ ςε τρανςφορμεντ δε φαçον νον-λινéαιρες ςους λες τρανςφορματιονς ςηιραλες. ῝ε μοδèλε $\sigma$ νον-λινéαιρε ςοντινυε δε ϑουερ υν ρôλε τρèς ιμπορταντ εν πηψςιχυε τηéοριχυε. Μαυριςε Λéψ εςτ ςονςιδéρé, à ϑυςτε τιτρε, ςομμε λε πρινςιπαλ αρτιςαν δυ ρενουεαυ δε λα Πηψςιχυε δες Ηαυτες Éνεργιες εν Φρανςε αες λα ςρéατιον δυ “3èμε ῝ψςλε δε Πηψςιχυε Τηéοριχυε Ατομιχυε ετ Νυςλéαιρε”, λα πρεμιèρε ινςτιτυτιον υνιερςιταιρε δένςειγνεμεντ δε λα πηψςιχυε μοδερνε δανς νοτρε παψς. Δες γéνéρατιονς δε πηψςιςιενς δες ηαυτες éνεργιες, αυςςι βιεν δες τηéοριςιενς χυε δες εξπéριμεντατευρς, οντ éτé φορμéς δανς ςε 3èμε ῝ψςλε. ῝έςτ ενςορε Λéψ χυι α ςρéé λ´Έςολε δε Πηψςιχυε à ῝αργèςε[24].

3) Λουις Μιςηελ (1923-1999). Απρèς δες éτυδες à λ´Έςολε Πολψτεςηνιχυε (Ξ43), Μιςηελ εςτ αλλé à λ´ϒνιερςιτé δε Μανςηεςτερ οù ιλ α éτυδιé ςους λα διρεςτιον δε Λ. Ροςενφελδ. Απρèς ςα τηèςε, οβτενυε εν 1953, ιλ α τρααιλλé à λ´Ινςτιτυτ δε Πρινςετον ετ αυ γρουπε δε πηψςιχυε τηéοριχυε δυ ῝ΕΡΝ χυι, à λ´éποχυε, éταιτ ινςταλλé à ῝οπενηαγυε. Δε ρετουρ εν Φρανςε ιλ α ενςειγνé à λ´ϒνιερςιτé δε Λιλλε ετ, εν 1960, ιλ α ςρéé υν γρουπε δε πηψςιχυε τηéοριχυε à λ´Έςολε Πολψτεςηνιχυε οù ιλ α αττιρé ερς λα πηψςιχυε δες ηαυτες éνεργιες πλυςιευρς éλèες παρμι λες πλυς βριλλαντς δε λ´Ξ²⁹²⁹29Une liste très incomplète des premières recrues contient Cl. Bouchiat, H. Epstein et G. Flammand de la promotion 1953.. Ιλ α αυςςι ςοντριβυé à λα ςρéατιον δε λ´Ινςτιτυτ δες Ηαυτες Ετυδες Σςιεντιφιχυες (Ι.Η.Ε.Σ.) à Βυρες-ςυρ-Ψεττε. Λ´οευρε ςςιεντιφιχυε δε Μιςηελ ςουρε υν αςτε δομαινε, δε λα πηéνομéνολογιε δες ιντεραςτιονς φαιβλες αυξ προβλèμες ματηéματιχυες λιéς à λάππλιςατιον δε λα τηéοριε δες γρουπες. Πουρ ςε δερνιερ ςυϑετ ιλ α ρεçυ λα μéδαιλλε Ωιγνερ εν 1984. Πουρ ςα τηèςε ιλ α éτυδιé λε ςπεςτρε δες éλεςτρονς éμις λορς δε λα δéςιντéγρατιονς δες λεπτονς $\mu$ ετ ιλ α μοντρé χυε, πουρ υνε γρανδε ςλαςςε δήαμιλτονιενς, ςε ςπεςτρε δéπενδ δ´υν ςευλ παραμèτρε, αππελé “παραμèτρε δε Μιςηελ”[25]. Εν ςολλαβορατιον αες ῝λ. Βουςηιατ, ιλ α éτενδυ ςες ρéςυλτατς εν ινςλυαντ λες εφφετς δε πολαριςατιον ετ λα ιολατιον δε λα παριτé[26]. Ιλς οντ αυςςι éτυδιé λες ςοντριβυτιονς ηαδρονιχυες δανς λε $g-2$ δυ μυον[27]. Πενδαντ ςον ςéϑουρ à ῝οπενηαγυε Μιςηελ α ιντροδυιτ λε ςονςεπτ δε λα “παριτé $G$”, λε προδυιτ δ´υνε τρανςφορματιον παρτιςυλε – αντι-παρτιςυλε $C$ αες υνε ροτατιον δε 180° δανς λέςπαςε δίςοςπιν[28]. Λάανταγε εςτ χυε τους λες μéςονς $\pi$, ςηαργéς ου νευτρες, ςοντ δες éτατς προπρες δε $G$. Εν 1959, εν ςολλαβορατιον αες ῞. Βαργμανν ανδ ῞.Λ. Τελεγδι, ιλς οντ οβτενυ λ´éχυατιον χυι δéςριτ λα πρéςεςςιον δε λα πολαριςατιον δ´υνε παρτιςυλε δανς υν ςηαμπ éλεςτρομαγνéτιχυε[29].

῝λαυδε Βουςηιατ, éλèε δε Μιςηελ, δυραντ υν ςéϑουρ à λ´ϒνιερςιτé δε Πρινςετον εν 1958, α éτυδιé λες εφφετς δε ρεςυλ δανς λα δéςιντéγρατιον $\beta$ ετ λα ςαπτυρε $K$ πουρ λες τρανςιτιονς ιντερδιτες[30].

$\bullet$ Λένςειγνεμεντ δε πηψςιχυε τηéοριχυε εν Φρανςε. Λ´Έςολε δες Ηουςηες. Θυςχυ´à λα φιν δες αννéες 50 λένςειγνεμεντ δε πηψςιχυε τηéοριχυε éταιτ πρατιχυεμεντ αβςεντ δυ προγραμμε δες υνιερςιτéς ετ γρανδες éςολες φρανçαιςες. Ιλ ςεμβλε χυίλ ψ ααιτ à λα πλαςε χυελχυες “ςéμιναιρες” αςςεζ ςονφιδεντιελς, φορμéς δε χυελχυες ϑευνες αυτουρ δ´υν προφεςςευρ. Δανς λα ρéγιον παριςιεννε ον εν ςονναιςςαιτ αυ μοινς δευξ: ςελυι δε δε Βρογλιε ετ ςελυι δε Προςα. Λες δευξ ς´οςςυπαιεντ δες προβλèμες αςςεζ φορμελς, ςανς ςονταςτ ρéελ αες δες ρéςυλτατς εξπéριμενταυξ: λε πρεμιερ ςυρτουτ δε χυεςτιονς éπιςτéμολογιχυες ετ λε δευξιèμε δες χυεςτιονς ματηéματιχυες δε λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς³⁰³⁰30Chaque séminaire avait ses fidèles, “la bande à de Broglie” et “la bande à Proca”. Parmi les physiciens que j’avais rencontrés, d’Espagnat m’avait dit d’avoir appartenu à la première et Ph. Meyer à la seconde.. Μαληευρευςεμεντ, Προςα εςτ μορτ εν 1955 à λ´âγε δε 58 ανς. Δανς ςε δéςερτ αςαδéμιχυε υνε ινςτιτυτιον ςινγυλιèρε α ϑουé υν ρôλε ςαπιταλ: ιλ ςάγιτ δε λ´Έςολε δε Πηψςιχυε Τηéοριχυε δες Ηουςηες φονδéε εν 1950 παρ ῝éςιλε ΔεΩιττ-Μορεττε (1922-2017). Ελλε ααιτ δéβυτé ςα ςαρριèρε αυ λαβορατοιρε δε Θολιοτ μαις ελλε α δû παρτιρ à λ´éτρανγερ αφιν δ´éτυδιερ λα πηψςιχυε ματηéματιχυε. Πενδαντ υν ςéϑουρ à λ´Ινςτιτυτ δε Πρινςετον ελλε ααιτ éπουςé λε πηψςιςιεν Αμéριςαιν Βρψςε ΔεΩιττ. ῝ονςςιεντε δες προβλèμες δε λένςειγνεμεντ εν Φρανςε ελλε α μις τουτε ςον éνεργιε, χυι éταιτ ςονςιδéραβλε, à λα ςρéατιον δ´υνε éςολε δ´éτé δε πηψςιχυε τηéοριχυε. Δανς λε προϑετ χυέλλε ααιτ ςουμις αυ Μινιςτèρε δε λ´Έδυςατιον Νατιοναλε ελλε εξποςε λες βυτς δε ςεττε Έςολε αες υνε ςλαρτé ρεμαρχυαβλε.

ΠΡΟΘΕΤ δε ῝ΡΕΑΤΙΟΝ δ’υνε Ε῝ΟΛΕ δ’ΕΤΕ

Λἐνςειγνεμεντ δε λα πηψςιχυε τηéοριχυε εςτ, εν γéνéραλ, ινςυφφιςαντ. Δανς ςες ςονδιτιονς, ιλ ςεραιτ βον δε μεττρε, πενδαντ λ’éτé, à λα διςποςιτιον δες éτυδιαντς ετ ϑευνες ςηερςηευρς φρανçαις ετ éτρανγερς, υν ενςειγνεμεντ δε βαςε λευρ περμετταντ δἀβορδερ λες προβλèμες δε πηψςιχυε τηéοριχυε μοδερνε. …….. Λορςχυ’υν ενςειγνεμεντ ρéγυλιερ δε λα πηψςιχυε τηéοριχυε ςερα οργανιςé, ςεττε éςολε δ’éτé ςυβςιςτεραιτ ετ διριγεραιτ ςες αςτιιτéς ερς δες éτυδες πλυς ςπéςιαλιςéες.

Αυ δéπαρτ, ςηαχυε ςεςςιον αυξ Ηουςηες δυραιτ δευξ μοις αες δες ςουρς ιντενςες χυι ςορρεςπονδαιεντ à υν βον ςεμεςτρε δένςειγνεμεντ υνιερςιταιρε. Λα πρεμιèρε ςεςςιον ευτ λιευ εν 1951 αες δες ςουρς, εντρε αυτρες, δε μéςανιχυε χυαντιχυε παρ Λ. αν Ηοε ετ δε πηψςιχυε δυ ςολιδε παρ Ω. Κοην. Εν φαιτ, λε ςουρς εμβλéματιχυε δε μéςανιχυε χυαντιχυε éταιτ ενςειγνé πρατιχυεμεντ τους λες ανς δυραντ λα δéςεννιε 50-60 παρ δες ενςειγναντς ςομμε Β. ΔεΩιττ, Λ. αν Ηοε, Θ. Σςηωινγερ ου Λ. Σςηιφφ. Λ´Έςολε ςομπτε παρμι ςες πρεμιερς éλèες υν γρανδ νομβρε δε πηψςιςιενς δε ςεττε γéνéρατιον δοντ λες φυτυρς πριξ Νοβελ Αλφρεδ Καςτλερ, Πιερρε-Γιλλες δε Γεννες, Γεοργες ῝ηαρπαϰ, ῝λαυδε ῝οηεν-Ταννουδϑι ετ Σεργε Ηαροςηε, πουρ νε μεντιοννερ χυε δες Φρανçαις. Δε μêμε, παρμι λες ενςειγναντς ον τρουε τους λες γρανδς νομς δε νοτρε διςςιπλινε ςομμε Φερμι, Παυλι, Φεψνμαν, Σςηωινγερ, Δψςον, Γλαςηοω, Ωεινβεργ, Γροςς, Ωιττεν ετς. ῝ομμε πρéυ δανς λε προϑετ δε ῝éςιλε ΔεΩιττ, αυ φυρ ετ à μεςυρε χυε λένςειγνεμεντ δε βαςε δε πηψςιχυε τηéοριχυε ςε ρéπανδαιτ δανς λες υνιερςιτéς φρανçαιςες, λένςειγνεμεντ αυξ Ηουςηες éολυαιτ ερς δε ςυϑετς δε ρεςηερςηε ςπéςιαλιςéς. Πενδαντ υνε βοννε παρτιε δε λα δéςεννιε λ´Έςολε δες Ηουςηες éταιτ λε ςευλ ενδροιτ εν Φρανςε οù υν éτυδιαντ πουαιτ αππρενδρε λα πηψςιχυε μοδερνε. Λε ςουρς δε μéςανιχυε χυαντιχυε δε Μεςςιαη αυ ῝ΕΑ α δéβυτé εν 1955 ετ Λéψ α ςρéé λε 3èμε ῝ψςλε δε πηψςιχυε τηéοριχυε ερς λα φιν δες αννéες 50. Εν 1962, λάννéε δε μον ινςςριπτιον, λε προγραμμε δες ςουρς éταιτ: μéςανιχυε χυαντιχυε, παρ Βερναρδ δ´Εςπαγνατ, μéςανιχυε ςτατιςτιχυε, παρ Θαςχυες Ψον, ιντροδυςτιον à λα πηψςιχυε δες παρτιςυλες éλéμενταιρες, παρ Πηιλιππε Μεψερ ετ πηψςιχυε νυςλéαιρε, παρ Μαυριςε Λéψ. Ιλ εςτ διφφιςιλε δέξπλιχυερ αυξ éτυδιαντς δάυϑουρδήυι χυε λε ςουρς éλéμενταιρε δε μéςανιχυε χυαντιχυε, (λε πυιτς ςαρρé, λ´οςςιλλατευρ ηαρμονιχυε, ου λάτομε δήψδρογèνε), éταιτ ενςειγνé πουρ λα πρεμιèρε φοις αυ νιεαυ Μ2 ετ νον πας εν λιςενςε, μαις εν φαιτ, ααντ λα ςρéατιον δε ςε 3èμε ῝ψςλε παρ Λéψ, ιλ ν´éταιτ ενςειγνé νυλλε παρτ! Δες γéνéρατιονς δε ςςιεντιφιχυες ςορταιεντ δυ ςψςτèμε υνιερςιταιρε φρανçαις δανς λίγνορανςε τοταλε, ου, πιρε, αες δες ιδéες αγυες ετ ερρονéες, δε ςε ςηαπιτρε φονδαμενταλ δε λα πηψςιχυε. Λε πρεμιερ ςουρς, ον λάππελαιτ ῝ερτιφιςατ à λ´éποχυε, δε μéςανιχυε χυαντιχυε μοδερνε à λ´ϒνιερςιτé δε Παρις δεςτινé αυξ éτυδιαντς δε λιςενςε, δατε δε λα φιν δες αννéες 60.

$\bullet$ Λες πρεμιερς τηéοριςιενς φρανçαις αυ ῝ΕΡΝ. Λε ῝ΕΡΝ εςτ υνε δες πλυς βελλες ρéυςςιτες ςςιεντιφιχυες αυ μονδε, προυεςςε ινςτιτυτιοννελλε ετ προυεςςε τεςηνολογιχυε, υν βελ εξεμπλε δε ςοοπéρατιον ιντερνατιοναλε. Λες ςςιεντιφιχυες ον ςυ ςονςτρυιρε λ´Ευροπε δε λα Σςιενςε βιεν ααντ χυε λες πολιτιχυες νε ςε πενςηεντ ςυρ λ´Ευροπε δε λ´Εςονομιε³¹³¹31Un des premiers scientifiques à proposer la création. d’un centre européen de recherche en physique des hautes énergies fut L. de Broglie lors de la conférence européenne de la culture à Lausanne en décembre 1949.[31]. Λε ῝ΕΡΝ εςτ υν ςεντρε δε πηψςιχυε εξπéριμενταλε μαις, δèς λες πρεμιèρες αννéες δε ςον εξιςτενςε, ιλ ςέςτ δοτé δ´υν γρουπε αςτιφ δε πηψςιχυε τηéοριχυε³²³²32En fait, sur ce point le CERN n’a pas suivi l’exemple Américain. Brookhaven, l’analogue mais aussi le rival du CERN pendant les premières années, n’a jamais acquis un grand groupe de physique théorique. Qui plus est, au CERN le rôle des théoriciens était clairement défini: même s’ils étaient encouragés à collaborer avec les expérimentateurs, ceci n’a jamais été une obligation. L’excellence dans la recherche était le critère essentiel. Parmi les premières recrues ainsi que parmi les membres permanents plus tard, on trouve des spécialistes de physique mathématique.. Εντρε 1952 ετ 1957, λες αννéες δε ςονςτρυςτιον à Γενèε, λες τηéοριςιενς éταιεντ αφφεςτéς αυ ῝εντρε δε Πηψςιχυε Τηéοριχυε “Νιελς Βοηρ” à ῝οπενηαγυε ετ Βοηρ α éτé λε πρεμιερ Διρεςτευρ δυ γρουπε. Δευξ τηéοριςιενς Φρανçαις οντ éτé βουρςιερς δυ ῝ΕΡΝ à ῝οπενηαγυε: Λουις Μιςηελ ετ Βερναρδ δ´Εςπαγνατ.

Λε πρεμιερ Διρεςτευρ Γéνéραλ δυ ῝ΕΡΝ, εν 1954, α éτé Φελιξ Βλοςη. Ιλ éταιτ ςενςé αλλερ à Γενèε αφιν δε ςυπεριςερ λα ςονςτρυςτιον δυ ςεντρε ετ ιλ α οβτενυ δυ ῝ονςειλ λα περμιςςιον δίνιτερ υν πετιτ γρουπε δε πηψςιςιενς. Ιλ α δάβορδ οφφερτ λε ποςτε à Ανατολε Αβραγαμ χυι, ςομμε Βλοςη, éταιτ υν ςπéςιαλιςτε δυ μαγνéτιςμε νυςλéαιρε. Α λ´éποχυε Αβραγαμ διριγεαιτ υν γρουπε à Σαςλαψ ετ νά πας ουλυ δéμéναγερ δε φαçον περμανεντε à Γενèε. Λε πρεμιερ τηéοριςιεν ρεςρυτé εν ταντ χυε μεμβρε αυ ῝ΕΡΝ φυτ δ´Εςπαγνατ (Οςτ. 1954) ςυιι εν Θανιερ 1955 παρ Θαςχυες Πρεντϰι. Λες δευξ εναιεντ δυ λαβορατοιρε δε Λεπρινςε-Ρινγυετ δε λ´Έςολε Πολψτεςηνιχυε ετ λε τρααιλ χυίλς οντ φαιτ ενςεμβλε εςτ, προβαβλεμεντ, λε πλυς ςιγνιφιςατιφ δε τουτ ςε χυι α éτé φαιτ à λα Διιςιον Τηéοριε à Γενèε πενδαντ ςεττε δéςεννιε. Α παρτιρ δε 1953, πλυςιευρς τηéοριςιενς ααιεντ εςςαψé δ´éλαργιρ λα ςψμéτριε δίςοςπιν αφιν δίνςλυρε λα ςονςερατιον δε λ´éτρανγετé. Δανς ςετ εφφορτ νους ουλονς ςιτερ υνε ςéριε δάρτιςλες δε δ´Εςπαγνατ ετ Πρεντϰι[32]. Ιλς οντ πρéδιτ λέξιςτενςε δ´υν μéςον $0^{-}$ ιςοςςαλαιρε, βιεν ααντ λα δéςουερτε δε $\eta$ ετ $\eta^{\prime}$ ετ ιλς οντ αβορδé πουρ λα πρεμιèρε φοις λα χυεςτιον γéνéραλε δε ςψμéτριε πουρ τουτες λες ιντεραςτιονς. Εν 1962 ιλς αδαπτèρεντ ςε τρααιλ αυ γρουπε δε ςψμéτριε $SU(3)$[33] ετ éςριιρεντ λε ςουραντ φαιβλε ςους υνε φορμε χυι ρεςςεμβλε à ςελλε ιντροδυιτε παρ Ν. ῝αβιββο εν 1963 αες υν ανγλε χυίλς αππελèρεντ $\alpha$. Μαις ιλς ν´οντ πας εξπλοιτé ςε πρινςιπε à ςαυςε, παραîτ-ιλ, δ´υν ρéςυλτατ εξπéριμενταλ ερρονé χυι ινδιχυαιτ υνε ιολατιον δε λα ρèγλε $\Delta Q=\Delta S$ δανς λες δéςιντéγρατιονς δες μéςονς $K$. Θε ουδραις αυςςι μεντιοννερ υν τρααιλ δε Ρ. Ομνèς χυι éταιτ βουρςιερ αυ ῝ΕΡΝ. Εν 1958 ιλ α éταβλι υνε éχυατιον ιντéγραλε, ςοννυε ςους λε νομ δ´éχυατιον δε Μυςϰηελιςηιλι-Ομνες, χυι ρελιε δες χυαντιτéς μεςυραβλες δ´υνε ρéαςτιον χυι ςοντιεντ υνε παιρε δε μéςονς, παρ εξεμπλε δευξ πιονς, δανς λ´éτατ φιναλ, à λάμπλιτυδε δε διφφυςιον éλαςτιχυε à βαςςε éνεργιε δε ςες μéςονς[34].

Αυ ςουρς δε ςεττε δéςεννιε λα ρεςηερςηε εν πηψςιχυε τηéοριχυε δες ηαυτες éνεργιες φυτ μαρχυéε παρ δευξ ςουραντς πρινςιπαυξ: λ´éτυδε δες ιντεραςτιονς φορτες δανς λε ςαδρε δε λα τηéοριε δε λα ματριςε $S$ δ´υν ςôτé ετ λέξτενςιον δες προπριéτéς δε ςψμéτριε à δες γρουπες αυ δελà δυ γρουπε δίςοςπιν δε λάυτρε. Εν παραλλèλε ον ααιτ χυελχυες τρααυξ, πρεςχυε ςονφιδεντιελς, παρ δες ςηερςηευρς ιςολéς. ῝ερταινς ςομμενçαιεντ δéϑà à ϑαλοννερ λε ςηεμιν ερς λα ςονςτρυςτιον δυ Μοδèλε Στανδαρδ.

῝έςτ αυςςι λα δéςεννιε δυραντ λαχυελλε λα ρεςηερςηε ςέςτ βιεν δéελοππéε εν Φρανςε. ῝ε δéελοππεμεντ ςέςτ φαιτ εν γρανδε παρτιε δανς λε ςαδρε δυ ῝ΝΡΣ γρâςε αυ ςψςτèμε δες λαβορατοιρες αςςοςιéς. Πουρ λα πηψςιχυε δες ηαυτες éνεργιες νους ςονςτατονς υνε παρτιςυλαριτé νοταβλε: λες ςεντρες δε πηψςιχυε τηéοριχυε ςοντ διςτινςτς δε ςευξ δε λα πηψςιχυε εξπéριμενταλε, ςοντραιρεμεντ à ςε χυι ςε παςςε δανς δάυτρες διςςιπλινες, τελλες λα πηψςιχυε ατομιχυε ου λα πηψςιχυε δε λα ματιèρε ςονδενςéε. Πευτ-êτρε à ςαυςε δε ςεττε ςéπαρατιον, λες λαβορατοιρες δε πηψςιχυε τηéοριχυε ςοντ δαανταγε “πλυριδιςςιπλιναιρες” αες δες ςπéςιαλιςτες δε λα μéςανιχυε ςτατιςτιχυε ετ δε λα πηψςιχυε δες τρανςιτιονς δε πηαςε χυι ςôτοιεντ ςευξ δες παρτιςυλες éλéμενταιρες. Νατυρελλεμεντ – νους ςομμες εν Φρανςε – νους οβςερονς υνε γρανδε ςονςεντρατιον δανς λα ρéγιον Παριςιεννε (Ορςαψ, Σαςλαψ, Έςολε Πολψτεςηνιχυε, Θυςςιευ) αες χυελχυε εξςεπτιονς, ςυρτουτ à Μαρςειλλε ετ υν πευ à Βορδεαυξ. Λ´éμεργενςε δες ςεντρες εν προινςε δéβυτε ερς λα φιν δε λα δéςεννιε.

῝´éταιτ δε λοιν λε ςουραντ δομιναντ. ῝εττε αππροςηε χυι, δ´υν οπτιμιςμε εξαγéρé, εςτ τομβéε à υν ουβλι τουτ αυςςι ινϑυςτιφιé³³³³33Aujourd’hui certains résultats et techniques de la théorie de la matrice $S$, comme par exemple la méthode du “bootstrap”, sont ressuscités., α προδυιτ πλυςιευρς ρéςυλτατς ιντéρεςςαντς, παρφοις παρ δες ςηερςηευρς φρανçαις.

Λα τηéοριε δε λα ματριςε $S$ ποςτυλε δες προπριéτéς δάναλψτιςιτé πουρ λες αμπλιτυδες δε διφφυςιον. Θ. Βρος ετ Η. Επςτειν, εν ςολλαβορατιον ςυρτουτ αες ῞. Γλαςερ, οντ δéμοντρé χυε, δανς λε ςαδρε δε λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς, λάμπλιτυδε δε διφφυςιον, ςονςιδéρéε ςομμε φονςτιον δυ ςαρρé δε λ´éνεργιε δανς λε ςεντρε δε μαςςε $s$ ετ δε ςελυι δυ μομεντ δε τρανςφερτ $t$, αδμετ υν προλονγεμεντ αναλψτιχυε εν $s$ ετ $t$ ςομπλεξες δανς υν δομαινε χυι ςοντιεντ λα ρéγιον πηψςιχυε. Εν πλυς, ςεττε φονςτιον αναλψτιχυε ςατιςφαιτ à λα προπριéτé δε ςροιςεμεντ χυι ςονςιςτε à éςηανγερ εντρε δες παρτιςυλες εντραντες ετ ςορταντες[35]. Πουρ éςριρε δες ρελατιονς δε διςπερςιον λα προπριéτé δάναλψτιςιτé νε ςυφφιτ πας, ιλ φαυτ ενςορε χυε λάμπλιτυδε ςοιτ βορνéε à λίνφινι παρ υν πολψνôμε δανς τουτες λες διρεςτιονς δε $s$ ετ $t$ ςομπλεξες. Αφιν δ´οβτενιρ δες βορνες δε ςε γενρε ον υτιλιςε λα ρελατιον δε λ´υνιταριτé, χυι εςτ υνε ρελατιον νον-λινéαιρε δéριéε δυ πρινςιπε δε ςονςερατιον δες προβαβιλιτéς. Λα βορνε δε Φροιςςαρτ[20] εν εςτ υν εξεμπλε. Λες ρéςυλτατς λες πλυς ςομπλετς οβτενυς γρâςε αυξ ςοντραιντες ιμποςéες παρ λ´υνιταριτé ςοντ δυς à Α. Μαρτιν. Πενδαντ λες αννéες 60 ετ 70 ιλ α ςρéé αυ ῝ΕΡΝ λα μειλλευρε éςολε ςυρ ςε προβλèμε, α γυιδé λε τρααιλ δε πλυςιευρς ϑευνες τηéοριςιενς ετ εςτ δεενυ λέξπερτ ρεςοννυ ςυρ λε πλαν μονδιαλ. Ιλ α δéμοντρé δες βορνες ριγουρευςες à λα Φροιςςαρτ πουρ λες ςεςτιονς εφφιςαςες ηαδρονιχυες, ιλ α éλαργι λε δομαινε δάναλψτιςιτé ετ ιλ α οβτενυ δες ρéςυλτατς τρèς πρéςις πουρ λάμπλιτυδε δε διφφυςιον εντρε δευξ μéςονς $\pi$[36].

Εν Φρανςε ςεττε λιγνε δε ρεςηερςηε α éτé πουρςυιιε ςυρτουτ à Ορςαψ ετ à Σαςλαψ. Β. Διυ, Θ.Λ. Γεραις ετ Η. Ρυβινςτειν[37] αυ λαβορατοιρε δ´Ορςαψ οντ αππλιχυé λε προγραμμε δυ βοοτςτραπ³⁴³⁴34En général, nous supposons que si nous connaissons toutes les forces entre deux particules, nous pouvons calculer toutes les propriétés de l’amplitude de diffusion. L’hypothèse initiale du bootstrap est une approximation, un peu simpliste, de cette idée. On suppose que les forces produites par l’échange d’une particule dans la voie croisée sont suffisantes pour produire l’état de cette particule dans la voie directe. D’où le terme “bootstrap” du conte de Münchhausen. Une particule produit les forces qui la créent. On obtient ainsi un système d’équations d’auto-cohérence. L’approximation d’une particule est trop simple, mais l’idée générale est devenue aujourd’hui un outil puissant aussi bien en théorie des champs qu’en mécanique statistique., ινιτιαλεμεντ προποςé πουρ λε μéςον $\rho$, à δάυτρες παρτιςυλες, ςομμε λε $K^{*}$ ετ ιλς οντ μοντρé χυε λάςςορδ αες λέξπéριενςε εςτ, αυ μιευξ, χυαλιτατιφ. Α Σαςλαψ, λ´éχυιπε δε Γ. ῝οηεν-Ταννουδϑι, Α. Μορελ ετ Η. Ναελετ α πρéςεντé υνε éτυδε ςινéματιχυε ςομπλèτε δες αμπλιτυδες δε διφφυςιον à δευξ ςορπς δανς λα βαςε δήéλιςιτé[38] χυι α éτé τρèς υτιλε πουρ λάναλψςε δε ρéςυλτατς εξπéριμενταυξ.

Δανς λε ςιλλαγε δε λα τηéοριε δε λα ματριςε $S$, υν δες αρτιςλες λες πλυς ινφλυεντς δε ςεττε πéριοδε εςτ ςελυι δε Γ. ῞ενεζιανο. Ιλ α ποςτυλé υνε εξπρεςςιον εξπλιςιτε πουρ λάμπλιτυδε δε διφφυςιον ςανς ςε ποςερ λα χυεςτιον δε ςαοιρ ςι ελλε δéςουλε δ´υν μοδèλε δψναμιχυε. ῝εττε εξπρεςςιον τρèς ςιμπλε ςους φορμε δ´υν ραππορτ δε φονςτιονς $\Gamma$, α δες προπριéτéς πρεςχυε μαγιχυες: λα ςψμéτριε δε ςροιςεμεντ, υν ςομπορτεμεντ εν αςςορδ αες λα τηéοριε δε Ρεγγε ετ, λε πλυς ιμπορταντ, υνε προπριéτé δε δυαλιτé χυι, εν γρος, ρελιε λάμπλιτυδε αινςι χυε λε ςπεςτρε δες παρτιςυλες χυ´ον οβςερε δανς υνε εξπéριενςε δε διφφυςιον αυξ φορςες προδυιτες παρ λ´éςηανγε δες παρτιςυλες à λα Ψυϰαωα. Λα ςοννεξιον δε ςε μοδèλε αες λα τηéοριε δ´υνε ςορδε ιβραντε εςτ αππαρυε ερς λα φιν δε λα δéςεννιε ετ ελλε α ουερτ δες νουελλες οιες δε ρεςηερςηε, τελλες λες μοδèλες δυαυξ ετ λα τηéοριε δες ςορδες, χυι ςοντ ενςορε εν πλεινε εξπανςιον.

Λα δéςουερτε δες παρτιςυλες éτρανγες ινδιχυαιτ υνε ςψμéτριε δες ιντεραςτιονς φορτες πλυς λαργε χυε λε γρουπε $SU(2)$ δίςοςπιν ετ ςεττε ρεςηερςηε éταιτ δéϑà ινιτιéε λα δéςεννιε πρéςéδεντε. Λα ςολυτιον ςορρεςτε, βαςéε ςυρ λε γρουπε $SU(3)$, φυτ τρουéε εν 1961 παρ Μ. Γελλ-Μανν ετ Ψ. Νεέμαν. Μαλγρé λες αππαρενςες, λε παςςαγε δε $SU(2)$ à $SU(3)$ éταιτ τουτ ςαυφ éιδεντ. Εν φαιτ, ςυρ λε ςπεςτρε δες ηαδρονς, ςες δευξ γρουπες ςε μανιφεςτεντ δε φαçον διφφéρεντε. $SU(2)$ εςτ φαςιλε à δεινερ παρςε χυε νους οβςερονς υν δουβλετ δε νυςλéονς, λε προτον ετ λε νευτρον. Λ´éλαργιςςεμεντ ςιμπλε ςονςιςτεραιτ à αϑουτερ υν τροιςιèμε μεμβρε ετ δε παςςερ δ´υν δουβλετ à υν τριπλετ. ϒν μοδèλε δε ςε γενρε φυτ προποςé παρ Σ. Σαϰατα εν 1959 μαις ςε νέςτ πας λα ςολυτιον ςηοιςιε παρ λα Νατυρε. Εν ρéαλιτé λε δουβλετ δε $SU(2)$ δειεντ υν οςτετ δε $SU(3)$. ῝εττε αβςενςε αππαρεντε δε τριπλετ α ςονδυιτ Γελλ-Μανν ετ Γ. Ζωειγ εν 1964 α ποςτυλερ λέξιςτενςε δ´υνε νουελλε ςτρατε δανς λα ςτρυςτυρε δε λα ματιèρε. Λες ηαδρονς, ςομμε λε προτον, λε νευτρον, λες μéςονς ετς, νε ςεραιεντ πλυς δε παρτιςυλες éλéμενταιρες μαις ςομποςéς à παρτιρ δε ςονςτιτυαντς, αππελéς “χυαρϰς”³⁵³⁵35Gell-Mann a trouvé ce mot dans “Finnengans Wake” de James Joyce. παρ Γελλ-Μανν. Εν 1964 λε νομβρε δε χυαρϰς νéςεςςαιρες πουρ ρεπροδυιρε τουτες λες παρτιςυλες ςοννυες éταιτ τροις (χυ´ον δéςιγνε παρ $u$, $d$ ετ $s$) χυι φορμεντ λε τριπλετ μανχυαντ. Αυϑουρδήυι νους εν ςονναιςςονς αυ τοταλ ςιξ, λες τροις δε Γελλ-Μανν ετ Ζωειγ ετ τροις νουεαυξ, λε $c$, λε $b$ ετ λε $t$. Ιλς οντ τους υν ςπιν éγαλ à 1/2 ετ ςηαςυν πορτε υν νομβρε χυαντιχυε διςτινςτ χυι, δανς λε ϑαργον δες πηψςιςιενς, εςτ αππελé ςαευρ. Λες βαρψονς (προτον, νευτρον, ετς.) ςοντ δες éτατς λιéς δε τροις χυαρϰς τανδις χυε λες μéςονς, τελς λε $\pi$ ου λε $K$, δες éτατς λιéς δ´υνε παιρε χυαρϰ – αντι-χυαρϰ. Λες μαςςες δες χυαρϰς ςουρεντ υν αςτε δομαινε, $u$ ετ $d$ ςοντ λéγερς ετ $t$ εςτ λα πλυς λουρδε δες παρτιςυλες éλéμενταιρες. Λες ςηαργες éλεςτριχυες ςοντ δες φραςτιονς δε λα ςηαργε δυ προτον³⁶³⁶36Cette propriété des quarks d’avoir des charges fractionnaires apparut étrange et des modèles avec charges entières furent aussi proposés, en particulier par des chercheurs au CERN[39]. Aujourd’hui les résultats expérimentaux sont en faveur du modèle initial avec des charges fractionnaires.. Εν φαιτ, λε μοδèλε δες χυαρϰς ςέςτ αéρé êτρε υν πευ πλυς ςομπλιχυé. Αφιν δε ρενδρε ςομπτε δυ πρινςιπε δε Παυλι χυι ιντερδιτ à δευξ χυαρϰς ιδεντιχυες δ´οςςυπερ λε μêμε éτατ χυαντιχυε, νους ςυπποςονς χυε ςηαχυε ςαευρ δε χυαρϰ εξιςτε εν τροις εςπèςες διφφéρεντες χυ´ον αππελλε ςουλευρς³⁷³⁷37Ces termes “saveur” et “couleur” n’ont aucune relation avec les sens ordinaires de ces mots.. Μαις ςελα νέςτ πας ιδεντιχυε à υν μοδèλε à 18 χυαρϰς παρςε χυε ςηαχυε éτατ πηψςιχυε ςοντιεντ λες τροις ςουλευρς εν προπορτιονς éγαλες.

Λήψποτηèςε δες χυαρϰς α δéςλενςηé υνε ιντενςε αςτιιτé δε ρεςηερςηε, αυςςι βιεν εξπéριμενταλε – υν δες βυτς δε λα ςονςτρυςτιον δες αννεαυξ δε ςολλιςιον ΙΣΡ αυ ῝ΕΡΝ éταιτ δε μεττρε εν éιδενςε λες χυαρϰς – χυε τηéοριχυε, à λαχυελλε δες ςηερςηευρς φρανçαις οντ παρτιςιπé[40].

ϒν ρéςυλτατ ινδιρεςτ δυ τρααιλ δε Γελλ-Μανν α éτé δε φαιρε ςονναîτρε λα τηéοριε δες γρουπες αυξ πηψςιςιενς δες ηαυτες éνεργιες. ῝ερταινς τηéοριςιενς φρανçαις, χυι ααιεντ ςουεντ υνε βοννε ςυλτυρε ματηéματιχυε, οντ ςοντριβυé à ςε προςεςςυς ετ οντ οβτενυ δες ρéςυλτατς ιμπορταντς[41].

$\bullet$ Δευξ γρανδες ρéυςςιτες εξπéριμενταλες.

Εν 1962 υνε éχυιπε δε λ´ϒνιερςιτé δε ῝ολυμβια, τρααιλλαντ αυπρèς δε λάςςéλéρατευρ δε Βροοϰηαεν, α éταβλι λέξιςτενςε δε δευξ εςπèςες διςτινςτες δε νευτρινος, υν αςςοςιé à λ´éλεςτρον ετ υν αυτρε αυ μυον³⁸³⁸38Ce résultat était anticipé par des théoriciens, par ex. Schwinger. Aujourd’hui nous connaissons l’existence d’un troisième associé au lepton $\tau$. Nous avons aussi observé des phénomènes d’oscillation entre ces trois espèces.. ῝´éταιτ λα πρεμιèρε εξπéριενςε à οβτενιρ δες ρéςυλτατς αες υν φαιςςεαυ δε νευτρινος ετ λα πρεμιèρε à υτιλιςερ δες ςηαμβρες à éτινςελλες ςομμε δéτεςτευρ³⁹³⁹39C’était aussi la première grande compétition entre CERN et Brookhaven. L’accélérateur au CERN avait une année d’avance sur celui de Brookhaven, mais les expérimentateurs en Europe n’ont pas su en profiter et ils se sont contentés de confirmer le résultat de Brookhaven. En revanche, l’expérience du CERN était supérieure sur le plan technologique et a établi les standards pour toutes les futures expériences neutrino..

Εν 1964 υνε éχυιπε δε λ´ϒνιερςιτé δε Πρινςετον α μις εν éιδενςε δες εφφετς δε ιολατιον δε λα ςψμéτριε $CP$ – λε προδυιτ δε λ´οπéρατευρ δ´éςηανγε παρτιςυλε-αντιπαρτιςυλε αες λ´οπéρατευρ παριτé – δανς λες δéςιντéγρατιονς δες μéςονς $K$ νευτρες. Νους αονς δéϑà υ χυε τουτε τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς χυι ςατιςφαιτ αυξ αξιομες δε Ωιγητμαν εςτ ιναριαντε ςους λε προδυιτ $CPT$. Παρ ςονςéχυεντ, λε ρéςυλτατ δε ςεττε εξπéριενςε πευτ êτρε ιντερπρéτé ςομμε υνε ιολατιον δε λα ςψμéτριε παρ ρενερςεμεντ δυ τεμπς.

῝ες δευξ εξπéριενςες οντ προφονδéμεντ ινφλυενςé λα ρεςηερςηε τηéοριχυε ϑυςχυ´à νος ϑουρς. $\bullet$ Λα τηéοριε δε ῝αβιββο. Λα τηéοριε $V-A$ χυε νους αονς υε à λα ςεςτιον 1 ποςτυλε χυε λες ςουραντς δες ιντεραςτιονς φαιβλες φοντ παρτιε δε τριπλετς δε λα ςψμéτριε $SU(2)$ δίςοςπιν. δ´Εςπαγνατ ετ Πρεντϰι οντ εςςαψé δε γéνéραλιςερ ςεττε προπριéτé à δες ςψμéτριες πλυς λαργες ετ, εν παρτιςυλιερ, à $SU(3)$. Λα ςολυτιον φυτ τρουéε παρ Ν. ῝αβιββο εν 1963 χυι μοντρα χυε λα γéνéραλιςατιον ςορρεςτε δε $SU(2)$ à $SU(3)$ ιμπλιχυε χυε λες ςουραντς χυι αππαραιςςεντ δανς λες ιντεραςτιονς φαιβλες αππαρτιεννεντ à υν οςτετ. Δανς ςεττε φορμυλατιον λα προπριéτé δε λ´υνιερςαλιτé δες ιντεραςτιονς φαιβλες ςους φορμε αλγéβριχυε δéιεντ μανιφεςτε αες λίντροδυςτιον δε λάνγλε ςοννυ ςους λε νομ δ´“ανγλε δε ῝αβιββο”. ῝έςτ υν δες αρτιςλες φονδατευρς δε λα τηéοριε δες ιντεραςτιονς φαιβλες.

Εν 1964, Μ. Αδεμολλο ετ Ρ. Γαττο ετ, ινδéπενδαμεντ, ῝λ. Βουςηιατ ετ Πη. Μεψερ[42] οντ μοντρé χυε, ςους λες ηψποτηèςες δε λα τηéοριε δε ῝αβιββο, λες ςονςταντες δε ςουπλαγε δυ ςουραντ εςτοριελ δες ιντεραςτιονς φαιβλες νε ςοντ πας ρενορμαλιςéες αυ πρεμιερ ορδρε δε λίντεραςτιον χυι βριςε $SU(3)$. $\bullet$ Λάλγèβρε δες ςουραντς ετ λα ςψμéτριε ςηιραλε. ῝έςτ προβαβλεμεντ λα πλυς ιμπορταντε ςοντριβυτιον δε Γελλ-Μανν, ςελλε à λαχυελλε ιλ α ςονςαςρé ςες εφφορτς πενδαντ δες λονγυες αννéες. Λ´οβϑετ éταιτ δε δéςουριρ δες ςψμéτριες, χυι πουρραιεντ êτρε ςαςηéες, δες ιντεραςτιονς φορτες, εν éτυδιαντ λες προπριéτéς δες ςουραντς δες ιντεραςτιονς éλεςτρομαγνéτιχυες ετ φαιβλες. Νους πουονς ςυιρε λε ςηεμινεμεντ δε ςα πενςéε à τραερς υνε ςéριε δάρτιςλες, δε λα τηéοριε $V-A$ δε 1957, αυ μοδèλε $\sigma$ δε 1960, ϑυςχυ´à λάλγèβρε δ´οπéρατευρς ςυρ λε ςôνε δε λυμιèρε δες αννéες 70. Ιλ α πυβλιé υνε τρενταινε δάρτιςλες, αες πλυςιευρς ςολλαβορατευρς⁴⁰⁴⁰40Parmi ces articles deux sont publiés durant son séjour à Orsay en 1960. Le premier est le modèle $\sigma$ avec M. Lévy[23] et le deuxième, sur les propriétés de renormalisation du courant axial, avec J. Bernstein et L. Michel[43].. Νους αονς υ δανς λα ςεςτιον 1 λα τηéοριε δυ ςουραντ εςτοριελ ςονςερé (῝῞῝) χυι ποςτυλε χυε λα παρτιε εςτοριελλε δυ ςουραντ ηαδρονιχυε δες ιντεραςτιονς φαιβλες φαιτ παρτιε δυ τριπλετ δες ςουραντς ςονςερéς δε λα ςψμéτριε δίςοςπιν⁴¹⁴¹41Si nous considérons la symétrie élargie que nous avons introduite dans la section 1, le courant vectoriel fait partie de l’octet des courants conservés de $SU(3)$.. Ον ααιτ ςιγναλé δανς λα ςεςτιον 1 χυε λήψποτηèςε δυ ῝῞῝ ρéςουτ ςευλεμεντ λα μοιτιé δυ προβλèμε παρςε χυέλλε λαιςςε δε ςôτé λα παρτιε αξιαλε. ῝´éταιτ λα παρτιε λα πλυς διφφιςιλε ετ ςέςτ λε γρανδ μéριτε δε Γελλ-Μανν δάοιρ τρουé λα ςολυτιον. Λε ρéςυλτατ λε πλυς ιμπορταντ δε ςον τρααιλ εςτ λα δéςουερτε δε λα ςψμéτριε ςηιραλε $SU(3)\times SU(3)$ χυι εςτ γéνéρéε παρ λες ςουραντς εςτοριελς ετ αξιαυξ. Λα ςονφιρματιον, πουρ λα παρτιε $SU(2)\times SU(2)$ δε ςεττε ςψμéτριε, φυτ οβτενυε εν 1965 παρ λα ρελατιον δε Σ. Λ. Αδλερ ετ Ω. Ι. Ωειςβεργερ χυι ρελιε λες ςονςταντες δε λίντεραςτιον φορτε, τελλε λα ςονςταντε δε ςουπλαγε πιον-νυςλéον, αες λε φαςτευρ δε φορμε δυ ςουραντ αξιαλ δες ιντεραςτιονς φαιβλες. Λε ποιντ ιμπορταντ εςτ χυε ςεττε ςψμéτριε νέςτ πας μανιφεςτε ςυρ λε ςπεςτρε δες παρτιςυλες. Λες ηαδρονς ςε ςλαςςεντ εν ρεπρéςεντατιονς δίςοςπιν ου δε $SU(3)$, μαις πας εν ςελλες δε $SU(3)\times SU(3)$. Λες νυςλéονς ν´οντ πας δε παρτεναιρες δε παριτé οπποςéε. ῝ομπρενδρε λε μéςανιςμε δε λα βριςυρε δε λα ςψμéτριε ςηιραλε α éτé υν γρανδ δéφι, μαις αυςςι υνε ςουρςε ινταριςςαβλε δε δéςουερτες.

Παρ δéφινιτιον, λες ρεςηερςηες δανς ςε δομαινε ςοντ ινςλαςςαβλες. Λα λιςτε χυι ςυιτ ινςλυτ πλυςιευρς αςπεςτς δε λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς. ῝έςτ υνε ςéλεςτιον περςοννελλε ετ αρβιτραιρε χυι παρφοις δéπαςςε ςεττε δéςεννιε. $\bullet$ Λ´éλεςτροδψναμιχυε χυαντιχυε. ϒν ςυϑετ τρèς μινοριταιρε, αες δες ςοντριβυτιονς δες ςηερςηευρς φρανçαις, πας φορςεμεντ λιéες λες υνες αυξ αυτρες, μαις ςουεντ ιμπορταντες.

Εν 1960 Μ. Φροιςςαρτ ετ Ρ. Στορα οντ éτυδιé λες εφφετς δε δéπολαριςατιον δ´υν φαιςςεαυ δε προτονς πολαριςéς ινϑεςτé δανς υν ςψνςηρο-ςψςλοτρον δυς αυξ ινηομογéνéιτéς δυ ςηαμπ μαγνéτιχυε[44].

Εν 1969 ῝. Δε ῝αλλαν, Ρ. Στορα ετ Ω. Ζιμμερμανν οντ μοντρé χυε λ´éλεςτροδψναμιχυε πευτ êτρε ςονςιδéρéε ςομμε λιμιτε δ´υνε τηéοριε αες υν πηοτον μαςςιφ λορςχυε λα μαςςε τενδ ερς ζéρο[45].

Εν 1970 Ε. Βρéζιν, ῝λ. Ιτζψϰςον ετ Θ. Ζινν-Θυςτιν οντ μοντρé χυε λα ςομμε δ´υνε ςλαςςε δε διαγραμμες εν éςηελλε δε λ´éλεςτροδψναμιχυε πευτ δοννερ υνε γéνéραλιςατιον ρελατιιςτε δε λα φορμυλε δε Βαλμερ χυι ινςλυτ λες εφφετς δε ρεςυλ. Παρ αιλλευρς Βρéζιν ετ Ιτζψϰςον οντ εςτιμé λα προδυςτιον δε παιρες $e^{+}-e^{-}$ δανς λε ιδε παρ δες εφφετς νον-λινéαιρες δε λ´éλεςτροδψναμιχυε[46].

Εντρε 1968 ετ 1971 Ε. Δε Ραφαελ ετ ςες ςολλαβορατευρς οντ πυβλιé υνε ςéριε δάρτιςλες ςυρ λε ςαλςυλ δυ Λαμβςηιφτ[47] αινςι χυε δυ $g-2$ δε λ´éλεςτρον ετ δυ μυον[48]. ῝ες ςαλςυλς οντ ευ υνε γρανδε ινφλυενςε ϑυςχυ´à νος ϑουρς. $\bullet$ Αςπεςτς ματηéματιχυες δε λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς. ῝έςτ υν ςυϑετ χυι α τουϑουρς αττιρé δες ςηερςηευρς φρανçαις.

Εν 1964 Ρ. Ηααγ ετ Δ. Καςτλερ οντ δéελοππé υνε φορμυλατιον αλγéβριχυε δε λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς[49]. Εν παρτιςυλιερ ιλς οντ δéμοντρé χυ´υνε τηéοριε δες ςηαμπς πευτ êτρε δéφινιε à παρτιρ δε λάλγèβρε ςατιςφαιτε παρ λες οπéρατευρς χυι ρεπρéςεντεντ λες οβςεραβλες.

Εν 1969 Η. Αβαρβανελ ετ ῝λ. Ιτζψϰςον οντ πρéςεντé υνε μéτηοδε πουρ οβτενιρ λε δéελοππεμεντ ειϰοναλ δανς λε ςαδρε δε λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς ρελατιιςτε[50].

Δήαβιτυδε ον πρéςεντε λε προγραμμε δε ρενορμαλιςατιον δανς λέςπαςε δες ιμπυλςιονς χυι εςτ ςελυι χυ´ον οβτιεντ παρ λε ςαλςυλ δες διαγραμμες δε Φεψνμαν. Εν 1973 Επςτειν ετ Γλαςερ οντ ρεφορμυλé ςε προγραμμε διρεςτεμεντ δανς λέςπαςε δες ςονφιγυρατιονς $x$[51] χυι ρενδ λε ςοντενυ πηψςιχυε πλυς τρανςπαρεντ. Λα μêμε αννéε Επςτειν, Γλαςερ ετ Στορα οντ éτυδιé λες προπριéτéς ματηéματιχυες δε λα φονςτιον δε Γρεεν à $N$ ποιντς εν τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς[52].

$\bullet$ Λες ανομαλιες δες ιδεντιτéς δε Ωαρδ εν τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς. Εν τηéοριε ςλαςςιχυε δες ςηαμπς λίναριανςε ςους υν γρουπε δε τρανςφορματιονς ςοντινυες ιμπλιχυε λέξιςτενςε δ´υν ςουραντ ςονςερé. ῝έςτ λα ςονςéχυενςε δυ τηéορèμε δε Νοετηερ. ῝επενδαντ, αυ νιεαυ χυαντιχυε, λα ςονςερατιον δες τους λες ςουραντς δ´υνε ςψμéτριε νέςτ πας τουϑουρς γαραντιε. ϒν εξεμπλε βιεν ςοννυ εςτ λάνομαλιε ΑΒΘ (Αδλερ-Βελλ-Θαςϰιω) δυ ςουραντ αξιαλ χυι μοντρε χυε, δανς υν μοδèλε ιναριαντ ςους δες τρανςφορματιονς ςηιραλες, νους νε πουονς πας τουϑουρς ιμποςερ λα ςονςερατιον ςιμυλτανéε δες ςουραντς εςτοριελς ετ αξιαυξ. ϒνε γéνéραλιςατιον δε ςες éχυατιονς δε ςονςερατιον α éτé οβτενυε παρ υν γρουπε à Ορςαψ[53]. ῝ετ εφφετ, χυι ςεμβλε πυρεμεντ τεςηνιχυε, ςέςτ αéρé êτρε δ´υνε γρανδε ιμπορτανςε, πας ςευλεμεντ πουρ λα ςονςτρυςτιον δυ Μοδèλε Στανδαρδ, μαις αυςςι πουρ δες τεντατιες δάλλερ αυ-δελà.

$\bullet$ Βριςυρε ςποντανéε δ´υνε ςψμéτριε. Νους αονς λήαβιτυδε δε ςηερςηερ αυξ προβλèμες ςψμéτριχυες δες ςολυτιονς ςψμéτριχυες. Πουρ ςιτερ Πιερρε ῝υριε:[54] “Λορςχυε ςερταινες ςαυςες προδυιςεντ ςερταινς εφφετς, λες éλéμεντς δε ςψμéτριε δες ςαυςες δοιεντ ςε ρετρουερ δανς λες εφφετς προδυιτς.” Ορ, νους ςαονς δéϑà εν πηψςιχυε ςλαςςιχυε δες εξεμπλες δες ςψςτèμες πουρ λεςχυελς λ´éτατ φονδαμενταλ πευτ αοιρ υνε ςψμéτριε πλυς πετιτε χυε ςελλε δες éχυατιονς δψναμιχυες δυ ςψςτèμε. ῝έςτ λε πηéνομèνε δε “βριςυρε ςποντανéε” δ´υνε ςψμéτριε⁴²⁴²42Pour un exposé simple de ce phénomène voir le Chapitre 5 du livre de la SFP[1].. Ιλ εςτ ομνιπρéςεντ εν πηψςιχυε ςλαςςιχυε, εν πηψςιχυε δε λα ματιèρε ςονδενςéε αινςι χυε δανς λες πηéνομèνες δε τρανςιτιον δε πηαςε, μαις ςον αππλιςατιον εν πηψςιχυε δες ηαυτες éνεργιες δατε δε 1960. Νους αονς υ χυε λα ςψμéτριε ςηιραλε νέςτ πας μανιφεςτε δανς λε ςπεςτρε δες ηαδρονς. Ψ. Ναμβυ α ρεμαρχυé χυέλλε πουρραιτ êτρε ςποντανéμεντ βριςéε ετ, εν 1961, Θ. Γολδςτονε α φορμυλé υν τηéορèμε, χυι πορτε ςον νομ, ςελον λεχυελ à λα βριςυρε ςποντανéε δ´υνε ςψμéτριε ςοντινυε ςορρεςπονδ υνε παρτιςυλε δε μαςςε νυλλε, λε “βοςον δε Γολδςτονε”. ϒνε δéμονςτρατιον ματηéματιχυε δε ςε τηéορèμε εςτ δυε à λ´éχυιπε δε Μαρςειλλε[55]. Λες βοςονς δε Γολδςτονε δε λα ςψμéτριε ςηιραλε ςοντ λες μεςονς $\pi$ (ου λες μéςονς $K$ ςι νους ςονςιδéρονς $SU(3)\times SU(3)$). ῝ομμε λα ςψμéτριε νέςτ πας εξαςτε, λευρς μαςςες νε ςοντ πας εξαςτεμεντ éγαλες à ζéρο, μαις ελλες ςοντ ρελατιεμεντ πετιτες δανς λ´éςηελλε δες μαςςες ηαδρονιχυες. Ον λες αππελλε δες βοςονς “πςευδο-Γολδςτονε”.

$\bullet$ Λες φονδεμεντς δε λα μéςανιχυε χυαντιχυε. Ααντ δε χυιττερ ςεττε ςεςτιον ϑε ουδραις μεντιοννερ υν τρααιλ χυι φυτ ςερταινεμεντ ηορς δε τουτ ςεντιερ βαττυ· ςελυι δε Θ. Βελλ ετ ςες ςéλèβρες ινéγαλιτéς. Α ςτριςτεμεντ παρλερ ιλ νε ςάγιτ πας δ´υν τρααιλ δε πηψςιχυε δες ηαυτες éνεργιες, μαις ιλ α ςοντριβυé δε φαçον εςςεντιελλε à νοτρε μειλλευρε ςομπρéηενςιον δε λα μéςανιχυε χυαντιχυε ετ, ςυρτουτ, ιλ α ουερτ υν νουεαυ δομαινε δε ρεςηερςηε. Νους αονς υ à λα ςεςτιον 1 λα ςυγγεςτιον δ´υνε ονδε πιλοτε φαιτε παρ δε Βρογλιε. Αυ δéβυτ δες αννéες 50 ςεττε ιδéε φυτ ρεπριςε παρ λε πηψςιςιεν βριταννιχυε Δ. Βοημ χυι προποςα υν μοδèλε “à αριαβλες ςαςηéες”. Ιλ δéςριτ λε μουεμεντ δες éλεςτρονς ςυιαντ δες τραϑεςτοιρες ςλαςςιχυες δοντ λες ςοορδοννéες νε ςοντ πας οβςεραβλες παρ δες μεςυρες μαςροςςοπιχυες· ςε ςοντ δες αριαβλες ςαςηéες. Αφιν δε ρεπροδυιρε λες ρéςυλτατς δε λα μéςανιχυε χυαντιχυε, Βοημ ιντροδυιτ δες ςορρéλατιονς νον-λοςαλες εντρε ςες αριαβλες⁴³⁴³43On lit souvent que cette non-localité de la théorie de Bohm est équivalente à la non-localité de la fonction d’onde de la mécanique quantique, mais ceci n’est pas correct. Sans entrer dans des détails, je rappelle que, pour la seconde, nous pouvons facilement écrire une généralisation compatible avec la relativité restreinte, mais pas pour la première. Il se peut que l’extension relativiste d’une théorie non-locale à variables cachées doive être cherchée dans le cadre d’une théorie quantique de la gravitation.. Εντρε 1964 ετ 1966 Θ. Βελλ οβτιντ δευξ ρéςυλτατς ιμπορταντς: λε πρεμιερ εςτ τεςηνιχυε: ιλ μοντρα χυ´υν τηéορèμε, αττριβυé à ον Νευμανν, ςυρ λίμποςςιβιλιτé ματηéματιχυε δ´υνε τηéοριε à αριαβλες ςαςηéες ρεπροδυιςαντ λες πρéδιςτιονς δε λα μéςανιχυε χυαντιχυε, éταιτ εν φαιτ ινςορρεςτ. Λα δéμονςτρατιον éταιτ βαςéε ςυρ δες ηψποτηèςες ιλλéγιτιμες ςονςερναντ λες éτατς δ´υν ςψςτèμε πηψςιχυε. Λε δευξιèμε, χυι εςτ λε πλυς ιμπορταντ, μοντρε χυε λα χυεςτιον εςτ, εν φαιτ, πηψςιχυε, ςέςτ à διρε ελλε πευτ êτρε ρéςολυε παρ λέξπéριενςε. Αες ςες φαμευςες ινéγαλιτéς ιλ μοντρε χυε τουτε τηéοριε λοςαλε à αριαβλες ςαςηéες α φορςεμεντ δες πρéδιςτιονς διφφéρεντες δε ςελλες δε λα μéςανιχυε χυαντιχυε. ῝ε ρéςυλτατ α προφονδéμεντ αφφεςτé νοτρε περςεπτιον ςυρ λα νατυρε φονδαμενταλε δε λα μéςανιχυε χυαντιχυε. Εν πλυς, ιλ α ουερτ υν νουεαυ ςηαμπ δε ρεςηερςηες εξπéριμενταλες, ινιτιéες εν Φρανςε παρ Α. Αςπεςτ ετ ςες ςολλαβορατευρς[56], χυι φυτ ςουροννé παρ λε πριξ Νοβελ 2022.

Λα ρεςηερςηε χυι α αβουτι à λα ςονςτρυςτιον δυ Μοδèλε Στανδαρδ α ςυιι πλυςιευρς οιες παραλλèλες, ςανς ρελατιον αππαρεντε εντρε ελλες. Νéανμοινς, λε ςυςςèς φιναλ εςτ δû à λα ρéυςςιτε ςιμυλτανéε δε τουτες. ῝´éταιτ λάβουτιςςεμεντ δες εφφορτς δε ςερταινς ςηερςηευρς ιςολéς. Λες ρéυςςιτες ινδιιδυελλες παςςαιεντ λε πλυς ςουεντ ιναπερçυες. Λες προταγονιςτες ν´éταιεντ πας τουϑουρς αυ ςουραντ λες υνς δες τρααυξ δες αυτρες. Πλυςιευρς ρéςυλτατς οντ δû êτρε ρεδéςουερτς πλυς δ´υνε φοις⁴⁴⁴⁴44Pour un exposé historique voir [57]. $\bullet$ Λα τηéοριε δε Ψανγ-Μιλλς. Λα μοτιατιον δε Ψανγ ετ Μιλλς éταιτ δε τρουερ υνε τηéοριε πουρ λες ιντεραςτιονς φορτες ετ λε γρουπε éταιτ $SU(2)$ πουρ λίςοςπιν. ῝επενδαντ λα ποςςιβιλιτé δ´υνε αππλιςατιον αυξ ιντεραςτιονς éλεςτρομαγνéτιχυες ετ φαιβλες ααιτ éτé ρεςοννυε τρèς ιτε, εν παρτιςυλιερ παρ Σ. Βλυδμαν ετ Θ. Σςηωινγερ. Εν 1960 Γελλ-Μανν ετ Γλαςηοω οντ γéνéραλιςé λίναριανςε δε ϑαυγε à δες γρουπες χυελςονχυες ετ ιλς οντ éτυδιé λες ςονςéχυενςες πουρ λες ιντεραςτιονς φαιβλες. Λε τρααιλ λε πλυς ιμπορταντ δε ςεττε πéριοδε δατε δε 1961. ῝έςτ υν μοδèλε δε Γλαςηοω βαςé ςυρ λε γρουπε $SU(2)\times U(1)$ πουρ λες ιντεραςτιονς éλεςτρομαγνéτιχυες ετ φαιβλες, δανς λεχυελ λε πηοτον εςτ υνε ςομβιναιςον λινéαιρε δυ βοςον δε ϑαυγε δε $U(1)$ ετ δε ςελυι δε λα ςομποςαντε νευτρε δε $SU(2)$. $\bullet$ Λες προβλèμες δε μαςςε. Λίναριανςε δε ϑαυγε ςεμβλε ιμποςερ αυξ βοςονς εςτοριελς δάοιρ δες μαςςες νυλλες. ῝έςτ λε πρεμιερ – ετ λε πλυς ιμπορταντ – “προβλèμε δε μαςςε”. Ιλ α ρεταρδé λάππλιςατιον δες τηéοριες δε Ψανγ-Μιλλς πενδαντ δε λονγυες αννéες ετ ςέςτ ςευλεμεντ εν 1964 χυε λα ςολυτιον φυτ τρουéε. ῝έςτ λε μéςανιςμε βιεν ςοννυ δε Βρουτ-Ενγλερτ-Ηιγγς (ΒΕΗ)⁴⁵⁴⁵45Il existe plusieurs exposés simples de ce mécanisme. Voir, par exemple, le Chapitre 5 de la référence[1], ou encore [58].. Τουτ ςομμε λες τηéοριες δε Ψανγ-Μιλλς, ςε μéςανιςμε éταιτ προποςé εν υε δ´υνε αππλιςατιον αυξ ιντεραςτιονς φορτες. Λα τηéοριε ενιςαγéε éταιτ λα ςψμéτριε $SU(3)$ δε Γελλ-Μανν ετ Νεέμαν, éςριτε ςομμε υνε τηéοριε δε Ψανγ-Μιλλς ςποντανéμεντ βριςéε αφιν δε δοννερ υνε μαςςε αυξ βοςονς δε ϑαυγε. ῝ες δερνιερς éταιεντ ςενςéς êτρε λες βοςονς εςτοριελς $\rho$, $K^{*}$ ετς. Λάππλιςατιον αυξ ιντεραςτιονς φαιβλες α éτé δéςουερτε πλυς ταρδ.

Εν φαιτ, λε προβλèμε δε μαςςε πουρ υνε τηéοριε δε ϑαυγε δες ιντεραςτιονς éλεςτρομαγνéτιχυες ετ φαιβλες α αυςςι υν δευξιèμε ολετ: νους ςαονς χυε λες ςουραντς χυι ιντεριεννεντ δανς λα τηéοριε δε Φερμι ςοντ δε λα φορμε $V-A$, λα διφφéρενςε εντρε υν ςουραντ εςτοριελ ετ υν ςουραντ αξιαλε. Δανς υνε τηéοριε δε Ψανγ-Μιλλς ςες ςουραντς ςοντ ςευξ δε λα ςψμéτριε δε ϑαυγε. Σι νους εςςαψονς δέξπριμερ ςες ςουραντς εν τερμες δε ςηαμπς δες φερμιονς χυι παρτιςιπεντ αυξ ιντεραςτιονς φαιβλες, λ´éλεςτρον, λε μυον, λες νευτρινος ου λες χυαρϰς, νους τρουονς χυε λα φορμε $V-A$ ιμπλιχυε χυε τους ςες φερμιονς δοιεντ αυςςι αοιρ δες μαςςες νυλλες[58]. ῝έςτ λε δευξιèμε “προβλèμε δε μαςςε”. $\bullet$ Λα ςψντηèςε - Λε μοδèλε δε Ωεινβεργ-Σαλαμ. Σ. Ωεινβεργ, εν 1967, ετ Α. Σαλαμ εν 1968 οντ τρουé υνε ςολυτιον à ςες προβλèμες δε μαςςε. Ιλς οντ ςομβινé λε μοδèλε $SU(2)\times U(1)$ δε Γλαςηοω αες υνε ερςιον δυ μéςανιςμε ΒΕΗ ετ ιλς οντ μοντρé χυε ςε δερνιερ πουρραιτ êτρε à λ´οριγινε δ´υνε ςéριε δε πηéνομèνες ρεμαρχυαβλες. (ι) Προδυιρε λε μéλανγε ποςτυλé παρ Γλαςηοω εντρε λες βοςονς δε ϑαυγε δε $U(1)$ ετ λα ςομποςαντε νευτρε δε $SU(2)$ πουρ δοννερ ναιςςανςε αυ πηοτον ετ υν βοςον νευτρε. (ιι) Δοννερ δες μαςςες à τροις βοςονς εςτοριελς λαιςςαντ λε πηοτον δε μαςςε νυλλε ετ εξπλιχυερ αινςι λα ςéπαρατιον εντρε λες ιντεραςτιονς éλεςτρομαγνéτιχυες ετ φαιβλες οβςερéε à βαςςε éνεργιε. (ιιι) Δοννερ δες μαςςες νον-νυλλες αυξ φερμιονς.

῝´éταιτ υνε ςολυτιον παρτιελλε παρςε χυε, πουρ δες ραιςονς πηψςιχυες χυε νους αλλονς εξπλιχυερ πλυς λοιν, ελλε νε ςάππλιχυαιτ χυάυξ λεπτονς – λ´éλεςτρον, λε μυον ετ λες νευτρινος – ετ πας αυξ χυαρϰς. $\bullet$ Λες διεργενςες δε λα τηéοριε δε Φερμι. Εν παραλλèλε ετ δε φαçον τοταλεμεντ ινδéπενδαντε, υνε αυτρε ηιςτοιρε ςέςτ δéρουλéε δυραντ λα μêμε éποχυε. Λα τηéοριε δε Φερμι νέςτ πας ρενορμαλιςαβλε, ον νε ςαιτ ςαλςυλερ χυε λες τερμες δυ πρεμιερ ορδρε δε λα τηéοριε δες περτυρβατιονς. Λα ςονςταντε δε ςουπλαγε $G_{F}$ α δες διμενςιονς [Μ]^-2 ετ ςα αλευρ, εξπριμéε εν υνιτéς δε λα μαςςε δυ προτον, εςτ $G_{F}\approx 10^{-5}m_{p}^{-2}$. Αφιν δέςτιμερ λ´ορδρε δε γρανδευρ δες τερμες ςυιαντς δανς λε δéελοππεμεντ περτυρβατιφ, ςέςτ à διρε δες τερμες εν $G_{F}^{2}$, $G_{F}^{3}$, ετς, ον εςτ οβλιγé δίντροδυιρε υν παραμèτρε $\Lambda$ αες δες διμενςιονς δ´υνε μαςςε χυ´ον αππελλε “ςυτ-οφφ”. Αινςι, λες τερμες δυ πρεμιερ ορδρε ςοντ προπορτιοννελς à $G_{F}$, ςευξ δυ δευξιèμε à $G_{F}^{2}\Lambda^{2}$, λες ςυιαντς à $G_{F}^{3}\Lambda^{4}$ ετς. Νους οψονς δονς χυε νους νε πουονς αοιρ ςονφιανςε αυξ τερμες δυ πρεμιερ ορδρε χυε ςι $G_{F}\Lambda^{2}<1$, ςε χυι δοννε $\Lambda<$ 300 Γε῞. Πουρ λες πηψςιςιενς δες αννéες 60, υνε éνεργιε δε 300 Γε῞ éταιτ πρατιχυεμεντ ινφινιε, ςέςτ λα ραιςον πουρ λαχυελλε τρèς πευ δε γενς ςε πρéοςςυπαιεντ δε ςες διεργενςες. ῝επενδαντ, εν 1967, Β.Λ. Θοφφε ετ Ε.Π. Σηαβαλιν εν ϒΡΣΣ οντ ρεμαρχυé χυε λα λιμιτε δε 300 Γε῞ πευτ êτρε αβαιςςé δε φαçον δραςτιχυε. Λες ιντεραςτιονς φαιβλες ιολεντ λα ςονςερατιον δε λα παριτé ετ δε λ´éτρανγετé. Λάβςενςε δέφφετς δε ςε γενρε δανς λες εξπéριενςες αες ιντεραςτιονς φορτες, παρ εξεμπλε εν πηψςιχυε νυςλéαιρε, δοννε υνε λιμιτε βεαυςουπ πλυς ςοντραιγναντε, à ςαοιρ $\Lambda<$ 3 Γε῞.

Ον ςάττενδραιτ à υνε φορτε ρéαςτιον δε λα ςομμυναυτé à ςε ρéςυλτατ παρςε χυίλ ιμπλιχυε χυε δες εφφετς δες ιντεραςτιονς φαιβλες δεραιεντ êτρε ιςιβλες αυξ ιντεραςτιονς ηαδρονιχυες à λ´éςηελλε δε 3 Γε῞ – λ´éνεργιε δες αςςéλéρατευρς αττειγναιτ αλορς 30 ῝ε῞ – ςοντραιρεμεντ à τουτε éιδενςε. Ορ, τρèς πευ δε γενς λ´οντ ρεμαρχυé⁴⁶⁴⁶46Pour la grande majorité des physiciens, le problème de la physique des hautes énergies était celui des interactions fortes. Toute autre étude était considérée comme une perte de temps. Il peut paraître paradoxal qu’une révolution dans notre compréhension des interactions fondamentales soit venue par l’étude de la plus faible d’entre elles, mais ce n’est pas la première fois. Nous avons d’autres exemples qui montrent l’importance potentielle des “petits” effets. ετ λα ρéπονςε, χυι φυτ τρουéε εν δευξ éταπες, εςτ παςςéε πρατιχυεμεντ ιναπερçυε.

Λα πρεμιèρε éταπε ςονςερναιτ λες εφφετς δε ιολατιον δε λα παριτé ετ/ου δε λ´éτρανγετé δανς λες ιντεραςτιονς φορτες χυι éταιεντ δυς αυξ διεργενςες χυ´ον αππελαιτ “δομιναντες”. Λα ςολυτιον φυτ τρουéε παρ υνε éχυιπε δυ ῝ΕΡΝ[59] χυι α μοντρé χυε ςες εφφετς ςοντ αβςεντς ςι λες τερμες χυι ιολεντ λίναριανςε ςηιραλε δες ιντεραςτιονς φορτες οντ λα φορμε δ´υν τερμε δε μαςςε δες χυαρϰς.

$\bullet$ Λες ςουραντς νευτρες ετ λε ςηαρμε. Λε ςυςςèς δε λα πρεμιèρε éταπε νά πας αππορτé δες ςηανγεμεντς ιμπορταντς δανς νοτρε περςεπτιον δε λα τηéοριε δες ιντεραςτιονς φορτες. Λα βριςυρε δε λίναριανςε ςηιραλε παρ λες τερμες δε μαςςε δες χυαρϰς éταιτ γéνéραλεμεντ αδμιςε. ῝ε νε φυτ πας λε ςας δε λα δευξιèμε éταπε. Ελλε ςονςερναιτ δες διεργενςες αππελéες “ςους-δομιναντες” χυι αυραιεντ ςομμε εφφετ λάππαριτιον δες δéςιντéγρατιονς δυ γενρε $K^{0}_{L}\rightarrow\mu^{+}+\mu^{-}$, ςέςτ à διρε δες εφφετς δε ςουραντς νευτρες αες ιολατιον δε λ´éτρανγετé, πουρ λεςχυελλες λες λιμιτες εξπéριμενταλες éταιεντ δéϑà αςςεζ ςτριςτες. Α λ´éποχυε, λάβςενςε δε ςες δéςιντéγρατιονς éταιτ ιντερπρéτéε ςομμε αβςενςε τοταλε δες ςουραντς νευτρες ετ λε μοδèλε δες ιντεραςτιονς φαιβλες πρéοψαιτ υνιχυεμεντ λέξιςτενςε δες βοςονς εςτοριελς ςηαργéς. Λα ςολυτιον δε ςε προβλèμε ευτ δες ςονςéχυενςες πλυς ραδιςαλες. Λε ποιντ εςςεντιελ éταιτ δε ρéαλιςερ χυε, εξπéριμενταλεμεντ, ςευλς λες προςεςςυς δε ςουραντς νευτρες αες $\Delta S\neq 0$, ςέςτ à διρε αες ςηανγεμεντ δ´éτρανγετé, éταιεντ ιντερδιτς· ςευξ αες $\Delta S=0$ νε λ´éταιεντ ποιντ. Παρ ςονςéχυεντ, ιλ νε φαλλαιτ πας ςηερςηερ à éλιμινερ λες ςουραντς νευτρες à τους λες προςεςςυς, μαις ςευλεμεντ à ςευξ χυι ςηανγεντ λ´éτρανγετé. Ορ, ςι ον ρεγαρδαιτ λες ιντεραςτιονς φαιβλες εντρε λεπτονς, λες διεργενςες ςους-δομιναντες νε γéνéραιεντ πας δες προςεςςυς αες ςηανγεμεντ δες νομβρες λεπτονιχυες. ῝εττε διφφéρενςε δε ςομπορτεμεντ éταιτ δυε à υνε διςςψμéτριε εντρε λες λεπτονς ετ λες ηαδρονς: ον ααιτ χυατρε λεπτονς μαις ςευλεμεντ τροις χυαρϰς. Μαιντεναντ λα ςολυτιον αππαραîτ éιδεντε: ιλ φαλλαιτ ποςτυλερ λέξιςτενςε δ´υν χυατριèμε χυαρϰ⁴⁷⁴⁷47Appellé “charm” $c$. En 1973 M. Kobayashi et T. Maskawa ont étendu le nombre des quarks de 4 à 6 afin d’avoir un mécanisme naturel pour la violation de la symétrie $CP$. ετ ρéταβλιρ αινςι λα ςψμéτριε λεπτονς – ηαδρονς[60]. ῝ε τρααιλ δεαιτ περμεττρε λάππλιςατιον δυ μοδèλε δε Ωεινβεργ ετ Σαλαμ αυξ χυαρϰς εν λεαντ λε δερνιερ οβςταςλε πηéνομéνολογιχυε πουρ λα φορμυλατιον δες ιντεραςτιονς éλεςτροφαιβλες ςομμε υνε τηéοριε δε Ψανγ-Μιλλς, μêμε ςι, δανς λα πρατιχυε, λήιςτοιρε φυτ υν πευ πλυς ςομπλιχυéε[57].

Λέξιςτενςε δ´υν χυατριèμε χυαρϰ ιμπλιχυε υνε εξτενςιον δε λα ςψμéτριε αππροξιματιε δες ιντεραςτιονς φορτες δε $SU(3)$ à $SU(4)$⁴⁸⁴⁸48Ce genre d’extension avait été proposé auparavant comme une généralisation de $SU(3)$ sans justification dynamique particulière, voir p. ex.[61]. αες υνε μυλτιτυδε δε νουεαυξ ηαδρονς à λα ςομποςιτιον δεςχυελς ςε χυαρϰ παρτιςιπε.

$\bullet$ Λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς δε Ψανγ-Μιλλς. Λα τροιςιèμε οιε ερς λα ςονςτρυςτιον δυ Μοδèλε Στανδαρδ α éτé λ´éτυδε δες προπριéτéς δε ρενορμαλιςατιον δε λα τηéοριε δε Ψανγ-Μιλλς. Ελλε α éτé ινιτιéε παρ Μ. ῞ελτμαν αυ μιλιευ δες αννéες 60, ϑοιντ υν πευ πλυς ταρδ παρ ςον éτυδιαντ Γ. ´τ Ηοοφτ. ῝ε φυτ υν τρααιλ λονγ, αρδυ ετ ςομπλιχυé, πας ςευλεμεντ à ςαυςε δε λα νατυρε δυ τρααιλ, μαις αυςςι παρςε χυίλς οντ éτé οβλιγéς δίνεντερ ετ παρφοις δε ρε-ινεντερ, πλυςιευρς τεςηνιχυες νουελλες[57]. Λε προβλèμε δυ ςηοιξ δε ϑαυγε ν´éταιτ πας éιδεντ, λες ρèγλες δε Φεψνμαν ν´éταιεντ πας ςοννυες ετ ιλς ν´éταιεντ πας αυ ςουραντ δε ρéςυλτατς δε Βρουτ, Ενγλερτ ετ Ηιγγς. Λευρ ρéυςςιτε φυτ υν ραι τουρ δε φορςε.

Λες ιντεραςτιονς φορτες ςοντ εντρéες εν ςςèνε δανς λες αννéες 30 αες λα πηψςιχυε νυςλéαιρε, μαις λευρ δéελοππεμεντ α ςυιι ςελυι δες αςςéλéρατευρς. Πενδαντ δες αννéες λ´ουτιλ πρινςιπαλ éταιτ λ´éτυδε δες ςολλιςιονς ηαδρονιχυες ετ, γρâςε à ελλες, νους αονς δéςουερτ υν τρèς γρανδ νομβρε δ´éτατς χυ´ον δéςριτ ςομμε “ρéςονανςες”⁴⁹⁴⁹49Rien que pour le système pion-nucléon, la Table des Particules contient une trentaine de résonances avec masses entre 1 et 2.5 GeV et spins jusqu’à 11/2.. Νους νάιονς αυςυν μοψεν δέξπλιχυερ ςεττε προλιφéρατιον à παρτιρ δ´éχυατιονς φονδαμενταλες. Λες ιντεραςτιονς φορτες ααιεντ λάιρ τρèς ςομπλιχυé. Νους αονς υ λες εφφορτς δε λες δéςριρε εν τερμες δε προπριéτéς δε λα ματριςε $S$ ετ νους αονς μεντιοννé λε μοδèλε δε ῞ενεζιανο. Ιλ α ςυςςιτé υνε γρανδε αςτιιτé τηéοριχυε αυςςι βιεν πουρ ςομπρενδρε ςες προπριéτéς ματηéματιχυες χυε πουρ δéελοππερ δες αππλιςατιονς αυξ προςεςςυς ηαδρονιχυες. Δανς ςες εφφορτς ον τρουε πλυςιευρς ςοντριβυτιονς φρανçαιςες[62] χυι οντ ςοντινυé δυραντ λα δéςεννιε ςυιαντε.

῞ερς λα φιν δες αννéες ςοιξαντε υν νουελ αςςéλéρατευρ εςτ εντρé εν φονςτιον à Στανφορδ. ῝´éταιτ υν αςςéλéρατευρ λινéαιρε à éλεςτρονς δε πλυς δε 3 ϰμ δε λονγυευρ, αττειγναντ υνε éνεργιε δε 50 Γε῞. Ιλ α φουρνι υνε ριςηε μοιςςον δε δοννéες ςονςερναντ λα διφφυςιον δ´éλεςτρονς ςυρ δες νυςλéονς – προτονς ου νευτρονς – à ηαυτε éνεργιε δε λα φορμε $e^{-}+N\rightarrow e^{-}+X$, οù $N$ δéςιγνε λε νυςλéον δε λα ςιβλε ετ $X$ λε ςψςτèμε ηαδρονιχυε προδυιτ παρ λα ρéαςτιον. Λα δéτεςτιον ςονςιςταιτ à ιδεντιφιερ λ´éλεςτρον φιναλ ετ à μεςυρερ ςον ιμπυλςιον. Ον ςε λιμιταιτ αυξ ééνεμεντς à γρανδ ανγλε δε διφφυςιον πουρ λεςχυελς λ´éλεςτρον τρανςφèρε υνε γρανδε χυαντιτé δε μουεμεντ αυ νυςλéον. Ον αππελλε ςεττε ρéγιον ςινéματιχυε “προφονδéμεντ ινéλαςτιχυε”.

Λίντéρêτ δε ςε γενρε δε ρéαςτιον εςτ φαςιλε à ςομπρενδρε. Λ´éλεςτρον νά πας δίντεραςτιον φορτε, δονς ςον ιντεραςτιον αες λε νυςλéον εςτ éλεςτρομαγνéτιχυε. ῝έςτ υνε ιντεραςτιον à λαχυελλε νους πουονς αππλιχυερ λα τηéοριε δες περτυρβατιονς ετ λα δéςριρε εν τερμες δ´éςηανγε δ´υν πηοτον ιρτυελ χυι α ιντεραγιρ αες λες ςονςτιτυαντς ςηαργéς δυ νυςλéον. Λε διαμèτρε δ´υν νυςλéον εςτ δε λ´ορδρε δε 10^-13 ςμ. ϒν πηοτον αες υνε éνεργιε δε 20 Γε῞ α υν πουοιρ δε ρéςολυτιον δε λ´ορδρε δε 10^-15 ςμ, δονς ιλ πευτ “οιρ” δες οβϑετς 100 φοις πλυς πετιτς ετ δειεντ υν εξςελλεντ ουτιλ πουρ ςονδερ λίντéριευρ δυ νυςλéον. Λίμαγε χυε νους αονς οβτενυε α ςηανγé προφονδéμεντ νοτρε περςεπτιον δες ιντεραςτιονς φορτες. Νους ςαονς αυϑουρδήυι χυε λα ςομπλεξιτé ςονςτατéε αυπαρααντ νε μοντρε χυ´υνε παρτιε ςυπερφιςιελλε δε λα ρéαλιτé. Λες ιντεραςτιονς φορτες αππαραιςςεντ τρèς ςομπλιχυéες παρςε χυε λες οβϑετς χυ´ον υτιλιςε πουρ λευρ éτυδε, à ςαοιρ λες ηαδρονς, ςοντ ευξ-μêμε ςομπλιχυéς. ῝έςτ ςομμε ςι ον εςςαψαιτ δε δéςουριρ λες λοις δε λ´éλεςτροδψναμιχυε εν éτυδιαντ λες ιντεραςτιονς εντρε δες μαςρομολéςυλες βιολογιχυες⁵⁰⁵⁰50Feynman donnait l’exemple suivant: imaginez que vous voulez étudier le mécanisme d’une montre suisse de grande précision et, pour le faire, vous en prenez deux et vous les cassez avec force l’une contre l’autre..

Λες ρéςυλτατς δε Στανφορδ éταιεντ à λα φοις ςιμπλες ετ ςυρπρεναντς. Λε μοδèλε δε χυαρϰς éταιτ βιεν éριφιé. Λε νυςλéον αππαραιςςαιτ ςομμε υν “ςας” ςοντεναντ δες χυαρϰς αες δες ςηαργες éλεςτριχυες φραςτιονναιρες. ῝ε ρéςυλτατ éταιτ αττενδυ. ῝ελυι χυι νε λ´éταιτ πας εςτ χυε λες χυαρϰς ςεμβλαιεντ ιντεραγιρ αες λε πηοτον ιρτυελ ςομμε δες παρτιςυλες λιβρες, ςομμε ςι ιλς ν´éταιεντ πας λιéς πουρ φορμερ λε νυςλéον. ῝εςι éταιτ εν ςοντραδιςτιον αες λε φαιτ χυε λα λιαιςον éταιτ τρèς φορτε παρςε χυ´ον νάρριαιτ πας à ςαςςερ λε νυςλéον ετ à λιβéρερ λες χυαρϰς. Φεψνμαν ααιτ προποςé υν μοδèλε, διτ “μοδèλε δες παρτονς”, πουρ δéςριρε ςε ςομπορτεμεντ ςςηιζοπηρéνιχυε δες χυαρϰς: λίντενςιτé δες φορςες χυι λιεντ λες χυαρϰς à λίντéριευρ δυ νυςλéον δéπενδραιτ δε λα διςτανςε, τρèς φαιβλε à ςουρτε διςτανςε, ελλε δειενδραιτ τρèς φορτε à γρανδε διςτανςε εμπêςηαντ αινςι λες χυαρϰς δε ςε λιβéρερ.

῝ε μοδèλε δες παρτονς éταιτ πυρεμεντ πηéνομéνολογιχυε⁵¹⁵¹51On l’appelait souvent “modèle des partons naïf”. ετ λέφφορτ πουρ λυι δοννερ υν ςυππορτ τηéοριχυε ςολιδε ςέςτ αéρé παςςιονναντ ετ φρυςτυευξ αες δες ςοντριβυτιονς φρανçαιςες[63] ιντéρεςςαντες. Λάβουτιςςεμεντ éταιτ υνε τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς πουρ λες ιντεραςτιονς φορτες χυι φαιτ παρτιε δυ Μοδèλε Στανδαρδ χυ´ον ερρα δανς λα ςεςτιον ςυιαντε.

Εν 1971 Γεραρδ ´τ Ηοοφτ πυβλια ςον πρεμιερ αρτιςλε ςυρ λα ρενορμαλιςατιον δες τηéοριες δε Ψανγ Μιλλς. Παρ λα ςυιτε, δανς υνε ςéριε δάρτιςλες εντρε 1971 ετ 1972, ´τ Ηοοφτ ετ ῞ελτμαν οντ δéμοντρé χυε λες τηéοριες δε Ψανγ-Μιλλς, αυςςι βιεν δανς λα πηαςε ςψμéτριχυε αες λες βοςονς δε ϑαυγε δε μαςςε νυλλε, χυε δανς ςελλε δε βριςυρε ςποντανéε αες δες βοςονς μαςςιφς, ςοντ ρενορμαλιςαβλες. Δεπυις ςεττε δατε, λες τηéοριες δε ϑαυγε οντ εναηι λα πηψςιχυε δες παρτιςυλες éλéμενταιρες⁵²⁵²52S. Weinberg a décrit cette invasion avec “…and then, all hell broke loose”..

Λα δéμονςτρατιον δε ´τ Ηοοφτ ετ ῞ελτμαν éταιτ βαςéε ςυρ λάναλψςε δéταιλλéε δες διαγραμμες δε Φεψνμαν αες δες τεςηνιχυες ινςπιρéες δε λα τηéοριε δε λα ματριςε $S$⁵³⁵³53En 1973 ils ont présenté un résumé de leur travail dans un rapport jaune du CERN sous le titre “Diagrammar”.. Β.Ω. Λεε ετ Θ. Ζινν-Θυςτιν οντ πυβλιé υνε δéμονςτρατιον πλυς γéνéραλε εν υτιλιςαντ λες ιδεντιτéς δε Ωαρδ[64].

Λα φορμυλατιον δ´υνε τηéοριε δες ςηαμπς ιναριαντε δε ϑαυγε νéςεςςιτε υν ςηοιξ δε ϑαυγε χυι βριςε λίναριανςε. Νους οβτενονς αινςι υνε φαμιλλε δε τηéοριες, ςηαςυνε αψαντ δες προπριéτéς τρèς διφφéρεντες ετ ςε ποςε λα χυεςτιον δε λευρ ρελατιον αες λα τηéοριε ινιτιαλε. ῝ε προβλèμε α éτé ρéςολυ παρ υνε éχυιπε à Μαρςειλλε ςους λα διρεςτιον δε Ραψμονδ Στορα. Ιλς οντ μοντρé λέξιςτενςε δ´υνε νουελλε ςψμéτριε δοντ λες τρανςφορματιονς ςοντ δες φερμιονς[65]. Ελλε α éνορμéμεντ φαςιλιτé λα ςομπρéηενςιον δες τηéοριες δε ϑαυγε ετ ελλε εςτ δεενυε υν ουτιλ τρèς πυιςςαντ πουρ λ´éτυδε δε τουτ αυτρε ςψςτèμε χυαντιχυε αες ςοντραιντες. Δες ρéςυλτατς ςιμιλαιρες οντ éτé οβτενυς παρ Ι. Τψυτιν εν ϒΡΣΣ ετ λα ςψμéτριε εςτ αππελéε “ςψμéτριε ΒΡΣΤ” πουρ Βεςςηι-Ρουετ-Στορα-Τψυτιν. Ελλε α αλυ à ςες ςηερςηευρς λε πριξ Ηεινεμαν δε πηψςιχυε ματηéματιχυε πουρ λάννéε 2009.

Ελλε φυτ λα πρεμιèρε μανιφεςτατιον δε λα ρéολυτιον ςυςςιτéε παρ λες τηéοριες δε ϑαυγε. Λα προπριéτé δες τηéοριες δε Ψανγ-Μιλλς ςποντανéμεντ βριςéες δ´êτρε ρενορμαλιςαβλες, δονναιτ αυξ ιντεραςτιονς φαιβλες λα πυιςςανςε πρéδιςτιε ρéςερéε ϑυςχυάλορς à λ´éλεςτροδψναμιχυε. Λε νομβρε δε πυβλιςατιονς α εξπλοςé, εν παρτιςυλιερ ςυρ λες εφφετς δ´ορδρε ςυπéριευρ. Εν ραιςον δε λάβςενςε δε ρéςυλτατς εξπéριμενταυξ, υν γρανδ νομβρε δε μοδèλες éταιεντ αυςςι προποςéς, αες δες προπριéτéς διερςες: αες ου ςανς ςουραντς νευτρες, αες βριςυρε ςποντανéε δε λα παριτé[66] ου δε $CP$ ετς. Απρèς λα δéςουερτε δες ςουραντς νευτρες παρ Γαργαμελλε εν 1973, αινςι χυε δάυτρες ρéςυλτατς εξπéριμενταυξ χυι ςυιιρεντ ετ χυι τενδαιεντ à ςονφιρμερ λε μοδèλε δε Ωεινβεργ-Σαλαμ, ςεττε λιγνε δε ρεςηερςηε ςέςτ υν πευ εςτομπéε.

῝επενδαντ, αυ δéβυτ δε 1972, υν προβλèμε ιναττενδυ α ςυργι. Λα ρενορμαλιςαβιλιτé δες τηéοριες δε Ψανγ-Μιλλς εςτ βαςéε ςυρ λες προπριéτéς δε ςψμéτριε χυι νéςεςςιτεντ λα ςονςερατιον δες ςουραντς. Ορ, ςομμε ον λά δéϑà εξπλιχυé, λες ςουραντς αξιαυξ δες ιντεραςτιονς φαιβλες ςοντιεννεντ δες ανομαλιες δανς λευρς éχυατιονς δε ςονςερατιον. Ον ςέςτ ιτε απερçυ χυε ςες ανομαλιες ρενδαιεντ λε μοδèλε ινιτιαλ δε Ωεινβεργ-Σαλαμ νον-ρενορμαλιςαβλε. ῝εττε δéςουερτε[67] α ευ λέφφετ δ´υνε δουςηε φροιδε. Ηευρευςεμεντ, ελλε φυτ υνε ςουρτε αλερτε. Λα ςολυτιον α éτé ςιμπλε ετ πηψςιχυε. Λε μοδèλε δε Ωεινβεργ-Σαλαμ εςτ νον-ρενορμαλιςαβλε παρςε χυίλ ςοντιεντ υνιχυεμεντ λες λεπτονς. Σι νους αϑουτονς λες ηαδρονς ςους φορμε δ´υν μοδèλε δες χυαρϰς χυι ςατιςφαιτ à λα ςψμéτριε λεπτονς-ηαδρονς, ςομμε δανς λε μοδèλε δυ χυαρϰ ςηαρμé, λες ανομαλιες εντρε λεπτονς ετ ηαδρονς ςάννυλεντ ετ λε μοδèλε ςομπλετ εςτ ρενορμαλιςαβλε[67].

Λα πρεμιèρε ςονφιρματιον éςλαταντε δε ςε μοδèλε ιντ εν 1973 αες λα δéςουερτε δες ςουραντς νευτρες παρ Γαργαμελλε. Εν 1974 ῝λ. ετ Μ.Α. Βουςηιατ οντ μοντρé χυε λες ςουραντς νευτρες δες ιντεραςτιονς φαιβλες ααιεντ δες εφφετς μεςυραβλες εν πηψςιχυε ατομιχυε[68]. ῝εςι α ουερτ υν νουεαυ ςηαμπ δε ρεςηερςηε δανς λεχυελ λ´éχυιπε δε Μ.Α. Βουςηιατ à λ´ΕΝΣ α ϑουé λε ρôλε πρινςιπαλ.

Λες ρéολυτιονς εν Πηψςιχυε ςοντ, λε πλυς ςουεντ, λε ρéςυλτατ δ´υνε δéςουερτε εξπéριμενταλε ιναττενδυε. ῝ελα νά πας éτé λε ςας αες λα τηéοριε ςτανδαρδ éλεςτροφαιβλε. Αυςυνε μεςυρε ν´éταιτ εν ςοντραδιςτιον αες λα τηéοριε δε Φερμι. Λα μοτιατιον éταιτ δ´ορδρε εςτηéτιχυε. ῝ερταινς τηéοριςιενς ςηερςηαιεντ υν ςςηéμα αψαντ υνε μειλλευρε ςοηéρενςε ματηéματιχυε ετ υνε πλυς γρανδε πυιςςανςε πρéδιςτιε. Πενδαντ πλυςιευρς αννéες δες πρéδιςτιονς δε ςεττε τηéοριε – λες ςουραντς νευτρες, λες παρτιςυλες ςηαρμéες, λες βοςονς εςτοριελς, λε βοςον ςςαλαιρε – νάαιεντ αυςυνε ςονφιρματιον εξπéριμενταλε.

Παρ ςοντρε, λα ςονςτρυςτιον δε λα ςηρομοδψναμιχυε χυαντιχυε, λα τηéοριε δε ϑαυγε δες ιντεραςτιονς φορτες, α éτé υνε ρéπονςε αυξ ρéςυλτατς δε Στανφορδ ςονςερναντ λα διφφυςιον προφονδéμεντ ινéλαςτιχυε δ´éλεςτρονς ςυρ δες νυςλéονς. Ιλ φαλλαιτ δοννερ υν ςαδρε τηéοριχυε αυ μοδèλε δες παρτονς χυε νους αονς πρéςεντé à λα ςεςτιον 1. Νους νε πρéςεντερονς πας ςεττε ηιςτοιρε εν δéταιλ παρςε χυίλ ν´ψ α πας ευ δε ςοντριβυτιον ιμπορταντε δε λα παρτ δε ςηερςηευρς φρανçαις.

Λε ποιντ δε δéπαρτ α éτé λ´éτυδε δυ γρουπε δε ρενορμαλιςατιον πρéςεντé à λα ςεςτιον 1. Ιλ éταιτ ςοννυ δεπυις λες αννéες 50 μαις ςον ιμπορτανςε νά éτé γéνéραλεμεντ ςομπριςε χυε ερς λα φιν δες αννéες 60. ῝ες éτυδες οντ μοντρé χυε λα φορςε εφφεςτιε δ´υνε ιντεραςτιον δéπενδ δε λα διςτανςε ετ ςεττε δéπενδανςε εςτ δéςριτε παρ λες éχυατιονς δυ γρουπε δε ρενορμαλιςατιον⁵⁴⁵⁴54Pour une explication simple voir les références [1] Chapitre 5, ainsi que [58]..

Πρατιχυεμεντ τουτες λες τηéοριες δες ςηαμπς ρενορμαλιςαβλες οντ λε ςομπορτεμεντ χυ´ον αττενδ ιντυιτιεμεντ: λα φορςε διμινυε αες λα διςτανςε. ῝ε νέςτ πας ςελυι χυε λες εξπéριενςες ςυγγèρεντ πουρ λα φορςε εντρε λες παρτονς. Εν 1973 Δ.Θ. Γροςς ετ Φ. Ωιλςζεϰ à Πρινςετον ετ ινδéπενδαμμεντ Η.Δ. Πολιτζερ à Ηαραρδ, οντ δéςουερτ χυε λες τηéοριες δε Ψανγ-Μιλλς δανς λα πηαςε ςψμéτριχυε, ςέςτ à διρε αες λες βοςονς δε ϑαυγε δε μαςςε νυλλε, ςοντ λες ςευλες à αοιρ υν ςομπορτεμεντ ςοντρε-ιντυιτιφ: λα φορςε αυγμεντε αες λα διςτανςε. Α τρèς ςουρτε διςτανςε λα φορςε διμινυε ετ τενδ ερς ζéρο. Ον αππελλε ςε ςομπορτεμεντ “λιβερτé αςψμπτοτιχυε”. Ιλ ψ α ευ πλυςιευρς τεντατιες δέξπλιχυερ ςε πηéνομèνε δε φαçον ςιμπλε, μαις αυςυνε νέςτ ραιμεντ ςατιςφαιςαντε.

Γροςς, Ωιλςζεϰ ετ Πολιτζερ οντ ποςτυλé χυε λες ιντεραςτιονς φορτες αυ νιεαυ δε χυαρϰς ςοντ δéςριτες παρ υνε τηéοριε δε ϑαυγε νον βριςéε βαςéε ςυρ λε γρουπε $SU(3)$ δε λα ςουλευρ⁵⁵⁵⁵55La propriété des théories de Yang-Mills d’être asymptotiquement libres avait été découverte en 1972 par G. ’t Hooft, mais la connexion avec le modèle des partons n’avait pas été faite.. ῝έςτ λα “῝ηρομοδψναμιχυε Χυαντιχυε.” Σον αςςορδ αες λες ρéςυλτατς εξπéριμενταυξ, αυςςι βιεν δες ιντεραςτιονς λεπτον-νυςλéον χυε ςευξ δες ςολλιςιονς ηαδρονιχυες, εςτ εξςελλεντ. Ιλ φαυτ νοτερ χυε λα λιβερτé αςψμπτοτιχυε νέςτ πας αλαβλε ςι νους βριςονς λα ςψμéτριε αες λε μéςανιςμε δε Βρουτ-Ενγλερτ-Ηιγγς. Παρ ςονςéχυεντ λα ςηρομοδψναμιχυε χυαντιχυε ιμπλιχυε δες βοςονς δε ϑαυγε δε μαςςε νυλλε. $SU(3)$ εν ςοντιεντ ηυιτ χυι πορτεντ λες ςηαργες δε λα ςουλευρ. Ον λες αππελλε “γλυονς”. Αφιν δέξπλιχυερ λε φαιτ χυε νους νάονς ϑαμαις οβςερé δε γλυονς λιβρες, νους ςυπποςονς χυε, τουτ ςομμε λες χυαρϰς, ιλς ςοντ “ςονφινéς” à λίντéριευρ δες ηαδρονς. Δéμοντρερ ςεττε προπριéτé δε ςονφινεμεντ πουρ λα ςηρομοδψναμιχυε χυαντιχυε ρεςτε υν δες γρανδς προβλèμες νον ρéςολυς δε λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς.

Ααντ δε χυιττερ ςεττε ςεςτιον ϑε ουδραις μεντιοννερ υνε αππλιςατιον δυ γρουπε δε ρενορμαλιςατιον αυξ πηéνομèνες δε τρανςιτιον δε πηαςε, ινιτιéε παρ Κ. Ωιλςον. Δανς ςε ςαδρε Ε. Βρéζιν, Θ.῝. Λε Γυιλλου ετ Θ. Ζινν-Θυςτιν οντ φαιτ λες ςαλςυλς λες πλυς πρéςις δες εξποςαντς ςριτιχυες[69].

῝ετ εξποςé ςε τερμινε αες λα ςονςτρυςτιον δυ Μοδèλε Στανδαρδ ςομμε λα τηéοριε δε ϑαυγε δυ γρουπε $SU(3)\times SU(2)\times U(1)$ ςποντανéμεντ βριςé εν $SU(3)\times U(1)_{em}$. Βιεν ςûρ, λήιςτοιρε νε ςάρρêτε πας εν 1973. Ιλ α φαλλυ δες δéςεννιες δέφφορτς, αυςςι βιεν δε τηéοριςιενς χυε δέξπéριμεντατευρς, πουρ προςéδερ à υνε ςομπαραιςον δéταιλλéε δε λα τηéοριε αες λέξπéριενςε. Λάςςορδ εςτ ςπεςταςυλαιρε. Ιλ νε ςε λιμιτε πας αυξ γρανδες δéςουερτες – λες ςουραντς νευτρες, λες βοςονς εςτοριελς, λες χυαρϰς $c,b$ ετ $t$, λε βοςον δε Βρουτ-Ενγλερτ-Ηιγγς – μαις ςουρε αυςςι υν αςτε δομαινε δε μεςυρες δοντ λέξποςé πουρραιτ êτρε λε ςυϑετ δ´υνε αυτρε ηιςτοιρε παςςιονναντε.

Φεψνμαν ααιτ ρεμαρχυé χυε “…προγρεςς ιν πηψςιςς ις το προε ψουρςελφ ωρονγ ας ςοον ας ποςςιβλε.” Νοτρε προβλèμε εςτ χυε, δυραντ υν δεμι ςιèςλε, λε Μοδèλε Στανδαρδ α ρéςιςτé à τουτες λες τεντατιες δε λε μεττρε εν δéφαυτ. Α λίναυγυρατιον δε ςηαχυε νουελ αςςéλéρατευρ νους ςομμε ςοναινςυς χυε Λα Νουελλε Πηψςιχυε ςερα ενφιν ρééλéε, εν αιν ϑυςχυ´à πρéςεντ.

Νους αονς πλυςιευρς ινδιςατιονς ινδιρεςτες δε λέξιςτενςε δ´υνε τελλε νουελλε πηψςιχυε, ςανς παρλερ δυ φαιτ χυε λε Μοδèλε Στανδαρδ λαιςςε δες πανς εντιερς δε πηéνομèνες (λα ματιèρε νοιρε, λάςςéλéρατιον δε λέξπανςιον δε λ´ϒνιερς, λα γραιτατιον ετς) ινεξπλιχυéς. Δονς, δεπυις 50 ανς, λες τηéοριςιενς οντ ενιςαγé υνε πλéτηορε δε οιες πουρ αλλερ αυ δελà δυ Μοδèλε Στανδαρδ. Λε φιλ διρεςτευρ éταιτ υν πρéϑυγé τηéοριχυε ςελον λεχυελ λα μειλλευρε τηéοριε εςτ λα πλυς ςψμéτριχυε. Παρ ςονςéχυεντ νους αονς ςηερςηé à αυγμεντερ λα ςψμéτριε δυ Μοδèλε Στανδαρδ. Λες éταπες ςυςςεςςιες φαιςαιεντ αππελ à δες τηéοριες ματηéματιχυες φαςςιναντες ςους δες νομς παρφοις εξοτιχυες –Τηéοριες Γρανδεμεντ ϒνιφιéες, Συπερ-Σψμéτριε, Συπερ-Γραιτé – μαις αυςυνε νά ρεçυ δε ςονφιρματιον εξπéριμενταλε.

ϒν προβλèμε χυι ρéςιςτε à τους ςες εφφορτς εςτ ςελυι δ´υνε τηéοριε χυαντιχυε δε λα γραιτατιον. Μêμε λα τηéοριε δες ςηαμπς αες λα πλυς γρανδε ςψμéτριε χυε νους πουονς ιμαγινερ, ον λάππελλε “ςυπερ-γραιτé $N=8$”, νε ςεμβλε πας ςαπαβλε δε μαîτριςερ τουτες λες διεργενςες δε λα γραιτατιον. ῝ετ éςηες φυτ ιντερπρéτé ςομμε υν éςηες δε λα τηéοριε χυαντιχυε δες ςηαμπς. Λε ςονςεπτ δε ςηαμπς χυαντιχυες λοςαυξ, χυι τραδυιτ ςελυι δε παρτιςυλες πονςτυελλες, υν ςονςεπτ ηéριτé δε λα μéςανιχυε ςλαςςιχυε, φυτ αβανδοννé. Λ´éταπε ςυιαντε φαιτ αππελ à υνε τηéοριε δ´οβϑετς éτενδυς. Λε πλυς ςιμπλε εςτ υνι-διμενςιοννελ, υνε ςορδε. Λα τηéοριε δες ςορδες πευτ φουρνιρ υνε τηéοριε χυαντιχυε δε λα γραιτατιον ςανς διεργενςες, μαις ςον ςονταςτ αες λέξπéριενςε ρεςτε ενςορε προβλéματιχυε.

Δες πηψςιςιενς φρανçαις οντ ϑουé υν ρôλε δε πρεμιερ πλαν δανς λα ρεςηερςηε δ´υνε τηéοριε αυ δελà δυ Μοδèλε Στανδαρδ, λα ςυπερ-ςψμéτριε, λα ςυπερ-γραιτé ου λα τηéοριες δες ςορδες. Σι ςες εφφορτς αβουτιςςεντ, ςομμε ϑε λέςπèρε, λίμπορτανςε φονδαμενταλε δε λευρς τρααυξ ςερα ρεςοννυε.

Ραςοντερ λήιςτοιρε δυ Μοδèλε Στανδαρδ ςεραιτ υνε εξπéριενςε εξαλταντε. Λες πηψςιςιενς δε μα γéνéρατιονς οντ ευ λα ςηανςε δε ιρε ςεττε αεντυρε εξτραορδιναιρε, μαις λες αςτευρς ςοντ ραρεμεντ δες βονς ηιςτοριενς. Δες εςςαις ηιςτοριχυες εξιςτεντ δéϑà, οιρ παρ εξ. [57], μαις υνε Ηιςτοιρε, αυ ςενς προπρε δυ τερμε, δοιτ προβαβλεμεντ αττενδρε ενςορε υν πευ. Δανς ςετ εξποςé ϑάι ουλυ προφιτερ δε λάννιερςαιρε δε λα ΣΦΠ πουρ παρλερ δες ςοντριβυτιονς φρανçαιςες, μêμε ςι ϑε νε πουαις πας ρéςιςτερ à λα τεντατιον δε δοννερ αυςςι υν ρéςυμé δε μα ερςιον δε λήιςτοιρε.

Χυελλες ςοντ λες ςονςλυςιονς: υν οπτιμιςτε ρεμαρχυερα χυε, δεπυις λα φιν δες αννéες 50, λίμπορτανςε δες τρααυξ φρανçαις νε ςεςςε δάυγμεντερ, λα δéριéε εςτ τουϑουρς ποςιτιε· υν πεςςιμιςτε νε μανχυερα πας δε ςιγναλερ λα χυαςι-αβςενςε δε λα Φρανςε δυραντ πλυς δε τρεντε ανς δε λήιςτοιρε. ῝ε δερνιερ ποιντ εςτ τρουβλαντ. Λήιςτοιρε δε λα πηψςιχυε τηéοριχυε δες ηαυτες éνεργιες ςομμενςε αες ςε ςουπ δε γéνιε δε δε Βρογλιε ετ πυις …ριεν. Θε νε οις αυςυνε αυτρε γρανδε νατιον ςςιεντιφιχυε χυι πρéςεντε υν τελ ιδε.

Δανς νοτρε ςομμυναυτé ιλ εςτ ςουραντ δε ρενδρε δε Βρογλιε ρεςπονςαβλε δε ςε ρεταρδ. ῝ε ςεραιτ λυι χυι αυραιτ εμπêςηé λε δéελοππεμεντ ετ λένςειγνεμεντ δε λα πηψςιχυε μοδερνε εν Φρανςε. Μα ςομπéτενςε ςυρ ςε ςυϑετ εςτ τρèς λιμιτéε, νéανμοινς ϑε τρουε ςεττε εξπλιςατιον ηιςτοριχυεμεντ ςιμπλιςτε ετ, δυ ποιντ δε υε πρατιχυε, ςοντρε-προδυςτιε : τρουερ υν βους éμιςςαιρε εςτ υν μοψεν ςομμοδε πουρ νε πας ςηερςηερ δες ςαυςες ποτεντιελλεμεντ δéρανγεαντες. Θε αις δοννερ λες ραιςονς χυι μίνςιτεντ à πενςερ αινςι.

Δάβορδ, ρεγαρδονς λα ςαρριèρε δε δε Βρογλιε[4]. Ιλ ααιτ ηéςιτé εντρε δες éτυδες λιττéραιρε ετ ςςιεντιφιχυες. Αψαντ οπτé πουρ λες ςςιενςες, ςέςτ ςευλεμεντ απρèς λα γυερρε χυίλ α πρéπαρé υνε τηèςε ςους λα διρεςτιον δε Λανγειν. Ιλ éταιτ περςοννελλεμεντ φορτυνé ετ νάαιτ πας βεςοιν δ´υν ποςτε ετ δ´υν ςαλαιρε. Ιλ α τρααιλλé ςομμε βéνéολε δανς λε λαβορατοιρε δε ςον φρèρε Μαυριςε δε Βρογλιε, λαβορατοιρε φινανςé εντιèρεμεντ παρ Μαυριςε, ϑυςχυέν 1928, αννéε οù ιλ α οβτενυ υν ποςτε δε Μαîτρε δε ῝ονφéρενςε à λ´ϒνιερςιτé. ῝´éταιτ ςον πρεμιερ ποςτε· ιλ ααιτ 36 ανς. Λάννéε ςυιαντε, εν 1929, ιλ α ρεçυ λε πριξ Νοβελ δε Πηψςιχυε “φορ ηις διςςοερψ οφ τηε ωαε νατυρε οφ ελεςτρονς”. Ιλ ααιτ πρéδιτ λε πηéνομèνε δε διφφραςτιον πουρ λες éλεςτρονς δανς υν δε ςες αρτιςλες δε 1923 ετ ιλ ςεμβλε χυίλ ααιτ εςςαψé, ςανς ςυςςèς, δε ςοναινςρε δες εξπéριμεντατευρς δυ λαβορατοιρε δε ςον φρèρε δε φαιρε λέξπéριενςε. Φιναλεμεντ ςεττε πρéδιςτιον φυτ ςονφιρμéε εν 1927 παρ διφφυςιον δ´υν φαιςςεαυ δ´éλεςτρονς à τραερς υν ςριςταλ⁵⁶⁵⁶56Voir note en section 1. Pour cette observation G.P. Thomson et C.J. Davisson, les chefs de deux équipes, ont reçu le prix Nobel en 1937.. Μαλγρé λε πριξ Νοβελ, δε Βρογλιε νά éτé προμυ Προφεςςευρ χυέν 1933, λορςχυε λα ςηαιρε δε λ´ΙΗΠ εςτ δεενυε αςαντε. Θε νε πενςε πας χυίλ εξιςτε υν αυτρε εξεμπλε δε ςςιεντιφιχυε ρεςτé Μδ῝ πενδαντ χυατρε ανς αες υν πριξ Νοβελ.

Λ. δε Βρογλιε α οςςυπé λες ποςτες ςςιεντιφιχυες λες πλυς πρεςτιγιευξ δε Φρανςε – Σεςρéταιρε Περπéτυελ δε λ´Αςαδéμιε δες Σςιενςες, Μεμβρε δε λ´Αςαδéμιε Φρανçαιςε – μαις ιλ νά ϑαμαις ςηερςηé à εξερςερ υν χυελςονχυε πουοιρ “πολιτιχυε”, ου μêμε υν τρααιλ δε “Διρεςτιον”. ῝ερτες, ιλ νά πας υτιλιςé ςον ιμμενςε πρεςτιγε πουρ δéφενδρε ετ διφφυςερ λα νουελλε πηψςιχυε, μαις ϑε νάι πας λίμπρεςςιον χυίλ αιτ εμπêςηé δάυτρες δε λε φαιρε. Μαυριςε Λéψ, χυι λάαιτ ςοννυ (δε Βρογλιε éταιτ μεμβρε δε ςον ϑυρψ δε τηèςε), μάαιτ αφφιρμé χυε δε Βρογλιε νε ς´éταιτ ϑαμαις οπποςé à ςες εφφορτς πουρ ρεφορμερ λένςειγνεμεντ δε λα πηψςιχυε à λ´ϒνιερςιτé. Δανς υν λιρε χυε δε Βρογλιε α πυβλιé εν 1947[70] ιλ διτ αοιρ ενςειγνé λα μéςανιχυε χυαντιχυε “οφφιςιελλε” πενδαντ πλυςιευρς αννéες, μαις ϑε νε ςονναις πας λε ςοντενυ δυ ςουρς νι λε πυβλις à χυι ιλ éταιτ αδρεςςé. Δάπρèς ῞ιλα-῞αλλς[4], ςες ςουρς éταιεντ δ´υν νιεαυ τρèς éλεé ετ δεςτινéς à δες δοςτοραντς ου ϑευνες ςηερςηευρς. Σι νους ρεγαρδονς ςα λιςτε δε πυβλιςατιονς νους ςονςτατονς χυίλ εςτ ρεςτé αςτιφ δυραντ τουτε ςα ιε, μêμε ςι λε νιεαυ δε ςες δερνιèρες πυβλιςατιονς εςτ λοιν δε ςελυι δε ςες οευρες δε ϑευνεςςε. Μαις ρεπροςηερ à χυελχυ´υν δε νάοιρ ευ χυ´υνε ςευλε ιδéε δε γéνιε, με παραîτ υνε ςριτιχυε δε βιεν μαυαιςε φοι. Δεπυις λα φιν δες αννéες 40 ιλ ςέςτ ρεπλιé ςυρ ςες πρéοςςυπατιονς πουρ υνε “νουελλε μéςανιχυε ονδυλατοιρε” ετ ςεμβλε αοιρ περδυ λίντéρêτ δε ςε χυι ςε παςςαιτ αιλλευρς. ῝ε ςομπορτεμεντ ιντροερτι νέςτ πας εξςεπτιοννελ, ον λε τρουε ςηεζ βιεν δάυτρες γρανδς ςςιεντιφιχυες ερς λα φιν δε λευρ ςαρριèρε. Εν ρéςυμé, λα ιε ςςιεντιφιχυε δε δε Βρογλιε, αες ςες οςςιλλατιονς εντρε δες πéριοδες δε γλοιρε ετ δε ρéςεςςιον, νε με ςεμβλε πας ϑυςτιφιερ λίμαγε δ´υν διςτατευρ χυι βλοχυε λε δéελοππεμεντ δε λα ςςιενςε φρανçαιςε.

Αλορς, ςι ςε νέςτ πας δε Βρογλιε, χυι εςτ λε ρεςπονςαβλε; Θε ςραινς χυε λα ρéπονςε νε ςοιτ “περςοννε εν παρτιςυλιερ”· ςέςτ λ´éςηες δε τουτ λε ςψςτèμε. Πουρ ςεττε χυεςτιον λες ςηαπιτρες ηιςτοριχυες δυ λιρε δε λα ΣΦΠ[1] ςοντ υνε μινε πρéςιευςε δίνφορματιονς. Ον ψ αππρενδ χυε λε προβλèμε εςτ περςιςταντ ετ ιντεμπορελ. Θε ςιτε χυελχυες παςςαγες:

Αδολπηε Ωυρτζ, δανς υν ραππορτ αδρεςςé αυ Μινιςτèρε δε λ´Ινςτρυςτιον πυβλιχυε, νοτε χυέν 1876 ιλ ψ ααιτ 293 éτυδιαντς ινςςριτς δανς λένςεμβλε δες φαςυλτéς δες ςςιενςες φρανçαιςες, νομβρε πρεςχυε éχυιαλεντ à ςελυι δες ςανδιδατς αυ δοςτορατ δανς λα Φαςυλτé δες Σςιενςες δε λα ςευλε ϒνιερςιτé δε Λειπζιγ⁵⁷⁵⁷57Voir [1], Chapitre 1.. Δανς υν εξτραιτ δ´υν αρτιςλε δε Παςτευρ δε 1871, ον λιτ : “…λα Φρανςε ςέςτ δéςιντéρεςςéε, δεπυις υν δεμι-ςιèςλε, δες γρανδς τρααυξ δε λα πενςéε, παρτιςυλιèρεμεντ δανς λες ςςιενςες εξαςτες.”⁵⁸⁵⁸58Voir [1], Chapitre 1.. Θ. Φριεδελ, Πρéςιδεντ δε λα ΣΦΠ εν 1970, éςριτ πουρ λα πéριοδε εντρε λες δευξ γυερρες: “…δευξ νορμαλιενς παρ αν ςευλεμεντ πουαιεντ ςομμενςερ υνε ρεςηερςηε εν πηψςιχυε, χυανδ λες προμοτιονς αννυελλες δε ϑευνες δοςτευρς αυ ῝αενδιςη…δéπαςςαιεντ λα διζαινε. Εν 1930, ςινχ ςεντς éτυδιαντς ςυιαιεντ λες ςουρς δε μéςανιχυες χυαντιχυε à Γο̈ττινγεν…”⁵⁹⁵⁹59Voir [1], Chapitre 3.. Δες ςηιφφρες χυι φοντ ρêερ.

Πουρχυοι ςε μανχυε δε ςουτιεν à λα πηψςιχυε εν γéνéραλ ετ à λα πηψςιχυε τηéοριχυε εν παρτιςυλιερ; Ετ πουρχυοι ςεττε δéςαφφεςτιον μανιφεςτε δες éτυδιαντς Φρανçαις πουρ λες ςςιενςες; Πλυςιευρς πρéςιδεντς δε λα ΣΦΠ οντ δéπλορé “…λίνδιφφéρενςε ου λήοςτιλιτé δε λα ποπυλατιον…”⁶⁰⁶⁰60H. Mathieu-Faraggi, janvier 1972, [1], Chapitre 3. ις-à-ις δε λα πηψςιχυε. Νους ςουηαιτονς αττριβυερ ςεττε αττιτυδε à υν δéφιςιτ δε ςυλτυρε ςςιεντιφιχυε δυ πυβλις φρανçαις, μαις ιλ με ςεμβλε χυ´ον πουρραιτ ςονςτατερ λε μêμε πηéνομèνε ςηεζ λες ςςιεντιφιχυες. Θε με ςουιενς δ´υν πηψςιςιεν χυι ςε ανταιτ εν πυβλις δε νε πας ςονναîτρε λα διφφéρενςε εντρε λε Λαγρανγιεν ετ λ´Ηαμιλτονιεν. ϒνε τελλε ιγνορανςε αυ παψς δε Λαγρανγε …Μαις ιλ νε φαιςαιτ χυε τéμοιγνερ δ´υν φαιτ αéρé: ιλ ν´ψ ααιτ πας χυε λα μéςανιχυε χυαντιχυε χυι éταιτ μαλ ενςειγνéε, λα μéςανιχυε ςλαςςιχυε λ´éταιτ αυςςι. Λορςχυε ϑένςειγναις à λ´Έςολε Πολψτεςηνιχυε, λες éλèες εντενδαιεντ λε μοτ “Ηαμιλτονιεν” υνιχυεμεντ αυ ςουρς δε μéςανιχυε χυαντιχυε ετ ϑε νε ςαις πας ςι ιλς ςε ποςαιεντ λα χυεςτιον δε ςαοιρ πουρχυοι ςετ οπéρατευρ πορταιτ λε νομ δ´υν ςααντ διςπαρυ βιεν δες αννéες ααντ λα ναιςςανςε δε ςεττε διςςιπλινε. Λα ςευλε ετ υνιχυε φοις οù λε τηéορèμε δε Νοετηερ φυτ ενςειγνé à λ´Ξ δε μον τεμπς, éταιτ δανς υν ςουρς δε ματηéματιχυες δε Θ.Π. Βουργυιγνον ςους υνε φορμε αβςτραιτε, δε ςορτε χυε νους, λες πηψςιςιενς, αιονς δυ μαλ à λε ρεςονναîτρε.

Αλορς, υνε δερνιèρε χυεςτιον: πουρχυοι νους νάρριονς μêμε πας αυϑουρδήυι, à ςονςτρυιρε υν προγραμμε δένςειγνεμεντ δε λα πηψςιχυε ςοηéρεντ ετ ςομπλετ; Θε αις ριςχυερ υνε ρéπονςε ηéρéτιχυε: παρςε χυε νους νάονς πας λε τεμπς. Λα Φρανςε ςε αντε δ´êτρε λε παψς δε λα Ραιςον, μαις, αυξ ψευξ δ´υν οβςερατευρ εξτéριευρ, νοτρε ςψςτèμε δένςειγνεμεντ δε λα πηψςιχυε ςεμβλε δéφιερ τουτε αναλψςε ρατιοννελλε. Θε μέξπλιχυε: δανς τους λες παψς λένςειγνεμεντ ετ εν παρτιςυλιερ ςελυι δε λα πηψςιχυε, ςυιτ υν προγραμμε ςτανδαρδ. Λες éτυδες ςεςονδαιρες ςοντ ςυιιες παρ ςελλες à λ´ϒνιερςιτé, εν γéνéραλ εντρε 4 ετ 5 ανς. ῝έςτ à ςε ςταδε χυε λες éτυδιαντς αππρεννεντ λα “πηψςιχυε μοδερνε” παρ δες ενςειγναντς-ςηερςηευρς. ῝ευξ δέντρε ευξ χυι ςουηαιτεντ ςομπλéτερ λευρ φορματιον παρ λα ρεςηερςηε ιντèγρεντ υνε Έςολε Δοςτοραλε ετ ςοντινυεντ ςουεντ αες υν ςταγε ποςτ-δοςτοραλ. ῝έςτ λε προγραμμε χυι α φαιτ ςες πρευες παρτουτ, ςαυφ εν Φρανςε. Νους ςομμενçονς παρ φαιρε υν τρι à λα φιν δυ λψςéε: ςευξ χυι οντ δες βοννες νοτες, ςυρτουτ εν ματηéματιχυες, ςοντ ςηοιςις πουρ λα φιλιèρε δ´éλιτε δεςτινéε αυξ Γρανδες Έςολες, λες αυτρες πευεντ ςίνςςριρε à λ´ϒνιερςιτé. ῝ες δερνιερς αυροντ λα ποςςιβιλιτé δάππρενδρε λα πηψςιχυε παρ δες ςηερςηευρς αςτιφς, μαις ιλς νε μοντρεντ πας τουϑουρς υν τελ ιντéρêτ. Λες πρεμιερς, πρéςυμéς πλυς δουéς ςι λα ςéλεςτιον αυτ χυελχυε ςηοςε, παςςεντ δευξ ανς εν ςλαςςες πρéπαρατοιρες πενδαντ λεςχυελς ιλς ν´οντ αυςυν ςονταςτ νι αες λα ςςιενςε νι αες δες ςςιεντιφιχυες. Λε προγραμμε δε πηψςιχυε χυίλς ςυιεντ εςτ τρèς ςυπερφιςιελ ετ ςάρρêτε ααντ λε μιλιευ δυ ΞΙΞε ςιèςλε. Αυςυν ςυϑετ ςυςςεπτιβλε δέξςιτερ λα ςυριοςιτé δες ϑευνες νέςτ αβορδé⁶¹⁶¹61Je cite un collègue: “…concernant la physique, en secondaire et hypotaupe il m’avait semblé que le but était de décourager d’en faire…C’est un peu comme le piano : on peut faire des gammes en continu, et quelques uns survivent. On peut aussi intéresser l’élève en exploitant très tôt la musicalité de pièces simples.”. Λες εξιγενςες δυ ςονςουρς ςοντ τελλες χυε λες ενςειγναντς χυι αυραιεντ ενιε δε ςορτιρ υν πευ δυ προγραμμε ιμποςé, ετ ιλ ψ εν α, ςοντ αςτιεμεντ δéςουραγéς à λε φαιρε. Απρèς λε ςονςουρς λα γρανδε μαϑοριτé δε ςευξ χυι ρéυςςιςςεντ οντ ιντéγρερ δες éςολες πουρ λεςχυελλες λα πηψςιχυε μοδερνε εςτ αβςεντε αυςςι βιεν δε λευρ προγραμμε χυε δε λευρ αςτιιτé. ϒνε πετιτε μινοριτé εντρε δανς λες éςολες ςομμε λ´ΕΝΣ ου λ´Ξ δανς λεςχυελλες λες ενςειγναντς ςοντ αππελéς à ςονςοςτερ υν προγραμμε χυι δοιτ ςουριρ εν δευξ ανς ςε χυάιλλευρς ον ενςειγνε εν χυατρε. Μιςςιον ιμποςςιβλε, λε τεμπς μανχυε. Πουρ ρéςυμερ λα λογιχυε: ον αππλιχυε υν ςψςτèμε δε ςéλεςτιον προβαβλεμεντ ςοντεςταβλε ετ ον οφφρε υν ενςειγνεμεντ δε πηψςιχυε ςορρεςτ υνιχυεμεντ à ςευξ χυε νους δéςλαρονς μοινς απτες à λε ςυιρε, λογιχυε χυι λαιςςε περπλεξες βιεν δες οβςερατευρς εξτéριευρς. Λες πηψςιςιενς φρανçαις αες υνε βριλλαντε ςαρριèρε ν´οντ πας ρéυςςι γρâςε αυ ςψςτèμε δένςειγνεμεντ μαις μαλγρé λυι, αες λάιδε δίνιτιατιες ςομμε λ´Έςολε δες Ηουςηες. Ιλς οφφρεντ υνε ιλλυςτρατιον δυ διςτον δε Ε. Γιββον : “Τηε ποωερ οφ ινςτρυςτιον ις ςελδομ οφ μυςη εφφιςαςψ, εξςεπτ ιν τηοςε ηαππψ διςποςιτιονς ωηερε ιτ ις αλμοςτ ςυπερφλυους.”