Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan

Ετρυςςαν (ΙΣΟ 639-3 ςοδε: εττ) ις α λανγυαγε ςποϰεν ιν τηε Ετρυρια ρεγιον (μοδερν-δαψ ςεντρε Ιταλψ) φρομ τηε 7^τηςεντυρψ Β῝ το τηε 1^ςτςεντυρψ ΑΔ (Ωαλλαςε, 2008). Ιτ ις ωριττεν ριγητ το λεφτ υςινγ τηε Ετρυςςαν αλπηαβετ, δεριεδ φρομ τηε Γρεεϰ αλπηαβετ (Ωαλλαςε, 2008). Τηε πρεδομιναντ ωορδ ορδερ ιν τηις λανγυαγε ις μοςτλψ ςυβϑεςτ-οβϑεςτ-ερβ (Ωαλλαςε, 2008). Τηις παττερν ις ςιμιλαρ το Λατιν, βυτ διςτινγυιςηινγ ιτ φρομ οτηερ λανγυαγες λιϰε Ενγλιςη, ωηερε τηε ωορδς φολλοως τηε ςυβϑεςτ-ερβ-οβϑεςτ ορδερ. Ιτ ηας 5 ςαςες (αςςυςατιε, νομινατιε, γενιτιε, δατιε ανδ λοςατιε), τωο νυμβερς (ςινγυλαρ ανδ πλυραλ) ανδ ταϰες ιντο ςονςιδερατιον ανιμαςψ ανδ γενδερ (Ωαλλαςε, 2008).

Ονλψ α ςμαλλ νυμβερ οφ ινςςριπτιονς ιν τηις λανγυαγε ςυριεδ υπ το τηε πρεςεντ δαψ: αν εςτιματεδ 12,000 ινςςριπτιονς ηαε βεεν ρεςοερεδ (Ωαλλαςε, 2008). Ηοωεερ, ονλψ α φεω οφ τηεμ ηαε α ςιγνιφιςαντ λενγτη το βε ςονςιδερεδ ςομπλετε. Οτηερ ανςιεντ λανγυαγες υςεδ ιν ςιμιλαρ αρεας ανδ περιοδς ιν ηιςτορψ, ςυςη ας Λατιν ανδ Ανςιεντ Γρεεϰ, ηαε μορε ρεςουρςες, τηυς, μαϰινγ νατυραλ λανγυαγε προςεςςινγ τεςηνιχυες ανδ τοολς εαςιερ το δεελοπ φορ τηεςε λανγυαγες.

Τηε ςοντριβυτιον οφ τηις παπερ ις τηρεεφολδ: Φιρςτ, ωε βυιλδ α ςορπυς οφ Ετρυςςαν ινςςριπτιονς υςαβλε φορ νατυραλ λανγυαγε προςεςςινγ. Ωε υςε ας α ςταρτινγ ποιντ εξιςτινγ αςαδεμις ρεςουρςες φορ τηις λανγυαγε εξιςτ, ανδ ωε τρψ το ςρεατε ουρ ςορπυς βοτη βψ μανυαλ ανδ αυτοματις ωορϰ. Σεςονδ, ωε φοςυς ον τηε μαςηινε τρανςλατιον ταςϰ φρομ Ετρυςςαν το Ενγλιςη. Ωε εαλυατε ωηετηερ νευραλ μοδελς ςαν βε τραινεδ ωιτη τηις δατα ανδ ιφ τηεψ ςαν ουτπερφορμ λεςς δατα-ηυνγρψ μοδελς. Φιναλλψ, ωε ινεςτιγατε ιφ ιτ ις ποςςιβλε το εξπλοιτ ανψ ςιμιλαριτψ βετωεεν Ετρυςςαν ανδ Λατιν ορ Ανςιεντ Γρεεϰ το ιμπροε τηε αφορεμεντιονεδ μοδελ.

Ιν Σεςτιον Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan, ωε ιντροδυςε ςτατε-οφ-τηε-αρτ τεςηνιχυες ρελεαντ το τηις παπερ. Τηεν, ιν Σεςτιονς Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan ανδ Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan ωε εξπλαιν τηε μετηοδς υςεδ το ωορϰ ον τηε δατα ανδ τηε μοδελ υςεδ. Σεςτιον Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan ανδ Σεςτιον Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan ιλλυςτρατε τηε εξπεριμεντς ανδ ςομπαρε τηε διφφερεντ τεςηνιχυες. Φιναλλψ, Σεςτιον Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan ςονςλυδες τηε παπερ.

Τηε Ετρυςςαν Τεξτς Προϑεςτ (ΕΤΠ) (Ωαλλαςε ετ αλ., 2004) ις α διγιταλ Ετρυςςαν ςορπυς ωηιςη ςονταινς 369 ινςςριπτιονς. Τηε προϑεςτ ις βαςεδ ον Ετρυςϰιςςηε Τεξτε (Ριξ ανδ Μειςερ, 1991) ανδ ις υςεδ ιν τηε βοοϰ Ζιηϰ Ραςνα (Ωαλλαςε, 2008). Ανοτηερ διγιταλ Ετρυςςαν ωορϰ ις τηε ῝ορπυς Ινςςριπιονυμ Ετρυςςαρυμ Πλενιςςιμυμ (῝ΙΕΠ) (Ηιλλ, 2018), βαςεδ ον τηε ῝ορπυς Ινςςριπτιονυμ Ετρυςςαρυμ (῝ΙΕ) (Παυλι, 1893).

Σιμιλαρ ωορϰς εξιςτ φορ Λατιν ανδ Ανςιεντ Γρεεϰ, λιϰε Ι.ΠΗΙ (Σομμερςςηιελδ ετ αλ., 2021) ανδ Περςευς (῝ρανε, 1985). Ιν αδδιτιον, τοολϰιτς λιϰε ῝ΛΤΚ (Θοηνςον ετ αλ., 2021) οφφερ νατυραλ λανγυαγε προςεςςινγ φορ τηεςε λανγυαγες. Προϑεςτς τηατ αιμ το ινςρεαςε τηε ρεςουρςες ααιλαβλε φορ λοω-ρεςουρςε λανγυαγες μαψ αλςο ινςλυδε ανςιεντ λανγυαγες, λιϰε τηε Τατοεβα Τρανςλατιον ῝ηαλλενγε (Τιεδεμανν, 2020). Ιτ ηας Λατιν ανδ Ανςιεντ Γρεεϰ δαταςετς, ηοωεερ, ιτ δοες νοτ ινςλυδε Ετρυςςαν.

Τηε μαςηινε τρανςλατιον ταςϰ ςαν βε ςολεδ ια νευραλ μαςηινε τρανςλατιον (Συτςϰεερ ετ αλ., 2014α), ωηιςη ινολες τραινινγ νευραλ νετωορϰς τηατ ταϰε τεξτς φρομ τηε ςουρςε λανγυαγε ανδ γενερατε τηε τρανςλατιον ιν τηε ταργετ λανγυαγε. Ποπυλαρ αρςηιτεςτυρες ινςλυδε Λονγ ςηορτ-τερμ μεμορψ (ΛΣΤΜ) (Ηοςηρειτερ ανδ Σςημιδηυβερ, 1997) ανδ τρανςφορμερς (῞αςωανι ετ αλ., 2017). Τηεςε μοδελς αρε ςεχυενςε-το-ςεχυενςε (Συτςϰεερ ετ αλ., 2014β), μεανινγ τηεψ ταϰε α ςεχυενςε ας ινπυτ ανδ γενερατε α ςεχυενςε οφ ποςςιβλψ διφφερεντ λενγτης ας ουτπυτ. Ονε αππροαςη ις το φεεδ ωορδ ορ ωορδ πιεςες το τηε μοδελ λιϰε ιν Τ5 (Ραφφελ ετ αλ., 2020) ορ Βαηδαναυ ετ αλ. (2014). Ψανγ ετ αλ. (2016) ανδ Λινγ ετ αλ. (2015) ςηοω τηατ ιτ ις ποςςιβλε το ωορϰ διρεςτλψ ον ςηαραςτερς, ωηιλε οτηερ μοδελς (Σηαηιη ανδ Πυρωαριαντι, 2019 ανδ Βανςαλ ανδ Λοβιψαλ, 2020) υςε α ηψβριδ αππροαςη βψ ωορϰινγ ον βοτη τηε ςηαραςτερ ανδ ωορδ ςεχυενςες.

Βεςιδες νευραλ νετωορϰς, οτηερ αππροαςηες ινςλυδε ρυλε-βαςεδ μοδελς, ςυςη ας διςτιοναρψ μοδελς, ωηιςη τρανςλατε τηε τεξτ βαςεδ ον εξπλιςιτ ρυλες, ανδ ςτατιςτιςαλ μοδελς (Κοεην, 2010).

Βψ υςινγ τηε τρανςφορμερ αρςηιτεςτυρε, Ιτηαςα (Αςςαελ ετ αλ., 2022) ις αβλε το περφορμ τεξτυαλ ρεςτορατιον ανδ γεογραπηιςαλ ανδ ςηρονολογιςαλ αττριβυτιον οφ ανςιεντ Γρεεϰ ινςςριπτιονς. Τηε μοδελ ςονςιςτς οφ α ςπαρςε ςελφ-αττεντιον ενςοδερ (Ζαηεερ ετ αλ., 2021) τηατ ταϰες ας ινπυτ τηε ςηαραςτερς ανδ τηε ωορδς οφ τηε ινπυτ τεξτ, ανδ τηεν τηρεε φεεδ-φορωαρδ βλοςϰς γενερατε τηε ουτπυτ φορ εαςη ταςϰ. Οτηερ εξαμπλες οφ τρανςφορμερ μοδελς ωορϰινγ ον ανςιεντ λανγυαγες αρε τηε μυλτι-λανγυαγε τρανςλατιον μοδελ Οπυς-ΜΤ (Τιεδεμανν ανδ Τηοττινγαλ, 2020), τεςτεδ ον τηε Λατιν $\rightarrow$ Ενγλιςη ςπλιτ οφ τηε Τατοεβα δαταςετ, ορ τηε λανγυαγε μοδελ Λατιν-ΒΕΡΤ (Βαμμαν ανδ Βυρνς, 2020).

Τρανςλατιον μοδελς ςαν βε εαλυατεδ βψ υςινγ αριους μετριςς. Παπινενι ετ αλ. (2002) προποςες ΒΛΕϒ: τηις μετρις ςονςιδερς τηε αεραγε ματςηινγ πρεςιςιον οφ ν-γραμς βετωεεν τηε ρεφερενςε τεξτ ανδ τηε μαςηινε-τρανςλατεδ τεξτ. Ανοτηερ μετρις ις ΤΕΡ (Σνοερ ετ αλ., 2006), ωηιςη μεαςυρες τηε χυαλιτψ οφ τηε τρανςλατιον βαςεδ ον τηε νυμβερ οφ εδιτς νεεδεδ το ςηανγε τηε ςψςτεμ τεξτ το τηε ρεφερενςε ονε. ΤΕΡ ανδ ΒΛΕϒ αρε βαςεδ ον ωορδ ν-γραμς, ωηιλε ςηρ-Φ (Ποποις́, 2015) υςες τηε Φ-ςςορε οφ ματςηινγ ςηαραςτερ ν-γραμς.

Φιρςτ, ωε ςολλεςτ α δαταςετ ςονταινινγ Ετρυςςαν τεξτς. Τηε μαιν ςουρςες υςεδ αρε ῝ΙΕΠ (Ηιλλ, 2018), ΕΤΠ (Ωαλλαςε ετ αλ., 2004), ανδ τηε βοοϰ ᾽Ζιϰη Ραςνα: Α Μανυαλ οφ τηε Ετρυςςαν Λανγυαγε ανδ Ινςςριπτιονς᾽ (Ωαλλαςε, 2008), ωηιςη ςιτες ᾽Ετρυςϰιςςηε Τεξτε᾽ (Ριξ ανδ Μειςερ, 1991). Ιτ ις ποςςιβλε το εξτραςτ Ετρυςςαν ινςςριπτιονς ανδ τηειρ τρανςλατιονς ωηερε ααιλαβλε φρομ ΕΤΠ ανδ Ζιϰη Ραςνα. Ιν αδδιτιον, ωε εξτραςτ τηε δατε ανδ λοςατιον οφ τηε ινςςριπτιονς. Αλςο, Ζιϰη Ραςνα ςονταινς α λιςτ οφ Ετρυςςαν ωορδς ανδ προπερ ναμες υςεδ το μαϰε α διςτιοναρψ. Φρομ ῝ΙΕΠ, ωε εξτραςτ ονλψ τηε ινςςριπτιονς ανδ τηε τρανςλατιονς. Ηοωεερ, τηε ινςςριπτιονς αρε οφτεν ινςομπλετε ορ νοιςψ δυε το τηε ςτρυςτυρε οφ ῝ΙΕΠ ιτςελφ ανδ τηε λιμιτατιον οφ τηε ΠΔΦ εξτραςτινγ ςοφτωαρε (ΠψΜυΠΔΦ, ΜςΚιε ανδ Λιυ, 2016). Ωε μαϰε τωο δαταςετς. Τηε φιρςτ, ΕΤΠ, υςες δατα φρομ ΕΤΠ ανδ ΖΙϰη Ραςνα, ωηιλε τηε ςεςονδ ΕΤΠ+῝ΙΕΠ, αδδς τηε δατα φρομ ῝ΙΕΠ.

Αφτερ ρεμοινγ ςτρινγς τηατ αρε ιν τηε ωρονγ λανγυαγε, τηε τεξτ ις νορμαλιςεδ. ῝ΙΕΠ ανδ ΕΤΠ υςε τωο διφφερεντ τρανςςριπτιον ςονεντιονς. Αλςο, Ετρυςςαν υςες ςεεραλ ςψμβολς ας ωορδ ςεπαρατορς (᾽ ᾽, ᾽$\cdot$᾽, ᾽:᾽, ᾽⋮᾽), ωηιςη αρε ςονερτεδ το ωηιτε ςπαςε (᾽ ᾽). Ταβλε Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan ιλλυςτρατες ηοω τηε Ετρυςςαν αλπηαβετ ις τρανςςριβεδ βψ ΕΤΠ ανδ βψ υς (Λαρτη). Νοτε τηατ τηε τρανςςριπτιον ις νοτ ρεερςιβλε.

Ιν τηε ενδ, ωε οβταιν 7139 Ετρυςςαν τεξτς (561 φρομ ΕΤΠ ανδ 6578 φρομ ῝ΙΕΠ). Αμονγ τηεςε, α τρανςλατιον ις ααιλαβλε φορ ονλψ 2891 ινςςριπτιονς (239 φρομ ΕΤΠ ανδ 2652 φρομ ῝ΙΕΠ). Αλςο, τηε οςαβυλαρψ βυιλτ φρομ ΕΤΠ ςονταινς 1122 ωορδς, οφ ωηιςη 956 ωιτη α τρανςλατιον. Εαςη ωορδ ις αλςο δεςςριβεδ βψ 54 βιναρψ γραμματιςαλ φεατυρες (ε.γ., πλυραλ, αςτιε, παςςιε, …). Τηε τψπε οφ τεξτ ις νοτ ινςλυδεδ ιν τηε δαταςετ, ηοωεερ, ΕΤΠ λιςτς ον τηειρ ωεβςιτε μοςτλψ προπριεταρψ ανδ φυνεραρψ τεξτς Ωαλλαςε ετ αλ. (2004) (137 ανδ 104 ουτ οφ 369).

Σινςε τηε δατα ις λιμιτεδ, ωε περφορμ δατα αυγμεντατιον. Μανψ ινςςριπτιονς ςονταιν προπερ νουνς, ςο ωε υςε τηε διςτιοναρψ ωε βυιλτ το ρεπλαςε τηεμ ωιτη οτηερ προπερ νουνς ωιτη τηε ςαμε γραμματιςαλ φεατυρες. Τηε ςυβςτιτυτιον ις δονε ςιμυλτανεουςλψ ον τηε Ετρυςςαν ανδ Ενγλιςη τεξτς ιν ορδερ το ϰεεπ τηε τρανςλατιονς ςορρεςτ, ας ςηοων ιν Φιγυρε Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan. Αλςο, ινςςριπτιονς ςαν βε δαμαγεδ, ςο παρτς οφ τηε ωορδς ςαννοτ βε ρεαδ ανδ τηε τρανςλατιον μοδελς ηαε το ειτηερ διςςαρδ τηοςε ωορδς ορ ρελψ ονλψ ον τηε ρεμαινινγ ςηαραςτερς. Σο, ωε γενερατε μορε τραινινγ ςαμπλες βψ δαμαγινγ μορε ωορδς. Ωε αςςυμε τηατ τηε δαμαγε οςςυρς ατ τηε βεγιννινγ ορ ενδ οφ τηε ωορδς ωιτη α ςετ προβαβιλιτψ. Αλςο, ωε αςςυμε τηε νυμβερ οφ δαμαγεδ ςηαραςτερς φολλοως α γεομετρις διςτριβυτιον. Ιν τηις ωαψ, φορ ινςτανςε, τηε ωορδ ᾽ςλαν᾽ ςαν ςταψ υνςηανγεδ ορ ιτ μιγητ βεςομε ᾽–αν᾽, ᾽ςλα-᾽, ᾽-λ–᾽.

Μοδελς ιντροδυςεδ λατερ ιν τηε παπερ υςε Λατιν ορ Ανςιεντ Γρεεϰ δοςυμεντς. Τατοεβα ενγ-λατ (Τιεδεμανν, 2020) ις υςεδ το τραιν τηε Λατιν μοδελ. Τηε τεξτ ις νορμαλιςεδ ανδ νον-Λατιν ςηαραςτερς αρε ρεμοεδ. Φορ Ανςιεντ Γρεεϰ, ωε υςε Περςευς (῝ρανε, 1985). Ιν τηις ςαςε, ωε αλςο ρεμοε αλλ διαςριτιςαλ μαρϰς ανδ τρανςλιτερατε τηε τεξτ το Λατιν. Ιν τηις ωαψ, αλλ τηε λανγυαγες υςεδ ςηαρε τηε ςαμε αλπηαβετ.

Ωε ςομπαρε διφφερεντ μοδελς φορ μαςηινε τρανςλατιον ον τηε ΒΛΕϒ μετρις βυτ ςηρ-Φ ανδ ΤΕΡ μετριςς αρε αλςο ρεπορτεδ. Τηε μετριςς αρε ςομπυτεδ βψ ΣαςρεΒΛΕϒ (Ποςτ, 2018). Ηιγηερ ΒΛΕϒ ανδ ςηρ-Φ ανδ λοωερ ΤΕΡ ινδιςατε α βεττερ-περφορμινγ μοδελ. Μορεοερ, ωε εαλυατε τηε ςαςε ωηερε ωε υςε ονλψ ΕΤΠ ανδ ΕΤΠ+῝ΙΕΠ φορ τραινινγ ανδ τεςτινγ τηε μοδελς.

Τηε ουτπυτ οφ τηις μοδελ δοες νοτ δεπενδ ον τηε Ετρυςςαν ινπυτς, βυτ ονλψ ον τηε τραινινγ τρανςλατιονς. Ιτ αςςυμες τηατ τηε λενγτη οφ τηε τρανςλατιονς φολλοως α νορμαλ διςτριβυτιον ωηοςε παραμετερς αρε εςτιματεδ φρομ τηε τραινινγ δατα. Τηεν, ιτ ςαμπλες Ενγλιςη τοϰενς φρομ τηε τραινινγ διςτριβυτιον. Τηε εξπεριμεντ ις ρεπεατεδ 10 τιμες ωιτη ρανδομ ςπλιτς οφ τηε δαταςετ ιν τραινινγ ανδ τεςτινγ δατα. Τηε ρεςυλτινγ μετριςς αρε τηεν αεραγεδ.

Τηε ςεςονδ μοδελ ις α διςτιοναρψ-βαςεδ μοδελ βαςεδ ον τηε οςαβυλαρψ προιδεδ ιν Ζιηϰ Ραςνα (Ωαλλαςε, 2008). Τηε μοδελ αςςυμες τηατ εαςη ωορδ ηας ονε μεανινγ ανδ ονε τρανςλατιον. Μορεοερ, ιτ δοες νοτ ρεαρρανγε τηε ωορδ ορδερ ανδ ιτ δοες νοτ ςονςιδερ τηε γραμμαρ οφ τηε ςουρςε λανγυαγε ορ τηε ταργετ λανγυαγε. Τηις μοδελ ςπλιτς τηε ινπυτ τεξτ ιντο ωορδ τοϰενς. Τηεν, φορ εαςη τοϰεν, ιτ ςεαρςηες φορ τηε εξαςτ ματςη ιν τηε διςτιοναρψ. Ιφ α ματςη ις φουνδ, ιτ αδδς τηε τρανςλατιον το τηε ουτπυτ· οτηερωιςε, τηε τοϰεν ις ιγνορεδ.

Τηεν, ωε τρψ το τρανςλατε Ετρυςςαν ταϰινγ ιντο ςονςιδερατιον τηε πρειους $n$ τοϰενς. Τηε μοδελ εςτιματες τηε προβαβιλιτψ διςτριβυτιον $\mathbb{P}(eng_{i}|ett_{i},ett_{i-1},...ett_{i-n})$, ωηερε $eng_{i}$ ανδ $ett_{i}$ αρε τοϰενς ατ ποςιτιον $i$. Τηις ις δονε ειτηερ διρεςτλψ φρομ τηε τραινινγ δατα ορ ας α Ναϊε Βαψες μοδελ ωιτη τηε φολλοωινγ εξπρεςςιον:

Τηε μοδελ αςςυμες τηατ ονε $n$^τηΕτρυςςαν τοϰεν ις τρανςλατεδ ιντο τηε ςινγλε $n$^τηΕνγλιςη τοϰεν. Φιγυρε Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan ςηοως ηοω τηε ςεχυενςες αρε αλιγνεδ ανδ ωηιςη Ετρυςςαν ςοντεξτ ις υςεδ φορ εαςη Ενγλιςη τοϰεν.

Α ςεςονδ Ν-γραμ μοδελ αλςο ινςλυδες τηε πρειους Ενγλιςη τοϰενς ιν τηε ςοντεξτ βψ ςομπυτινγ $\mathbb{P}(eng_{i}|ett_{i},...ett_{i-n},eng_{i-1},...,eng_{i-n-1})$ ας ςηοων ιν Φιγυρε Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan. Ωηεν τηε προβαβιλιτψ διςτριβυτιον ις εςτιματεδ διρεςτλψ, ωε ςονςιδερ τηε ςαςε ωηεν τηε ωορδ ορδερ ις ταϰεν ιντο αςςουντ ανδ ωηεν ιτ ις νοτ. Ωε υςε βεαμ ςεαρςη το γενερατε τηε ουτπυτ.

Νεξτ, ωε ςομπαρε ουρ μοδελς το εξιςτινγ ονες. Το δο ςο, ωε ςονςιδερ τηε ΙΒΜ μοδελς (Κοεην, 2010) φρομ τηε ΝΛΤΚ παςϰαγε (Βιρδ ανδ Λοπερ, 2004). Τηεψ αρε α ςεριες οφ 5 μοδελς ωιτη ινςρεαςινγ ςομπλεξιτψ. Τηεςε μοδελς ςονςιδερ τηε αλιγνμεντ βετωεεν τηε ςουρςε ςτρινγς ανδ τηε ταργετ ςτρινγς, ηοωεερ, τηε Ετρυςςαν-Ενγλιςη παιρς ωε αρε υςινγ δο νοτ ςονταιν τηις ινφορματιον. Τηερεφορε, ωε τεςτ τηε μοδελς ας ιφ τηε ςεχυενςες ωερε αλιγνεδ.

ΙΒΜ1 δοες νοτ ςονςιδερ τηε ωορδ ορδερ. ΙΒΜ2 ιντροδυςες τηε ωορδ ορδερ, ωηιλε ΙΒΜ3 ταϰες αλςο ιντο ςονςιδερατιον τηατ α ωορδ ςαν βε τρανςλατεδ ιντο ζερο ορ μορε ωορδς. ΙΒΜ4 ανδ ΙΒΜ5 ςαν αλςο ρεορδερ τηε ουτπυτ ωορδς. Μορεοερ, ΙΒΜ4 ανδ ΙΒΜ5 αλςο νεεδ τηε παρτ-οφ-ςπεεςη (ΠΟΣ) ταγς οφ βοτη τηε ςουρςε ανδ ταργετ ςεχυενςες. ΠΟΣ ταγς αρε ινφερρεδ φρομ τηε γραμματιςαλ φεατυρες λιςτεδ ιν τηε διςτιοναρψ. Φορ Ετρυςςαν, τηεςε αρε οβταινεδ βψ α μανυαλλψ αννοτατεδ λιςτ οφ ωορδς, ωηιλε τηε Ενγλιςη ςεχυενςες αρε ταγγεδ βψ ΝΛΤΚ περςεπτρον ταγγερ.

Φιναλλψ, ωε προποςε α τρανςφορμερ μοδελ, Λαρτη. Τηε ενςοδερ ις βαςεδ ον Ιτηαςα (Αςςαελ ετ αλ., 2022). Ιτ ταϰες βοτη τηε ςηαραςτερς ανδ τηε ωορδς ας ινπυτ ανδ ςονςατενατες τηειρ εμβεδδινγς. Τηεν, τηε ςεχυενςε ις ενςοδεδ ωιτη α ΒιγΒιρδ αττεντιον βλοςϰ (Ζαηεερ ετ αλ., 2021). Τηε ςηαραςτερ ανδ ωορδ ςεχυενςες αρε αλιγνεδ ςο τηατ τηεψ ηαε τηε ςαμε λενγτη. Το δο ςο, ωε τεςτ τωο αππροαςηες: ωε ειτηερ εξτενδ τηε ωορδ ςεχυενςε βψ ρεπεατινγ τηε ωορδ τοϰενς ορ βψ αδδινγ ςπαςε τοϰενς ας ςηοων ιν Φιγυρε Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan.

Τηε δεςοδερ υςες τηε ενςοδεδ ανδ τηε τρανςλατεδ ωορδ ςεχυενςες ας ινπυτ. Φιρςτ, ιτ αππλιες ςελφ-αττεντιον το τηε τρανςλατεδ ςεχυενςε, ανδ τηεν ιτ ςομπυτες τηε ςροςς-αττεντιον βετωεεν τηε τρανςλατιον ανδ τηε ενςοδεδ ινπυτς. Α φεεδ-φορωαρδ λαψερ γενερατες τηε ουτπυτ. Φιγυρε Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan ιλλυςτρατες τηις αρςηιτεςτυρε.

Φιρςτ, ωε τραιν τηε μοδελ φρομ ςςρατςη ον Ετρυςςαν $\rightarrow$ Ενγλιςη. Τηεν, τηε μοδελ ις ινιτιαλλψ τραινεδ φορ Λατιν $\rightarrow$ Ενγλιςη ορ Ανςιεντ Γρεεϰ $\rightarrow$ Ενγλιςη ανδ λατερ φινε-τυνεδ ον τηε οριγιναλ ταςϰ Ετρυςςαν $\rightarrow$ Ενγλιςη.

Μορεοερ, ωε ινεςτιγατε τηε εφφεςτ οφ υςινγ βοτη τηε ςηαραςτερ ανδ τηε ωορδ ςεχυενςε βψ τραινινγ ωιτη ονλψ ονε οφ τηε ςεχυενςες ανδ τηε εφφεςτ οφ δατα αυγμεντατιον Τηε μοδελ υςες βεαμ ςεαρςη ωηεν γενερατινγ τηε ουτπυτ ςεχυενςες, βυτ ωε υςε ονε βεαμ ωηεν εαλυατινγ δυρινγ τηε τραινινγ φορ εφφιςιενςψ. Σεχυενςες αρε τρυνςατεδ ατ 256 τοϰενς δυε το μεμορψ ανδ ςομπυτατιοναλ ρεςουρςες.

Ιν τηις ςεςτιον, ωε ςομπαρε διφφερεντ μαςηινε τρανςλατιον μοδελς τραινεδ ον Ετρυςςαν δατα. Τηε μοδελς αρε ςομπαρεδ ον τηε ΒΛΕϒ ςςορε.

Φιρςτ, ωε ρυν τηε ρανδομ μοδελ ον τηε Ετρυςςαν-Ενγλιη δατα. Τηε δαταςετ ις ςπλιτ ιντο 80 % φορ τραινινγ ανδ 20 % φορ τεςτινγ. Ονλψ Ενγλιςη λαβελς αρε υςεδ φορ τηε τραινινγ. Εαςη εξπεριμεντ ις ρεπεατεδ 10 τιμες ωιτη ρανδομ δαταςετ ςπλιτς. Ταβλε Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan ρεπορτς τηε μεαν ςςορες ανδ τηε ςτανδαρδ δειατιον οφ τηε μοδελς ωιτη διφφερεντ ςομβινατιονς οφ τηε δαταςετς.

Φρομ τηε βοοϰ Ζιϰη Ραςνα ις ποςςιβλε το βυιλδ α διςτιοναρψ ςονταινινγ 821 οςαβλες ανδ τηειρ τρανςλατιονς.

Ωε ςομπαρε τωο τοϰενιζερς φορ Ετρυςςαν: τηε φιρςτ υςες ωηιτε ςπαςες το ςπλιτ τηε τοϰενς, ανδ τηε ςεςονδ αλςο ςεπαρατες τηε ςυφφιξες φρομ τηε ροοτ. Τηε λιςτ οφ ςυφφιξες ις αλςο οβταινεδ φρομ Ζιϰη Ραςνα ανδ τηε τοϰενιζερ ρεςογνιςες 178 ςυφφιξες. Ταβλε Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan ςηοως τηε ρεςυλτς οφ τηις μοδελ ωηεν τρανςλατινγ Ετρυςςαν.

Ιφ ωε ςονςιδερ τηε εξαμπλε ϊτυν τυρυςε ενελ ατελινας τινας δλνιιαρας᾽ ωιτη τηε ρεφερενςε τρανςλατιον ᾽ενελ ατελινας δεδιςατεδ τηις αςε το τηε ςονς οφ τινια᾽, τηις μοδελ πρεδιςτς ᾽τηις δεδιςατεδ ενελ ατελινα τινια᾽. Ιφ ωε υςε τηε ςυφφιξ τοϰενιζερ τηε πρεδιςτιον ις ᾽τηις φορ ηιμ δεδιςατεδ τηρεε τηις ενελ λαρις ατελινα ςηοως᾽.

Σιμιλαρλψ το τηε ρανδομ μοδελς, 80% οφ τηε δατα ις υςεδ φορ τραινινγ, ωηιλε τηε ρεμαινινγ 20% ις φορ τεςτινγ. Τηε δαταςετ ις ΕΤΠ. Εαςη εξπεριμεντ ις ρεπεατεδ 10 τιμες ωιτη διφφερεντ ρανδομ ςπλιτς.

Ωιτη τηε Ν-γραμ μοδελς, ωε ςομπαρε μοδελς ωιτη α ςοντεξτ ςιζε οφ 1, 2 ανδ 3 τηατ υςε ονλψ Ετρυςςαν ορ βοτη Ετρυςςαν ανδ Ενγλιςη ας ςοντεξτ ανδ ωηετηερ τηεψ ςονςιδερ τηε ωορδ ορδερ. Ουτ-οφ-οςαβυλαρψ (ΟΟ῞) τοϰενς αρε ηανδλεδ ωιτη αδδιτιε ςμοοτηινγ. Ωε υςε 8 βεαμς ωηεν γενερατινγ τηε ουτπυτ ςεχυενςε, ηοωεερ, τηις ις εχυιαλεντ το γρεεδψ ςεαρςη ωηεν τηε ςοντεξτ υςες ονλψ Ετρυςςαν. Ταβλε Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan ςηοως τηε ρεςυλτς οφ τηε μοδελς τηατ υςε ονλψ τηε Ετρυςςαν ςεχυενςε, ωηιλε Ταβλε Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan ςηοως τηε μοδελς τηατ αλςο υςε τηε Ενγλιςη τρανςλατιονς.

Φορ τηε Ναιε Βαψες μοδελς, ωε ονλψ υςε α ςοντεξτ ςιζε οφ 2 ανδ 3, ανδ τηε μοδελς αλωαψς ςονςιδερ τηε ωορδ ορδερ. Ταβλε Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan ρεπορτς τηε ρεςυλτς.

Ωε ςπλιτ 80 % οφ τηε δατα φορ τραινινγ ανδ 20 % φορ τεςτινγ. Μορεοερ, ωε υςε τηε πρειουςλψ βυιλτ διςτιοναρψ ας τραινινγ δατα. Νο αλιγνμεντ ινφορματιον ις γιεν το τηε μοδελ, βυτ ΙΒΜ4 ανδ ΙΒΜ5 ρεςειε α διςτιοναρψ τηατ μαπς ωορδς το ΠΟΣ ταγς. Ωε αςςυμε τηατ ωορδς ςαν ονλψ ηαε ονε ταγ.

ΙΒΜ3, ΙΒΜ4, ανδ ΙΒΜ5 αρε τραινεδ ονλψ ωιτη τηε διςτιοναρψ δατα. Μοδελς τραινεδ ον ΕΤΠ+῝ΙΕΠ αρε τεςτεδ ον ΕΤΠ+῝ΙΕΠ, ωηιλε μοδελς τραινεδ ον ΕΤΠ αρε τεςτεδ ον ΕΤΠ ας ςηοων ιν Ταβλες Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan ανδ Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan.

Ας αν εξαμπλε, ΙΒΜ3 τρανςλατες ᾽εςα ςηυτηις ελυς εζπυς ςλενςι ςερινε᾽ ας ᾽τηις φυνεραρψ ελ ετςπυς ςον ςονςτρυςτεδ᾽, ωηιλε τηε ρεφερενςε τρανςλατιον ις ᾽τηις φυνεραρψ μονυμεντ βελονγς το ελ ετςπυ ιτ ις ςονςτρυςτεδ βψ ηις ςον᾽.

Τηε μοδελ ις τραινεδ φορ Ετρυςςαν $\rightarrow$ Ενγλιςη τρανςλατιον ωιτη ΕΤΠ+῝ΙΕΠ ανδ ωιτη ΕΤΠ ονλψ. Τηε μοδελς αρε τεςτεδ ον τηε ςαμε ςπλιτ οφ τηε δαταςετ. Δυε το τηε ςμαλλ ςιζε οφ τηε δαταςετ, 95 % οφ τηε δατα ις υςεδ φορ τραινινγ.

Τηε οπτιμιζερ ις ΡΑδαμ (Λιυ ετ αλ., 2019), ωιτη αν ινιτιαλ λεαρνινγ ρατε οφ 0.002 ανδ 250 ωαρμυπ ςτεπς. Ωε υςε α ρεερςε ςχυαρε ροοτ λεαρνινγ ςςηεδυλε. Τηε λοςς φυνςτιον ις ςροςς-εντροπψ, ανδ τηε βατςη ςιζε ις 32. Ωε ςετ τηε λαβελ ςμοοτηινγ το 0.1.

Ωε φιρςτ τρψ το τραιν φρομ ςςρατςη ανδ ωιτη διφφερεντ αλιγνμεντ τεςηνιχυες. Τηε ΒΛΕϒ, ςηρ-Φ ανδ ΤΕΡ ςςορες αρε ςηοων ιν Ταβλε Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan. Ωε υςε δατα αυγμεντατιον ωιτη ΕΤΠ+῝ΙΕΠ ωιτη τηε ςεχυενςες αλιγνεδ βψ ρεπεατινγ τηε ωορδ τοϰενς, ηοωεερ, ωε δο νοτ υςε ιτ ον ΕΤΠ δυε το τηε δεςρεαςε ιν περφορμανςε.

Νεξτ, ωε τραιν τηε ςαμε αρςηιτεςτυρε ωιτη ονλψ τηε ωορδ ςεχυενςε ορ ονλψ τηε ςηαραςτερ ςεχυενςε. Τηε ρεςυλτς αρε ςηοων ιν Ταβλε Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan.

Ωηεν τραινινγ τηε ςαμε μοδελ ωιτη τηε Λατιν ανδ Γρεεϰ δατα, ιτ αςηιεεδ, ρεςπεςτιελψ, ΒΛΕϒ/ςηρ-Φ/ΤΕΡ οφ 0.4968/5.01/151.4 ανδ 0.12/6.186/107.3. Τηεν, ωε φινε-τυνε τηοςε μοδελς ωιτη Ετρυςςαν ας ςηοων ιν Ταβλε Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan.

Λαρτη τραινεδ ον ΕΤΠ τρανςλατες ᾽μι αελες μετιενας᾽ ας ϊ αμ τηε τομβ᾽ ωηιλε τηε ρεφερενςε τρανςλατιον ις ϊ αμ τηε τομβ οφ αελε μετιενας᾽. Νοτε τηατ ιν τηις εξαμπλε ᾽τηε τομβ᾽ ις ιμπλιεδ ανδ νοτ μεντιονεδ εξπλιςιτλψ.

Ωηεν τραινεδ ον ΕΤΠ+῝ΙΕΠ, ωε ηαε ᾽ε ςα ςηυτηι ανες ςυςλνιες᾽ τρανςλατεδ ας ᾽τηις τομβ᾽ βυτ τηε ρεφερενςε ις ᾽τηις ις τηε τομβ οφ ανε ςυςλνιες᾽. Ιν τηις ςαςε ᾽τηε τομβ᾽ ις μεντιονεδ, βυτ τηε μοδελ μιςςες τηε ναμε οφ τηε οωνερ, ωηιςη ις αλςο μεντιονεδ.

Φιγυρε Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan ανδ Φιγυρε Larth: Dataset and Machine Translation for Etruscan ςομπαρε τηε ςςορες οφ τηε μοδελς πρεςεντεδ ιν τηε πρειους Σεςτιον. ῝ομπαρεδ το τηε ρανδομ μοδελ, τηε διςτιοναρψ-βαςεδ μοδελ ςηοως ηιγηερ ΒΛΕϒ ανδ ςηρ-Φ ςςορες ανδ λοωερ ΤΕΡ ςςορες εξςεπτ ωηεν τεςτεδ ονλψ ον ῝ΙΕΠ. Τηις ςυγγεςτς τηατ ῝ΙΕΠ ις νοιςιερ τηαν ΕΤΠ ανδ τηατ τηε διςτιοναρψ ις νοτ ςυιτεδ φορ ῝ΙΕΠ.

Τηε Ν-γραμ μοδελς περφορμ βεττερ τηαν ρανδομ ονλψ ωηεν υςινγ υνιγραμς ας ςοντεξτ. Ωιτη λονγερ ν-γραμς, τηε περφορμανςε δεςρεαςε υντιλ τηε μοδελ ονλψ πρεδιςτς τηε ΕΟΣ τοϰεν. Ωε ςαν μαϰε ςιμιλαρ οβςερατιονς φορ Ναϊε Βαψες μοδελς.

ΙΒΜ μοδελς αρε αβλε το περφορμ βεττερ τηαν ρανδομ. Ωηεν τραινεδ ον ΕΤΠ+῝ΙΕΠ, ςιμπλερ μοδελς ωορϰ βεττερ. Τηις, αγαιν, μιγητ δεπενδ ον τηε νοιςε ιν ῝ΙΕΠ. ΙΒΜ3 ωορϰς βεττερ ον ΕΤΠ δεςπιτε βεινγ τραινεδ ονλψ ωιτη τηε διςτιοναρψ. Αδδινγ ΠΟΣ ινφορματιον (ΙΒΜ4 ανδ ΙΒΜ5) δοες νοτ ιμπροε τηε ρεςυλτς. Ηοωεερ, ον ΕΤΠ τηε διςτιοναρψ-βαςεδ μοδελ ςτιλλ περφορμς βεττερ τηαν τηε ΙΒΜ μοδελς.

Λαρτη ις αβλε το αςηιεε α βεττερ ΒΛΕϒ ςςορε τηαν τηε πρειους μοδελς ον βοτη ΕΤΠ ανδ ΕΤΠ+῝ΙΕΠ. Ηοωεερ, ιτ νεεδς το υςε βοτη τηε ςηαραςτερ ανδ ωορδ ςεχυενςες ανδ τηε ωορδ τοϰενς αρε ρεπεατεδ το αλιγν τηε τωο ςεχυενςες, ωηερεας τηε οτηερ μοδελς ονλψ υςε τηε ωορδ τοϰενς. ϒςινγ τηε ςπαςε τοϰεν το αλιγν τηε ςεχυενςες δεςρεαςε τηε περφορμανςε, βυτ τηε ΒΛΕϒ ςςορε ις ςτιλλ ηιγηερ τηαν τηε διςτιοναρψ-βαςεδ μοδελ. Α ςιμιλαρ οβςερατιον ςαν βε μαδε φορ τηε μοδελ υςινγ ονλψ τηε ωορδ ςεχυενςε. ϒςινγ δατα αυγμεντατιον ορ ονλψ τηε ςηαραςτερ ςεχυενςες ρεδυςες τηε περφορμανςε τηατ ις ςτιλλ ηιγηερ τηαν ρανδομ.

Φινε-τυνινγ φρομ Λατιν ανδ Ανςιεντ Γρεεϰ αλωαψς περφορμς ωορςε τηαν τηε διςτιοναρψ-βαςεδ μοδελ. Τηις μαψ δεπενδ ον τηε ςμαλλ ςιζε οφ τηε μοδελ τηατ ις νοτ αβλε το αδαπτ.

Ας φορ ςηρ-Φ ανδ ΤΕΡ, τηε διςτιοναρψ μοδελ ανδ ΙΒΜ μοδελς περφορμ βεττερ τηαν Λαρτη. Τηεςε τωο μοδελς ςαν ονλψ ουτπυτ τοϰενς φρομ τηε τραινινγ ςετ ανδ ιγνορε υνϰνοων τοϰενς. Τηυς, τηεψ ςαν γενερατε λονγερ ςεχυενςες οφ ςορρεςτ ςηαραςτερς (ηιγη ςηρ-Φ) ανδ τηε ερρορς αρε μαινλψ φορ υνϰνοων τοϰενς ορ φρομ Ενγλιςη τοϰενς τηατ αρε νοτ διρεςτλψ πρεςεντ ιν τηε Ετρυςςαν τεξτς λιϰε αρτιςλες (λοω ΤΕΡ). Ωηερεας, Λαρτη υςες τοϰενς τηατ ςαν βε ωορδ πιεςες ανδ ιτ ςτιλλ γενερατες α τρανςλατιον φορ υνϰνοων τοϰενς.

Ιν τηις παπερ, ωε πρεςεντ α δαταςετ φορ Ετρυςςαν $\rightarrow$ Ενγλιςη μαςηινε τρανςλατιον. Αλτηουγη τηε δαταςετ ις νοτ ερψ βιγ, ωε ςηοω τηατ ιτ ις ποςςιβλε το τραιν ςτατιςτιςαλ ανδ τρανςφορμερ μοδελς. Γιεν τηε υνεξπλορεδ νατυρε οφ Ετρυςςαν λανγυαγε, τηε φαςτ τηατ τραινεδ μοδελς περφορμ βεττερ τηαν ρανδομ ις αν ιμπορταντ φιρςτ ςτεπ φορ τηις λανγυαγε. Μορεοεερ, ωε δεμονςτρατεδ τηατ Λαρτη περφορμς βεττερ τηαν τηε ΙΒΜ μοδελς ωηεν τραινεδ ον τηε ααιλαβλε δατα.

Ηοωεερ, ουρ μοδελ δοες νοτ προιδε ανψ εξπλανατιον αβουτ τηε γενερατεδ τρανςλατιον νειτηερ ιτ γυαραντεες ωηετηερ ιτ ις ςορρεςτ. Ουρ μοδελ´ς περφορμανςε αλςο δεπενδς ον τηε δαταςετ ιτςελφ, ωηιςη δοες νοτ ςονταιν ανψ βιβλιογραπηις ινφορματιον ορ τηε ρεαςονινγ τηατ τηε οριγιναλ αυτηορς υςεδ το τρανςλατε τηε ινςςριπτιονς. Φυτυρε ωορϰ ινςλυδες δελιερινγ α ςλεανερ ανδ μορε ςομπλετε ερςιον οφ τηε δαταςετ ανδ τηε ινςλυςιον οφ αδδιτιοναλ μεταδατα, ςυςη ας βιβλιογραπηις ινφορματιον, μορε αςςυρατε λοςατιον, ορ ιντερεςτινγ γραπηιςαλ ινφορματιον (ε.γ. τηε διρεςτιον οφ τηε ινςςριπτιον).