跳到论文正文
W Papers独立论文阅读器 arXiv:2207.11601 论文正文 计算阅读时间 · 0%
引用这篇论文根据当前论文元数据生成,正式投稿前建议核对。

    
  

Structures bihamiltoniennes partielles

Patrick Cabau & Fernand Pelletier
Résumé

Nous introduisons dans cet article trois notions de structures bihamiltoniennes partielles (PQPQ\operatorname{PQ}roman_PQ, PNPN\operatorname{PN}roman_PN et P⁢ΩPΩ\operatorname{P\Omega}roman_P roman_Ω) dans le cadre c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-complet au sens de Frölicher, Kriegl et Michor (ou cadre adapté), étudions des objets géométriques liés à ces structures et en donnons des exemples à la fois en dimensions finie et infinie.

Mots clefs : Structures de Poisson partielles, variétés bistructurées partielles, distributions caractéristiques, structures adaptées, structures c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-complètes.
MSC 2020 : 53D17, 46T05, 58A30, 18A30.

Remerciements

Les auteurs remercient le referee du Bulletin des Sciences Mathématiques pour sa relecture minutieuse et ses remarques très pertinentes.

1 Introduction

En Mécanique ou en Physique Mathématique, les structures mises en jeu (variétés, fibrés, algébroïdes de Lie) peuvent être de dimension finie, de type Banach, Hilbert ou Fréchet, ou plus généralement des limites inverses ou directes de telles structures.


Dans ces domaines, la notion de système hamiltonien apparaît comme fondamentale et est intiment liée à l’existence de structure de Poisson. En 1978, F. Magri introduit dans [Mag78] le concept de structure bihamiltonienne pour les systèmes intégrables (voir aussi le document de référence [MaMo84] pour une étude développée émaillée de nombreux exemples). Du point de vue géométrique, ceci correspond à l’existence de deux structures de Poisson liées par un opérateur de récursion permettant de générer une suite d’intégrales premières.

Cette structure apparaît bien entendu sur des espaces de configuration de dimension finie, notamment sur des groupes de Lie (correspondant aussi à des groupes de symétrie).

Il s’avère que ce concept est aussi parfaitement adapté au cadre des équations d’évolution : la célèbre équation de Korteweg-de Vries (KdV)

ut=ux⁢x⁢x+6⁢u⁢uxsubscript𝑢𝑡subscript𝑢𝑥𝑥𝑥6𝑢subscript𝑢𝑥u_{t}=u_{xxx}+6uu_{x}italic_u start_POSTSUBSCRIPT italic_t end_POSTSUBSCRIPT = italic_u start_POSTSUBSCRIPT italic_x italic_x italic_x end_POSTSUBSCRIPT + 6 italic_u italic_u start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT

peut être écrite sous forme bihamiltonienne dans le cadre de divers espaces de configuration définis via des limites projectives :

∙∙\bullet∙

groupe de Virasoro Diff∞⁡(𝕊1)×ℝsuperscriptDiffsuperscript𝕊1ℝ\operatorname{Diff}^{\infty}\left(\mathbb{S}^{1}\right)\times\mathbb{R}roman_Diff start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_S start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) × blackboard_R (cf. [KhMi03]) où elle correspond à l’équation d’Euler décrivant le flot géodésique relativement à une métrique L2superscript𝐿2L^{2}italic_L start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT invariante à droite 111La notion d’équation d’Euler sur un groupe de Lie G𝐺Gitalic_G a été introduite par V. Arnold dans [Arn66] : ∙∙\bullet∙ G=S⁢O⁢(3)𝐺𝑆𝑂3G=SO(3)italic_G = italic_S italic_O ( 3 ) pour un solide ; ∙∙\bullet∙ G=SDiff⁡(M)𝐺SDiff𝑀G=\operatorname{SDiff}(M)italic_G = roman_SDiff ( italic_M ) groupe des difféomorphismes préservant le volume pour un fluide idéal remplissant un domaine M𝑀Mitalic_M. , ce groupe apparaissant comme limite projective des groupes Diffk⁡(𝕊1)×ℝsuperscriptDiff𝑘superscript𝕊1ℝ\operatorname{Diff}^{k}\left(\mathbb{S}^{1}\right)\times\mathbb{R}roman_Diff start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_S start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) × blackboard_R (cf. [Sch04]) ;

∙∙\bullet∙

tour hilbertienne d’espaces de Sobolev (ℋn)n∈ℤsubscriptsuperscriptℋ𝑛𝑛ℤ\left(\mathcal{H}^{n}\right)_{n\in\mathbb{Z}}( caligraphic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_n ∈ blackboard_Z end_POSTSUBSCRIPT , où ℋn=Hn⁢(𝕊1,ℝ)superscriptℋ𝑛superscript𝐻𝑛superscript𝕊1ℝ\mathcal{H}^{n}=H^{n}\left(\mathbb{S}^{1},\mathbb{R}\right)caligraphic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT = italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_S start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT , blackboard_R ) (cf. [KaMa98]) ;

∙∙\bullet∙

algébroïde de Lie variationnelle (cf. [KiVa11]) au-dessus du fibré des jets d’ordre infini de sections d’un fibré de rang fini au dessus d’une variété de dimension finie.

En dimension finie, la notion de structure de Poisson correspond à une variété lisse M𝑀Mitalic_M dont l’algèbre des fonctions lisses C∞⁢(M)superscript𝐶𝑀C^{\infty}(M)italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) est munie d’un crochet {.,.}\{.,.\}{ . , . }, i.e. d’une application bilinéaire antisymétrique C∞⁢(M)×C∞⁢(M)→C∞⁢(M)→superscript𝐶𝑀superscript𝐶𝑀superscript𝐶𝑀C^{\infty}(M)\times C^{\infty}(M)\to C^{\infty}(M)italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) × italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) → italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) qui satisfait à la fois les identités de Leibniz et de Jacobi. A toute fonction lisse f𝑓fitalic_f, est associée via le crochet une dérivation g↦{f,g}maps-to𝑔𝑓𝑔g\mapsto\{f,g\}italic_g ↦ { italic_f , italic_g } qui correspond à un champ de vecteurs Xfsubscript𝑋𝑓X_{f}italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_f end_POSTSUBSCRIPT appelé champ de vecteurs hamiltonien associé à l’hamiltonien f𝑓fitalic_f.

Une extension d’une telle structure au contexte des espaces de Banach a été définie dans [OdRa03] où les auteurs considèrent un crochet de Poisson sur l’algèbre C∞⁢(M)superscript𝐶𝑀C^{\infty}(M)italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) d’une variété M𝑀Mitalic_M, prédual d’une W∗superscript𝑊∗W^{\ast}italic_W start_POSTSUPERSCRIPT ∗ end_POSTSUPERSCRIPT algèbre (cf. [OdRa08a], [OdRa08b] et [Rat11] pour des développements). Cette notion a aussi été étudiée dans une série de papiers par divers auteurs (voir par exemple [BRT07], [GoOd09] et [GoTu24]).

La notion de structure de Poisson partielle dans le cadre de variétés de Banach a été définie par A.B. Tumpach dans [Tum20], Definition 3.7, désignée par l’expression ’generalized Poisson manifold’ ainsi que dans [BeOd19], Definition 2.1.1 où elle est simplement nommée ’structure de Poisson’. Dans ces deux cas, le tenseur de Poisson n’est défini que sur un sous-fibré du fibré cotangent, sous-fibré séparant les points de l’espace tangent.

L’extension de cette notion de structure de Poisson partielle au cadre localement convexe est due à K.-H. Neeb, H. Sahlmann et T. Thiemann dans le papier [NST14]. Les auteurs considèrent une sous-algèbre 𝒜𝒜\mathcal{A}caligraphic_A de C∞⁢(M)superscript𝐶𝑀C^{\infty}(M)italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) contenant les fonctions constantes et munie d’un crochet de Poisson. De plus, les différentielles des éléments de 𝒜𝒜\mathcal{A}caligraphic_A séparent les vecteurs tangents. Est aussi supposée l’existence de champs Hamiltoniens lisses.

Cette même notion de structure de Poisson partielle dans le cadre des espaces adaptés ou c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-complets au sens de Frölicher, Kriegl et Michor est introduite dans [PeCa19] où l’on a :

∙∙\bullet∙

l’algèbre 𝔄⁢(M)𝔄𝑀\mathfrak{A}(M)fraktur_A ( italic_M ) des fonctions lisses f𝑓fitalic_f sur M𝑀Mitalic_M dont toutes les différentielles d’ordre supérieur dxkf(.,u2,…,uk)d^{k}_{x}f(.,u_{2},\dots,u_{k})italic_d start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_f ( . , italic_u start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_u start_POSTSUBSCRIPT italic_k end_POSTSUBSCRIPT ) (k𝑘kitalic_k entier naturel non nul) appartiennent à Tx♭⁢Msuperscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀T_{x}^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M pour tout point x𝑥xitalic_x de M𝑀Mitalic_M, tout (k−1)𝑘1(k-1)( italic_k - 1 )-uplet (u2,…,uk)subscript𝑢2…subscript𝑢𝑘\left(u_{2},\dots,u_{k}\right)( italic_u start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_u start_POSTSUBSCRIPT italic_k end_POSTSUBSCRIPT ) de Tx⁢Msubscript𝑇𝑥𝑀T_{x}Mitalic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M où T♭⁢Msuperscript𝑇♭𝑀T^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M est un sous-fibré faible du fibré cotangent cinématique T′⁢Msuperscript𝑇′𝑀T^{\prime}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M de la variété M𝑀Mitalic_M ;

∙∙\bullet∙

un morphisme de fibrés P:T♭⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T^{\flat}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M tel que

{f,g}P=d⁢g⁢(P⁢(d⁢f))subscript𝑓𝑔𝑃𝑑𝑔𝑃𝑑𝑓\{f,g\}_{P}=dg(P(df)){ italic_f , italic_g } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT = italic_d italic_g ( italic_P ( italic_d italic_f ) )

définit un crochet de Poisson sur 𝔄⁢(M)𝔄𝑀\mathfrak{A}(M)fraktur_A ( italic_M ).

On s’intéresse alors dans cet article aux situations d’une variété adaptée 222Ou c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-complète. M𝑀Mitalic_M munie

  1. ∙∙\bullet∙

    soit de deux structures de Poisson partielles compatibles P𝑃Pitalic_P et Q𝑄Qitalic_Q définies sur le même sous-fibré T♭⁢Msuperscript𝑇♭𝑀T^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M, i.e. où P+Q𝑃𝑄P+Qitalic_P + italic_Q vérifie les mêmes conditions que P𝑃Pitalic_P et Q𝑄Qitalic_Q ;

  2. ∙∙\bullet∙

    soit d’une structure de Poisson partielle P𝑃Pitalic_P définie sur T♭⁢Msuperscript𝑇♭𝑀T^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M et d’un tenseur de Nijenhuis N𝑁Nitalic_N compatible avec P𝑃Pitalic_P ;

  3. ∙∙\bullet∙

    soit d’une structure de Poisson partielle P𝑃Pitalic_P définie sur T♭⁢Msuperscript𝑇♭𝑀T^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M et une structure symplectique faible ΩΩ\Omegaroman_Ω à valeurs dans T♭⁢Msuperscript𝑇♭𝑀T^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M, ces deux structures vérifiant la condition de compatibilité d⁢(Ω⁢P⁢Ω)=0𝑑Ω𝑃Ω0d(\Omega P\Omega)=0italic_d ( roman_Ω italic_P roman_Ω ) = 0.

2 Cadre c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-complet ou adapté

Le calcul différentiel en dimension infinie a été développé par Jacques Bernoulli, Leonhard Euler et Joseph-Louis Lagrange dans le cadre de la recherche de minimisation d’intégrales de fonctionnelles.

De nombreuses théories de la différentiation ont été proposées au delà du simple cadre d’espaces de Banach, principalement sur des certains espaces vectoriels topologiques localement convexes (e.v.t.l.c.). Apparaissent alors de nombreux problèmes :

  • ∙∙\bullet∙

    une équation différentielle ordinaire peut ne pas avoir de solutions et tant est que solution existe, on n’est pas assuré de son unicité ;

  • ∙∙\bullet∙

    il n’existe pas de théorème d’inversion locale naturel ;

  • ∙∙\bullet∙

    il n’existe pas de topologie naturelle sur le dual et, qui plus est, aucune de ces topologies n’est métrisable.

Ces diverses théories ont été développées de diverses manières en fonction du type de dérivée requise (cf. [Mich38], [Bas64], [Kel74], [Lesl82]). On obtient alors divers calculs différentiels non équivalents sur des e.v.t.l.c. et par voie de conséquence sur des structures géométriques fondées sur de tels espaces (variétés, fibrés, groupes de Lie, algébroïdes).

Un point clé au sein de ces diverses approches est le cadre du calcul différentiel adapté 333Ou calcul différentiel convenable selon la terminologie de [Fau11], eng. convenient differential calculus. introduit par A. Frölicher et A. Kriegl (see [FrKr88]).
Notre choix s’est alors porté sur ce type de calcul différentiel pour diverses raisons444On trouvera dans [Schme21], A.7.6 et A.7.7, une comparaison très intéressante de ces différents types de calcul différentiel. :

  • ∙∙\bullet∙

    la catégorie des espaces vectoriels adaptés est cartésiennement fermée555cf. [KrMi97], Theorem (3.12). :

    C∞⁢(𝔼×𝔽,𝔾)≅C∞⁢(𝔼,C∞⁢(𝔽,𝔾))superscript𝐶𝔼𝔽𝔾superscript𝐶𝔼superscript𝐶𝔽𝔾C^{\infty}(\mathbb{E}\times\mathbb{F},\mathbb{G})\cong C^{\infty}\left(\mathbb% {E},C^{\infty}(\mathbb{F},\mathbb{G})\right)italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_E × blackboard_F , blackboard_G ) ≅ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_E , italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_F , blackboard_G ) )
  • ∙∙\bullet∙

    ce cadre englobe toutes les situations usuelles rencontrées (dimension finie, Banach, Hilbert et Fréchet) ;

  • ∙∙\bullet∙

    les limites directes de variétés de dimension finie voire de Hilbert ou de Banach peuvent être munies de structures adaptées ou c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-complètes666Par exemple le groupe G⁢L⁢(∞,ℝ)𝐺𝐿ℝGL(\infty,\mathbb{R})italic_G italic_L ( ∞ , blackboard_R ) et tous ses sous groupes (cf. [KrMi97], 47) ou encore la limite directe d’espaces classifiants de fibrés principaux, (cf. [Mor60]) peuvent être munis d’une structure de variété adaptée..

Notons par ailleurs que le cadre localement convexe général n’est pas toujours approprié pour les problèmes de dimension infinie rencontrés en Physique et en mécanique des fluides (cf. [SBZB17] et [YoMa07]). En effet, le Lemme fondamental du calcul des variations qui est essentiel pour définir un lien entre les courbes extrémales d’une fonctionnelle et les équations d’Euler-Lagrange ne peut pas être utilisé dans ce cadre trop général. Ceci est dû au fait que fonction évaluation e⁢v:𝔼×𝔼∗→ℝ:𝑒𝑣→𝔼superscript𝔼∗ℝev:\mathbb{E}\times\mathbb{E}^{\ast}\to\mathbb{R}italic_e italic_v : blackboard_E × blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ∗ end_POSTSUPERSCRIPT → blackboard_R entre un espace localement convexe 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E et son dual continu 𝔼∗superscript𝔼∗\mathbb{E}^{\ast}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ∗ end_POSTSUPERSCRIPT n’est plus continue. Par contre, pour la topologie c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT d’espace adapté, l’application e⁢v:𝔼×𝔼′→ℝ:𝑒𝑣→𝔼superscript𝔼′ℝev:\mathbb{E}\times\mathbb{E}^{\prime}\to\mathbb{R}italic_e italic_v : blackboard_E × blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT → blackboard_R entre un espace adapté 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E et son dual bornologique 𝔼′superscript𝔼′\mathbb{E}^{\prime}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT est continue. On peut alors étendre les arguments usuels utilisés en dimension finie au cadre adapté pour obtenir un lien entre courbes singulières d’une fonctionnelle et solutions de l’équation d’Euler-Lagrange.

L’ouvrage de référence est ici le livre [KrMi97].

Définition 2.1.

La c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-topologie sur un e.v.t.l.c. 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E est la topologie finale pour toutes les courbes infiniment différentiables (ou lisses) ℝ→𝔼→ℝ𝔼\mathbb{R}\to\mathbb{E}blackboard_R → blackboard_E. L’espace vectoriel 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E muni de cette topologie est noté c∞⁢𝔼superscript𝑐𝔼c^{\infty}\mathbb{E}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT blackboard_E.
Un ouvert pour cette topologie est appelé c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-ouvert.

Autrement dit, la c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-topologie est la plus fine topologie de 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E pour laquelle toutes les courbes infiniment différentiables demeurent continues. En général, la c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-topologie est plus fine que toute topologie localement convexe ayant les mêmes ensembles bornés. c∞⁢𝔼superscript𝑐𝔼c^{\infty}\mathbb{E}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT blackboard_E n’est pas en général un espace vectoriel topologique. Si 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E est un espace de Fréchet, alors la c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-topologie coïncide avec la topologie donnée de l’e.v.t.
Le fait qu’une courbe soit lisse ne dépend pas de la topologie donnée sur 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E puisque toutes les topologies conduisant à un même dual donnent la même famille de courbes lisses. En fait, le fait qu’une courbe soit lisse dépend uniquement de la famille des parties bornées.

L’idée de J. Boman de tester le fait qu’une application soit lisse via des courbes lisses de ℝℝ\mathbb{R}blackboard_R vers ℝnsuperscriptℝ𝑛\mathbb{R}^{n}blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT (cf. [Bom67]) peut être étendue aux e.v.t.l.c., puisque cette notion dans ce cadre est parfaitement définie.

Définition 2.2.

Soient 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E et 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F deux espaces vectoriels topologiques localement convexes. Une application f:𝔼→𝔽:𝑓→𝔼𝔽f:\mathbb{E}\to\mathbb{F}italic_f : blackboard_E → blackboard_F est dite convenablement lisse si l’image d’une courbe lisse est une courbe lisse, i.e. si f∘c∈C∞⁢(ℝ,𝔽)𝑓𝑐superscript𝐶ℝ𝔽f\circ c\in C^{\infty}\left(\mathbb{R},\mathbb{F}\right)italic_f ∘ italic_c ∈ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_R , blackboard_F ) pour toute courbe c∈C∞⁢(ℝ,𝔼)𝑐superscript𝐶ℝ𝔼c\in C^{\infty}\left(\mathbb{R},\mathbb{E}\right)italic_c ∈ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_R , blackboard_E ).

Notation 2.3.

Si 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E est un espace vectoriel adapté, on note

𝔼♯superscript𝔼♯\mathbb{E}^{\sharp}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♯ end_POSTSUPERSCRIPT le dual algébrique ;

𝔼⋆superscript𝔼⋆\mathbb{E}^{\star}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPTle dual topologique, i.e. l’espace des formes linéaires continues sur E𝐸Eitalic_E ;

𝔼′superscript𝔼′\mathbb{E}^{\prime}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT le dual bornologique, i.e. l’espace des formes linéaires bornées sur E𝐸Eitalic_E.

Définition 2.4.

Soit 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E un espace adapté. Une courbe c:ℝ→𝔼:𝑐→ℝ𝔼c:\mathbb{R}\to\mathbb{E}italic_c : blackboard_R → blackboard_E est dite faiblement lisse si pour toute forme linéaire continue l𝑙litalic_l, l∘c𝑙𝑐l\circ citalic_l ∘ italic_c est lisse :

∀l∈E⋆,l∘c∈C∞⁢(ℝ,ℝ).formulae-sequencefor-all𝑙superscript𝐸⋆𝑙𝑐superscript𝐶ℝℝ\forall l\in E^{\star},\;l\circ c\in C^{\infty}(\mathbb{R},\mathbb{R}).∀ italic_l ∈ italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT , italic_l ∘ italic_c ∈ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_R , blackboard_R ) .

On peut noter que le lien entre continuité et infinie différentiabilité en dimension infinie n’est pas aussi ténu qu’en dimension finie : il existe des courbes lisses qui ne sont pas continues pour la topologie donnée de 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E ! Cette situation ne peut être évitée si l’on souhaite que la propriété de dérivation des fonctions composées 777Eng. chain rule. soit vérifiée : la fonction évaluation e⁢v:𝔼×𝔼⋆→ℝ:𝑒𝑣→𝔼superscript𝔼⋆ℝev:\mathbb{E}\times\mathbb{E}^{\star}\to\mathbb{R}italic_e italic_v : blackboard_E × blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT → blackboard_R de 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E est lisse mais n’est continue que si l’espace 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E est normable.

En analyse en dimension finie, la condition de Cauchy est une condition nécessaire de convergence d’une suite pour définir la complétude d’un espace. Dans le cadre adapté, c’est la notion plus faible de suite de Mackey-Cauchy qui est utilisée (cf. [KrMi97], 2) :

Définition 2.5.

Une suite (xn)n∈ℕsubscriptsubscript𝑥𝑛𝑛ℕ\left(x_{n}\right)_{n\in\mathbb{N}}( italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_n ∈ blackboard_N end_POSTSUBSCRIPT de 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E est dite de Mackey-Cauchy s’il existe un sous-espace borné absolument convexe B𝐵Bitalic_B de 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E tel que (xn)subscript𝑥𝑛\left(x_{n}\right)( italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) est une suite de Cauchy dans l’espace vectoriel normé 𝔼Bsubscript𝔼𝐵\mathbb{E}_{B}blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT italic_B end_POSTSUBSCRIPT 888𝔼Bsubscript𝔼𝐵\mathbb{E}_{B}blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT italic_B end_POSTSUBSCRIPT est l’espace vectoriel engendré par B𝐵Bitalic_B dans 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E muni de la fonctionnelle de Minkowski pBsubscript𝑝𝐵p_{B}italic_p start_POSTSUBSCRIPT italic_B end_POSTSUBSCRIPT définie pour tout v𝑣vitalic_v de 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E par : pB⁢(v)=inf⁢{λ>0:v∈λ.B}subscript𝑝𝐵𝑣infconditional-set𝜆0formulae-sequence𝑣𝜆𝐵p_{B}(v)=\operatorname{inf}\{\lambda>0:v\in\lambda.B\}italic_p start_POSTSUBSCRIPT italic_B end_POSTSUBSCRIPT ( italic_v ) = roman_inf { italic_λ > 0 : italic_v ∈ italic_λ . italic_B }  :

∀ε>0,∃nε∈ℕ,∀n>m>nε,xm−xn∈ε.B.formulae-sequenceformulae-sequencefor-all𝜀0formulae-sequencesubscript𝑛𝜀ℕfor-all𝑛𝑚subscript𝑛𝜀subscript𝑥𝑚subscript𝑥𝑛𝜀𝐵\forall\varepsilon>0,\exists n_{\varepsilon}\in\mathbb{N},\forall n>m>n_{% \varepsilon},\;x_{m}-x_{n}\in\varepsilon.B.∀ italic_ε > 0 , ∃ italic_n start_POSTSUBSCRIPT italic_ε end_POSTSUBSCRIPT ∈ blackboard_N , ∀ italic_n > italic_m > italic_n start_POSTSUBSCRIPT italic_ε end_POSTSUBSCRIPT , italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_m end_POSTSUBSCRIPT - italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ∈ italic_ε . italic_B .

La définition suivante est fondamentale.

Définition 2.6.

Un espace vectoriel topologique localement convexe est dit c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-complet ou adapté si toute suite de Mackey-Cauchy converge (c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-complétude).

La caractérisation suivante d’un espace adapté est tirée de [KrMi97], Theorem 2.14 :

Proposition 2.7.

Un espace vectoriel topologique localement convexe 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E est adapté si l’une des conditions équivalentes suivantes est satisfaite :

(EVA 1)

Toute courbe Lipschitzienne de 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E est localement Riemann intégrable.

(EVA 2)

Pour toute courbe c∈C∞⁢(ℝ,𝔼)𝑐superscript𝐶ℝ𝔼c\in C^{\infty}\left(\mathbb{R},\mathbb{E}\right)italic_c ∈ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_R , blackboard_E ), il existe une courbe γ∈C∞⁢(ℝ,𝔼)𝛾superscript𝐶ℝ𝔼\gamma\in C^{\infty}\left(\mathbb{R},\mathbb{E}\right)italic_γ ∈ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_R , blackboard_E ) telle que γ′=csuperscript𝛾′𝑐\gamma^{\prime}=citalic_γ start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT = italic_c.

(EVA 3)

Toute courbe faiblement lisse est lisse.

(EVA 4)

Si B𝐵Bitalic_B est borné, fermé et absolument convexe, l’espace normé associé 𝔼Bsubscript𝔼𝐵\mathbb{E}_{B}blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT italic_B end_POSTSUBSCRIPT est un espace de Banach.

Une application linéaire entre espaces adaptés est bornée 999 Soient 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E et 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F deux espaces vectoriels topologiques. Une application linéaire f:𝔼→𝔽:𝑓→𝔼𝔽f:\mathbb{E}\to\mathbb{F}italic_f : blackboard_E → blackboard_F est bornée ou bornologique si l’image d’une partie bornée de 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E est une partie bornée de 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F. si et seulement si elle est convenablement lisse.

Notation 2.8.

Si 𝔼1subscript𝔼1\mathbb{E}_{1}blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT et 𝔼2subscript𝔼2\mathbb{E}_{2}blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT sont des espaces adaptés, on note

L⁡(𝔼1,𝔼2)Lsubscript𝔼1subscript𝔼2\operatorname{L}\left(\mathbb{E}_{1},\mathbb{E}_{2}\right)roman_L ( blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) l’espace des applications linéaires de 𝔼1subscript𝔼1\mathbb{E}_{1}blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT dans 𝔼2subscript𝔼2\mathbb{E}_{2}blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT;

L⁢(𝔼1,𝔼2)𝐿subscript𝔼1subscript𝔼2L\left(\mathbb{E}_{1},\mathbb{E}_{2}\right)italic_L ( blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) l’espace des applications linéaires bornées de 𝔼1subscript𝔼1\mathbb{E}_{1}blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT dans 𝔼2subscript𝔼2\mathbb{E}_{2}blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT.

ℒ⁢(𝔼1,𝔼2)ℒsubscript𝔼1subscript𝔼2\mathcal{L}\left(\mathbb{E}_{1},\mathbb{E}_{2}\right)caligraphic_L ( blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) l’espace des applications linéaires continues de 𝔼1subscript𝔼1\mathbb{E}_{1}blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT dans 𝔼2subscript𝔼2\mathbb{E}_{2}blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT.

Si 𝔼1=𝔼2=𝔼subscript𝔼1subscript𝔼2𝔼\mathbb{E}_{1}=\mathbb{E}_{2}=\mathbb{E}blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT = blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT = blackboard_E, on utilise respectivement les notations L⁡(𝔼)L𝔼\operatorname{L}\left(\mathbb{E}\right)roman_L ( blackboard_E ), ℒ⁢(𝔼)ℒ𝔼\mathcal{L}\left(\mathbb{E}\right)caligraphic_L ( blackboard_E ) et L⁢(𝔼)𝐿𝔼L\left(\mathbb{E}\right)italic_L ( blackboard_E ).

Example 2.9.

Espace des suites réelles finies.
La somme directe ℝ∞=⨁n∈ℕ⋆ℝsuperscriptℝsubscriptdirect-sum𝑛superscriptℕ⋆ℝ\mathbb{R}^{\infty}=\bigoplus\limits_{n\in\mathbb{N}^{\star}}\mathbb{R}blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT = ⨁ start_POSTSUBSCRIPT italic_n ∈ blackboard_N start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT blackboard_R, noté aussi ℝ(ℕ⋆)superscriptℝsuperscriptℕ⋆\mathbb{R}^{\left(\mathbb{N}^{\star}\right)}blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_N start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ) end_POSTSUPERSCRIPT, est l’ensemble de toutes les suites de nombres réels nulles à partir d’un certain rang, espace qui peut être vu comme la réunion ⋃n∈ℕ⋆ℝnsubscript𝑛superscriptℕ⋆superscriptℝ𝑛\bigcup\limits_{n\in\mathbb{N}^{\star}}\mathbb{R}^{n}⋃ start_POSTSUBSCRIPT italic_n ∈ blackboard_N start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT où chaque ℝnsuperscriptℝ𝑛\mathbb{R}^{n}blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT est identifié à l’hyperplan ℝn×{0}superscriptℝ𝑛0\mathbb{R}^{n}\times\left\{0\right\}blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT × { 0 } de ℝn+1superscriptℝ𝑛1\mathbb{R}^{n+1}blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT italic_n + 1 end_POSTSUPERSCRIPT via l’inclusion ιnn+1:ℝn→ℝn+1:superscriptsubscript𝜄𝑛𝑛1→superscriptℝ𝑛superscriptℝ𝑛1\iota_{n}^{n+1}:\mathbb{R}^{n}\to\mathbb{R}^{n+1}italic_ι start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n + 1 end_POSTSUPERSCRIPT : blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT → blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT italic_n + 1 end_POSTSUPERSCRIPT. L’espace ℝ∞superscriptℝ\mathbb{R}^{\infty}blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT est muni de la topologie limite directe, i.e. la plus fine topologie pour laquelle les inclusions ιn:ℝn→ℝ∞:subscript𝜄𝑛→superscriptℝ𝑛superscriptℝ\iota_{n}:\mathbb{R}^{n}\to\mathbb{R}^{\infty}italic_ι start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT : blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT → blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT sont continues. Une partie U𝑈Uitalic_U de ℝ∞superscriptℝ\mathbb{R}^{\infty}blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT est ouverte pour cette topologie si et seulement si U∩ℝn𝑈superscriptℝ𝑛U\cap\mathbb{R}^{n}italic_U ∩ blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT est ouvert dans ℝnsuperscriptℝ𝑛\mathbb{R}^{n}blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT pour tout n∈ℕ⋆𝑛superscriptℕ⋆n\in\mathbb{N}^{\star}italic_n ∈ blackboard_N start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT.
Munie de l’addition et la multiplication scalaire ponctuelles, ℝ∞superscriptℝ\mathbb{R}^{\infty}blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT est un espace vectoriel localement convexe non métrisable (cf. [Spa14], Example 3.10).
Les parties

B0∞⁢(ϵn)={(xn)n∈ℕ⋆∈ℝ∞:|xn|<ϵn},superscriptsubscript𝐵0subscriptitalic-ϵ𝑛conditional-setsubscriptsubscript𝑥𝑛𝑛superscriptℕ⋆superscriptℝsubscript𝑥𝑛subscriptitalic-ϵ𝑛B_{0}^{\infty}\left(\epsilon_{n}\right)=\left\{\left(x_{n}\right)_{n\in\mathbb% {N}^{\star}}\in\mathbb{R}^{\infty}:\left|x_{n}\right|<\epsilon_{n}\right\},italic_B start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_ϵ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) = { ( italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_n ∈ blackboard_N start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ∈ blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT : | italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT | < italic_ϵ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT } ,

où (ϵn)n∈ℕ⋆subscriptsubscriptitalic-ϵ𝑛𝑛superscriptℕ⋆\left(\epsilon_{n}\right)_{n\in\mathbb{N}^{\star}}( italic_ϵ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_n ∈ blackboard_N start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT est une suite de réels strictement positifs constitue une base de voisinages ouverts de 00 ([Jar81], 4.1.4).
ℝ∞superscriptℝ\mathbb{R}^{\infty}blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT est un espace régulier: toute partie borné B𝐵Bitalic_B de ℝ∞superscriptℝ\mathbb{R}^{\infty}blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT est contenue dans un ℝnsuperscriptℝ𝑛\mathbb{R}^{n}blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT.
D’après (EVA 4), ℝ∞superscriptℝ\mathbb{R}^{\infty}blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT est un espace vectoriel adapté.
ℝ∞superscriptℝ\mathbb{R}^{\infty}blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT est aussi une limite directe stricte de plongements linéaires fermés des espaces de Banach ℝnsuperscriptℝ𝑛\mathbb{R}^{n}blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT.

Théorème 2.10.

Soit U𝑈Uitalic_U un c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-ouvert d’un espace vectoriel adapté 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E et soient 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F et 𝔾𝔾\mathbb{G}blackboard_G deux sous-espaces adaptés.

  1. 1.

    L’espace C∞⁢(U,𝔽)superscript𝐶𝑈𝔽C^{\infty}\left(U,\mathbb{F}\right)italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_U , blackboard_F ) peut être muni d’une structure d’espace vectoriel adapté. Le sous-espace L⁢(𝔼,𝔽)𝐿𝔼𝔽L(\mathbb{E},\mathbb{F})italic_L ( blackboard_E , blackboard_F ) de toutes les applications bornées de 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E dans 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F est fermé dans C∞⁢(𝔼,𝔽)superscript𝐶𝔼𝔽C^{\infty}(\mathbb{E},\mathbb{F})italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_E , blackboard_F ).

  2. 2.

    La catégorie des espaces vectoriels adaptés est cartésiennement fermée, i.e. on a l’identification naturelle :

    C∞⁢(𝔼×𝔽,𝔾)≃C∞⁢(𝔼,C∞⁢(𝔽,𝔾)).similar-to-or-equalssuperscript𝐶𝔼𝔽𝔾superscript𝐶𝔼superscript𝐶𝔽𝔾C^{\infty}\left(\mathbb{E}\times\mathbb{F},\mathbb{G}\right)\simeq C^{\infty}% \left(\mathbb{E},C^{\infty}\left(\mathbb{F},\mathbb{G}\right)\right).italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_E × blackboard_F , blackboard_G ) ≃ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_E , italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_F , blackboard_G ) ) .
  3. 3.

    L’opérateur différentiel

    d:C∞⁢(𝔼,𝔽)→C∞⁢(𝔼,L⁢(𝔼,𝔽)):𝑑→superscript𝐶𝔼𝔽superscript𝐶𝔼𝐿𝔼𝔽d:C^{\infty}\left(\mathbb{E},\mathbb{F}\right)\to C^{\infty}\left(\mathbb{E},L% \left(\mathbb{E},\mathbb{F}\right)\right)italic_d : italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_E , blackboard_F ) → italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_E , italic_L ( blackboard_E , blackboard_F ) )
    d⁢f⁢(x)⁢v=limt→0⁢f⁢(x+t⁢v)−f⁢(x)t𝑑𝑓𝑥𝑣→𝑡0𝑓𝑥𝑡𝑣𝑓𝑥𝑡df(x)v=\underset{t\to 0}{\lim}\dfrac{f\left(x+tv\right)-f\left(x\right)}{t}italic_d italic_f ( italic_x ) italic_v = start_UNDERACCENT italic_t → 0 end_UNDERACCENT start_ARG roman_lim end_ARG divide start_ARG italic_f ( italic_x + italic_t italic_v ) - italic_f ( italic_x ) end_ARG start_ARG italic_t end_ARG

    existe, est linéaire et lisse.

  4. 4.

    La règle de la dérivation des fonctions composées est valide :

    d⁢(f∘g)⁢(x)⁢v=d⁢f⁢(g⁢(x))⁢d⁢g⁢(x)⁢v.𝑑𝑓𝑔𝑥𝑣𝑑𝑓𝑔𝑥𝑑𝑔𝑥𝑣d\left(f\circ g\right)(x)v=df\left(g(x)\right)dg(x)v.italic_d ( italic_f ∘ italic_g ) ( italic_x ) italic_v = italic_d italic_f ( italic_g ( italic_x ) ) italic_d italic_g ( italic_x ) italic_v .

Dans ce cadre adapté, les notions de variété, fibré et groupe de Lie se définissent de manière analogue au cadre de Banach (cf. [KrMi97], Chapitres VI et VIII).
Il est important de noter que, dans ce même cadre, toute dérivation de l’algèbre des fonctions de la variété n’est pas nécessairement un champ de vecteurs (cinématique) et que tout champ de vecteurs n’admet pas nécessairement un flot 101010En fait, au delà du cadre des espaces de Banach, les résultats classiques sur l’existence et l’unicité de solutions d’équations différentielles, obtenus à partir de théorèmes résultant du théorème du point fixe, ne s’appliquent plus nécessairement. (cf. [KrMi97], 32.12).

3 Variétés de Poisson partielles

Les structures de Poisson peuvent être définies à l’aide d’un morphisme antisymétrique P𝑃Pitalic_P du fibré cotangent T′⁢Msuperscript𝑇′𝑀T^{\prime}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M dans le fibré tangent T⁢M𝑇𝑀TMitalic_T italic_M.
Ce morphisme permet de définir un crochet {.,.}\{.,.\}{ . , . } sur l’ensemble C∞⁢(M)superscript𝐶𝑀C^{\infty}(M)italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) des fonctions lisses sur la variété, i.e. une application bilinéaire antisymétrique C∞⁢(M)×C∞⁢(M)→C∞⁢(M)→superscript𝐶𝑀superscript𝐶𝑀superscript𝐶𝑀C^{\infty}(M)\times C^{\infty}(M)\to C^{\infty}(M)italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) × italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) → italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) qui satisfait à la fois les identités de Leibniz et de Jacobi.

La notion de structure de Poisson partielle apparaît dès le cadre d’espaces de Banach non réflexifs où le morphisme P𝑃Pitalic_P peut n’être défini que sur un sous-fibré faible T♭⁢Msuperscript𝑇♭𝑀T^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M de T′⁢Msuperscript𝑇′𝑀T^{\prime}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M et le crochet de Poisson n’est alors défini que sur une sous-algèbre de C∞⁢(M)superscript𝐶𝑀C^{\infty}(M)italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ).

3.1 Structures de Poisson linéaires partielles

Soit 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E un espace vectoriel adapté. On note 𝔼′superscript𝔼′\mathbb{E}^{\prime}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT son dual bornologique et <.,.><.,.>< . , . > le crochet de dualité.
Soit 𝔼♭superscript𝔼♭\mathbb{E}^{\flat}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT un sous-espace vectoriel de 𝔼′superscript𝔼′\mathbb{E}^{\prime}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT muni de sa propre structure d’espace adapté où l’inclusion 𝔼♭→𝔼′→superscript𝔼♭superscript𝔼′\mathbb{E}^{\flat}\to\mathbb{E}^{\prime}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT → blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT est bornée. Si 𝔼♭superscript𝔼♭\mathbb{E}^{\flat}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT sépare les points de 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E, le crochet de dualité <.,.><.,.>< . , . > entre 𝔼′superscript𝔼′\mathbb{E}^{\prime}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT et 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E induit alors une forme bilinéaire bornée sur 𝔼♭×𝔼superscript𝔼♭𝔼\mathbb{E}^{\flat}\times\mathbb{E}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT × blackboard_E qui est non dégénérée à gauche et qui est encore notée <.,.><.,.>< . , . > si aucune confusion n’est possible.

Un sous-espace 𝕐𝕐\mathbb{Y}blackboard_Y d’un espace vectoriel adapté 𝕏𝕏\mathbb{X}blackboard_X est dit fermé s’il est c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-fermé au sens de [KrMi97].

Plus généralement, on adopte systématiquement les notations et la terminogie utilisées dans [KrMi97] et rappelées à la section 2.

Définition 3.1.

Une structure de Poisson linéaire partielle sur 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E est la donnée de

  • (SPLp 1)

    un sous-espace vectoriel 𝔼♭superscript𝔼♭\mathbb{E}^{\flat}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT de 𝔼′superscript𝔼′\mathbb{E}^{\prime}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT muni de sa propre structure d’espace adapté et tel que l’inclusion de 𝔼♭superscript𝔼♭\mathbb{E}^{\flat}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT dans 𝔼′superscript𝔼′\mathbb{E}^{\prime}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT est bornée ;

  • (SPLp 2)

    une application linéaire bornée 𝙿:𝔼♭→𝔼:𝙿→superscript𝔼♭𝔼\mathtt{P}:\mathbb{E}^{\flat}\to\mathbb{E}typewriter_P : blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT → blackboard_E telle que

    <ω1,𝙿ω2>=−<ω2,𝙿ω1><\omega_{1},\mathtt{P}\omega_{2}>=-<\omega_{2},\mathtt{P}\omega_{1}>< italic_ω start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , typewriter_P italic_ω start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT > = - < italic_ω start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT , typewriter_P italic_ω start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT >

    pour tous ω1subscript𝜔1\omega_{1}italic_ω start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT et ω2subscript𝜔2\omega_{2}italic_ω start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT de 𝔼♭superscript𝔼♭\mathbb{E}^{\flat}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT.
    On dit alors que (𝔼♭,𝔼,𝙿)superscript𝔼♭𝔼𝙿\left(\mathbb{E}^{\flat},\mathbb{E},\mathtt{P}\right)( blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT , blackboard_E , typewriter_P ) est un espace de Poisson linéaire partiel.

Si 𝙿𝙿\mathtt{P}typewriter_P est un isomorphisme adapté, alors la 2222-forme Ω𝙿∈L2⁢𝔼′subscriptΩ𝙿superscript𝐿2superscript𝔼′\Omega_{\mathtt{P}}\in L^{2}\mathbb{E}^{\prime}roman_Ω start_POSTSUBSCRIPT typewriter_P end_POSTSUBSCRIPT ∈ italic_L start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT définie par

Ω𝙿(u,v)=<𝙿−1(u),v>\Omega_{\mathtt{P}}(u,v)=<\mathtt{P}^{-1}(u),v>roman_Ω start_POSTSUBSCRIPT typewriter_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_u , italic_v ) = < typewriter_P start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_u ) , italic_v >

est une forme symplectique faible sur 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E.
Quand 𝔼♭=𝔼′superscript𝔼♭superscript𝔼′\mathbb{E}^{\flat}=\mathbb{E}^{\prime}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT = blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT, Ω𝙿subscriptΩ𝙿\Omega_{\mathtt{P}}roman_Ω start_POSTSUBSCRIPT typewriter_P end_POSTSUBSCRIPT est une forme symplectique forte.
Si ΩΩ\Omegaroman_Ω est une forme symplectique faible sur 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E et si 𝔼♭superscript𝔼♭\mathbb{E}^{\flat}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT est l’image de l’opérateur linéaire associé Ω♭:𝔼→𝔼′:superscriptΩ♭→𝔼superscript𝔼′\Omega^{\flat}:\mathbb{E}\to\mathbb{E}^{\prime}roman_Ω start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT : blackboard_E → blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT alors 𝙿=(Ω♭)−1:𝔼♭→𝔼:𝙿superscriptsuperscriptΩ♭1→superscript𝔼♭𝔼\mathtt{P}=\left(\Omega^{\flat}\right)^{-1}:\mathbb{E}^{\flat}\to\mathbb{E}typewriter_P = ( roman_Ω start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT : blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT → blackboard_E est une structure de Poisson partielle linéaire qui est aussi un isomorphisme adapté. Ceci justifie la définition suivante :

Définition 3.2.

Soit 𝙿:𝔼♭→𝔼:𝙿→superscript𝔼♭𝔼\mathtt{P}:\mathbb{E}^{\flat}\to\mathbb{E}typewriter_P : blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT → blackboard_E une structure de Poisson linéaire partielle.
Si 𝙿𝙿\mathtt{P}typewriter_P est un isomorphisme adapté, on dit que 𝙿𝙿\mathtt{P}typewriter_P est une structure symplectique linéaire partielle sur 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E. Quand 𝔼♭=𝔼′superscript𝔼♭superscript𝔼′\mathbb{E}^{\flat}=\mathbb{E}^{\prime}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT = blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT on dit simplement que 𝙿𝙿\mathtt{P}typewriter_P est symplectique linéaire.

Remarque 3.3.

Soit 𝙿:𝔼♭→𝔼:𝙿→superscript𝔼♭𝔼\mathtt{P}:\mathbb{E}^{\flat}\to\mathbb{E}typewriter_P : blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT → blackboard_E une structure de Poisson linéaire partielle telle que ker⁡𝙿kernel𝙿\ker\mathtt{P}roman_ker typewriter_P est scindé et que 𝙿⁢(𝔼♭)𝙿superscript𝔼♭\mathtt{P}(\mathbb{E}^{\flat})typewriter_P ( blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT ) est fermé dans 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E. Ceci implique que 𝙿𝙿\mathtt{P}typewriter_P induit une application linéaire bijective bornée 𝙿^^𝙿\widehat{\mathtt{P}}over^ start_ARG typewriter_P end_ARG de 𝔼♭/ker⁡𝙿superscript𝔼♭kernel𝙿\mathbb{E}^{\flat}/\ker\mathtt{P}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT / roman_ker typewriter_P sur 𝙿⁢(𝔼)𝙿𝔼\mathtt{P}(\mathbb{E})typewriter_P ( blackboard_E ) (cf. [No05]). Mais, dans le contexte adapté, P^^𝑃\widehat{P}over^ start_ARG italic_P end_ARG n’est pas un isomorphisme d’espaces adaptés.
Dans la suite de cette remarque,
on suppose que 𝙿^^𝙿\widehat{\mathtt{P}}over^ start_ARG typewriter_P end_ARG est un isomorphisme d’espaces adaptés. Notons que cette situation se présente si 𝔼♭superscript𝔼♭\mathbb{E}^{\flat}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT ou 𝙿⁢(𝔼)𝙿𝔼\mathtt{P}(\mathbb{E})typewriter_P ( blackboard_E ) est un espace de Banach. On a alors une décomposition 𝔼♭=ker⁡𝙿⊕𝔽superscript𝔼♭direct-sumkernel𝙿𝔽\mathbb{E}^{\flat}=\ker\mathtt{P}\oplus\mathbb{F}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT = roman_ker typewriter_P ⊕ blackboard_F et si q𝔽subscript𝑞𝔽q_{\mathbb{F}}italic_q start_POSTSUBSCRIPT blackboard_F end_POSTSUBSCRIPT est la restriction de la projection associée q𝑞qitalic_q de 𝔼♭superscript𝔼♭\mathbb{E}^{\flat}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT sur 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F, alors q𝔽subscript𝑞𝔽q_{\mathbb{F}}italic_q start_POSTSUBSCRIPT blackboard_F end_POSTSUBSCRIPT est un isomorphisme de 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F sur 𝔼♭/ker⁡𝙿superscript𝔼♭kernel𝙿\mathbb{E}^{\flat}/\ker\mathtt{P}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT / roman_ker typewriter_P et par suite la restriction 𝙿𝔽subscript𝙿𝔽\mathtt{P}_{\mathbb{F}}typewriter_P start_POSTSUBSCRIPT blackboard_F end_POSTSUBSCRIPT de 𝙿𝙿\mathtt{P}typewriter_P à 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F qui est égale à 𝙿^∘q𝔽^𝙿subscript𝑞𝔽\hat{\mathtt{P}}\circ q_{\mathbb{F}}over^ start_ARG typewriter_P end_ARG ∘ italic_q start_POSTSUBSCRIPT blackboard_F end_POSTSUBSCRIPT est un isomorphisme sur 𝙿⁢(𝔼♭)𝙿superscript𝔼♭\mathtt{P}(\mathbb{E}^{\flat})typewriter_P ( blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT ). Puisque l’inclusion de 𝔼♭superscript𝔼♭\mathbb{E}^{\flat}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT dans 𝔼′superscript𝔼′\mathbb{E}^{\prime}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT est bornée, il en est de même pour l’inclusion de 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F et le crochet de dualité en restriction à 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F est une forme bilinéaire bornée sur 𝔽×𝔼𝔽𝔼\mathbb{F}\times\mathbb{E}blackboard_F × blackboard_E. Par suite, on obtient une forme bilinéaire bornée sur 𝙿⁢(𝔼)𝙿𝔼\mathtt{P}(\mathbb{E})typewriter_P ( blackboard_E ) définie par

Ω𝙿(u,v)=<β,𝙿𝔽α> si 𝙿𝔽(α)=u,𝙿𝔽(β)=v.\Omega_{\mathtt{P}}(u,v)=<\beta,\mathtt{P}_{\mathbb{F}}\alpha>\;\textrm{ si }% \;\mathtt{P}_{\mathbb{F}}(\alpha)=u,\;\mathtt{P}_{\mathbb{F}}(\beta)=v.roman_Ω start_POSTSUBSCRIPT typewriter_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_u , italic_v ) = < italic_β , typewriter_P start_POSTSUBSCRIPT blackboard_F end_POSTSUBSCRIPT italic_α > si typewriter_P start_POSTSUBSCRIPT blackboard_F end_POSTSUBSCRIPT ( italic_α ) = italic_u , typewriter_P start_POSTSUBSCRIPT blackboard_F end_POSTSUBSCRIPT ( italic_β ) = italic_v .

D’une part, ΩPsubscriptΩ𝑃\Omega_{P}roman_Ω start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ne dépend pas du choix de 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F. D’autre part, l’espace vectoriel de Poisson partiel (𝔽,𝔼,𝙿𝔽)𝔽𝔼subscript𝙿𝔽\left(\mathbb{F},\mathbb{E},\mathtt{P}_{\mathbb{F}}\right)( blackboard_F , blackboard_E , typewriter_P start_POSTSUBSCRIPT blackboard_F end_POSTSUBSCRIPT ) donne lieu à la même structure linéaire de Poisson partielle que (𝔼♭,𝔼,𝙿)superscript𝔼♭𝔼𝙿\left(\mathbb{E}^{\flat},\mathbb{E},\mathtt{P}\right)( blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT , blackboard_E , typewriter_P ) dans le sens où, pour chaque α∈𝔼♭𝛼superscript𝔼♭\alpha\in\mathbb{E}^{\flat}italic_α ∈ blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT on a 𝙿⁢(α)=𝙿𝔽⁢(α𝔽)𝙿𝛼subscript𝙿𝔽subscript𝛼𝔽\mathtt{P}(\alpha)=\mathtt{P}_{\mathbb{F}}(\alpha_{\mathbb{F}})typewriter_P ( italic_α ) = typewriter_P start_POSTSUBSCRIPT blackboard_F end_POSTSUBSCRIPT ( italic_α start_POSTSUBSCRIPT blackboard_F end_POSTSUBSCRIPT ) si α𝔽=q𝔽⁢(α)subscript𝛼𝔽subscript𝑞𝔽𝛼\alpha_{\mathbb{F}}=q_{\mathbb{F}}(\alpha)italic_α start_POSTSUBSCRIPT blackboard_F end_POSTSUBSCRIPT = italic_q start_POSTSUBSCRIPT blackboard_F end_POSTSUBSCRIPT ( italic_α ). Mais (𝔽,𝔼,𝙿𝔽)𝔽𝔼subscript𝙿𝔽(\mathbb{F},\mathbb{E},\mathtt{P}_{\mathbb{F}})( blackboard_F , blackboard_E , typewriter_P start_POSTSUBSCRIPT blackboard_F end_POSTSUBSCRIPT ) est une structure symplectique partielle telle que (Ω𝙿)♭=𝙿𝔽−1superscriptsubscriptΩ𝙿♭superscriptsubscript𝙿𝔽1(\Omega_{\mathtt{P}})^{\flat}=\mathtt{P}_{\mathbb{F}}^{-1}( roman_Ω start_POSTSUBSCRIPT typewriter_P end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT = typewriter_P start_POSTSUBSCRIPT blackboard_F end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT qui donne lieu à une forme symplectique faible Ω𝙿subscriptΩ𝙿\Omega_{\mathtt{P}}roman_Ω start_POSTSUBSCRIPT typewriter_P end_POSTSUBSCRIPT sur 𝙿⁢(𝔼)𝙿𝔼\mathtt{P}(\mathbb{E})typewriter_P ( blackboard_E ).

Définition 3.4.

Pour tout sous-espace fermé 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F d’un espace vectoriel adapté 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E, l’annulateur de 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F est le sous espace

𝔽ann={α∈𝔼′:∀u∈𝔽,<α,u>=0}.\mathbb{F}^{\operatorname{ann}}=\{\alpha\in\mathbb{E}^{\prime}:\;\forall u\in% \mathbb{F},<\alpha,u>=0\}.blackboard_F start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT = { italic_α ∈ blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT : ∀ italic_u ∈ blackboard_F , < italic_α , italic_u > = 0 } .
Définition 3.5.

Soit (𝔼♭,𝔼,𝙿)superscript𝔼♭𝔼𝙿\left(\mathbb{E}^{\flat},\mathbb{E},\mathtt{P}\right)( blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT , blackboard_E , typewriter_P ) une structure linéaire partielle.

  1. 1.

    Pour tout sous espace 𝔸𝔸\mathbb{A}blackboard_A de 𝔼♭superscript𝔼♭\mathbb{E}^{\flat}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT, l’espace vectoriel

    𝔸⟂𝙿:={ω∈𝔼♭:∀α∈𝔸<ω,𝙿⁢α>=0}assignsuperscript𝔸subscriptperpendicular-to𝙿conditional-set𝜔superscript𝔼♭formulae-sequencefor-all𝛼𝔸𝜔𝙿𝛼0\mathbb{A}^{\perp_{\mathtt{P}}}:=\{\omega\in\mathbb{E}^{\flat}:\;\forall\alpha% \in\mathbb{A}\,\;<\omega,\mathtt{P}\alpha>=0\}blackboard_A start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ start_POSTSUBSCRIPT typewriter_P end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUPERSCRIPT := { italic_ω ∈ blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT : ∀ italic_α ∈ blackboard_A < italic_ω , typewriter_P italic_α > = 0 }

    est appelé orthogonal de 𝔸𝔸\mathbb{A}blackboard_A relativement à 𝙿𝙿\mathtt{P}typewriter_P.

  2. 2.

    L’espace 𝔸𝔸\mathbb{A}blackboard_A est dit isotrope si 𝔸⊂𝔸𝙿𝔸superscript𝔸𝙿\mathbb{A}\subset\mathbb{A}^{\mathtt{P}}blackboard_A ⊂ blackboard_A start_POSTSUPERSCRIPT typewriter_P end_POSTSUPERSCRIPT.

Définition 3.6.

Soit (𝔼♭,𝔼,𝙿)superscript𝔼♭𝔼𝙿\left(\mathbb{E}^{\flat},\mathbb{E},\mathtt{P}\right)( blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT , blackboard_E , typewriter_P ) un espace de Poisson linéaire partiel.

  1. 1.

    Si 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F est un sous espace vectoriel adapté de 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E (i.e. si 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F est fermé), on pose

    𝔽0:={α∈𝔼♭:∀u∈𝔽,<α,u>=0}.\mathbb{F}^{0}:=\{\alpha\in\mathbb{E}^{\flat}:\;\forall\;u\in\mathbb{F},\;<% \alpha,u>=0\}.blackboard_F start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT := { italic_α ∈ blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT : ∀ italic_u ∈ blackboard_F , < italic_α , italic_u > = 0 } .

    L’orthogonal 𝔽⟂𝙿superscript𝔽subscriptperpendicular-to𝙿\mathbb{F}^{\perp_{\mathtt{P}}}blackboard_F start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ start_POSTSUBSCRIPT typewriter_P end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUPERSCRIPT d’un sous espace adapté 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F de 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E est l’espace vectoriel

    𝔽⟂𝙿=𝙿⁢(𝔽0).superscript𝔽subscriptperpendicular-to𝙿𝙿superscript𝔽0\mathbb{F}^{\perp_{\mathtt{P}}}=\mathtt{P}(\mathbb{F}^{0}).blackboard_F start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ start_POSTSUBSCRIPT typewriter_P end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUPERSCRIPT = typewriter_P ( blackboard_F start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT ) .
  2. 2.

    Le sous espace 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F est dit co-isotrope si 𝔽0superscript𝔽0\mathbb{F}^{0}blackboard_F start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT est isotrope dans 𝔼♭superscript𝔼♭\mathbb{E}^{\flat}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT.

En utilisant la terminolgie classique (cf. [Wei88]), on introduit la notion essentielle de sous espace Lagrangien.

Définition 3.7.

Soit (𝔼♭,𝔼,𝙿)superscript𝔼♭𝔼𝙿\left(\mathbb{E}^{\flat},\mathbb{E},\mathtt{P}\right)( blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT , blackboard_E , typewriter_P ) un espace symplectique linéaire partiel.
Un sous espace adapté 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F de 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E est dit Lagrangien si 𝙿⁢(𝔽0)=𝔽𝙿superscript𝔽0𝔽\mathtt{P}\left(\mathbb{F}^{0}\right)=\mathbb{F}typewriter_P ( blackboard_F start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT ) = blackboard_F.
On dit qu’un sous espace Lagrangien 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F est scindé s’il existe un supplémentaire Lagrangien de 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F dans 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E.

Notons que dans le cas d’une structure symplectique linéaire partielle, tout sous espace Lagrangien est aussi co-isotrope.
Cependant, en général, un sous espace Lagrangien n’admet pas nécessairement de supplémentaire.

Définition 3.8.

Soient (𝔼1♭,𝔼1,𝙿1)superscriptsubscript𝔼1♭subscript𝔼1subscript𝙿1\left(\mathbb{E}_{1}^{\flat},\mathbb{E}_{1},\mathtt{P}_{1}\right)( blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT , blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , typewriter_P start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) et (𝔼2♭,𝔼2,𝙿2)superscriptsubscript𝔼2♭subscript𝔼2subscript𝙿2\left(\mathbb{E}_{2}^{\flat},\mathbb{E}_{2},\mathtt{P}_{2}\right)( blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT , blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT , typewriter_P start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) deux espaces de Poisson linéaires partiels.
Une application linéaire bornée Φ:𝔼1→𝔼2:Φ→subscript𝔼1subscript𝔼2\Phi:\mathbb{E}_{1}\to\mathbb{E}_{2}roman_Φ : blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT → blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT est appelée morphisme de Poisson (linéaire) si l’adjoint111111Rappelons que l’adjoint d’un opérateur linéaire borné entre deux espaces vectoriels topologiques localement convexes est aussi borné (cf. [PaSw94]). Φ⋆superscriptΦ⋆\Phi^{\star}roman_Φ start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT de ΦΦ\Phiroman_Φ vérifie

  • (PMorphL 1)

    Φ⋆⁢(𝔼2♭)⊂𝔼1♭superscriptΦ⋆superscriptsubscript𝔼2♭superscriptsubscript𝔼1♭\Phi^{\star}(\mathbb{E}_{2}^{\flat})\subset\mathbb{E}_{1}^{\flat}roman_Φ start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT ) ⊂ blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT

  • (PMorphL 2)

    𝙿2=Φ∘𝙿1∘Φ⋆subscript𝙿2Φsubscript𝙿1superscriptΦ⋆\mathtt{P}_{2}=\Phi\circ\mathtt{P}_{1}\circ\Phi^{\star}typewriter_P start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT = roman_Φ ∘ typewriter_P start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ∘ roman_Φ start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT

De plus, si chaque 𝙿isubscript𝙿𝑖\mathtt{P}_{i}typewriter_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT (i∈{1,2}𝑖1.2i\in\{1,2\}italic_i ∈ { 1,2 }) est symplectique partiel et est un morphisme de Poisson (linéaire), ΦΦ\Phiroman_Φ est alors appelé morphisme symplectique partiel (linéaire).

Nous introduisons la notion de polarisation d’un espace de Poisson linéaire (cf. [AmAw04]) :

Définition 3.9.

On appelle polarisation d’un espace de Poisson linéaire partiel (𝔼♭,𝔼,𝙿)superscript𝔼♭𝔼𝙿\left(\mathbb{E}^{\flat},\mathbb{E},\mathtt{P}\right)( blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT , blackboard_E , typewriter_P ) la donnée d’un sous espace 𝔼τsuperscript𝔼𝜏\mathbb{E}^{\tau}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT italic_τ end_POSTSUPERSCRIPT fermé de 𝔼♭superscript𝔼♭\mathbb{E}^{\flat}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT tel que 𝙿⁢(𝔼τ∩𝔼♭)𝙿superscript𝔼𝜏superscript𝔼♭\mathtt{P}(\mathbb{E}^{\tau}\cap\mathbb{E}^{\flat})typewriter_P ( blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT italic_τ end_POSTSUPERSCRIPT ∩ blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT ) est Lagrangien dans 𝙿⁢(𝔼♭)𝙿superscript𝔼♭\mathtt{P}(\mathbb{E}^{\flat})typewriter_P ( blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT ).

Notons que si 𝔼τsuperscript𝔼𝜏\mathbb{E}^{\tau}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT italic_τ end_POSTSUPERSCRIPT est une polarisation de (𝔼♭,𝔼,𝙿)superscript𝔼♭𝔼𝙿\left(\mathbb{E}^{\flat},\mathbb{E},\mathtt{P}\right)( blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT , blackboard_E , typewriter_P ) alors ker⁡𝙿kernel𝙿\ker\mathtt{P}roman_ker typewriter_P est contenu dans 𝔼τsuperscript𝔼𝜏\mathbb{E}^{\tau}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT italic_τ end_POSTSUPERSCRIPT.

Soient (𝔼,𝔼♭,𝙿)𝔼superscript𝔼♭𝙿\left(\mathbb{E},\mathbb{E}^{\flat},\mathtt{P}\right)( blackboard_E , blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT , typewriter_P ) une structure symplectique partielle et ΩΩ\Omegaroman_Ω la forme symplectique associée. S’il existe un espace Lagrangien 𝕃𝕃\mathbb{L}blackboard_L de ΩΩ\Omegaroman_Ω alors 𝔼τ=Ω♯⁢(𝕃)superscript𝔼𝜏superscriptΩ♯𝕃\mathbb{E}^{\tau}=\Omega^{\sharp}(\mathbb{L})blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT italic_τ end_POSTSUPERSCRIPT = roman_Ω start_POSTSUPERSCRIPT ♯ end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_L ) est une polarisation de l’espace linéaire de Poisson partiel (𝔼♭,𝔼,𝙿)superscript𝔼♭𝔼𝙿\left(\mathbb{E}^{\flat},\mathbb{E},\mathtt{P}\right)( blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT , blackboard_E , typewriter_P ). Cette situation se produit toujours si 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E est hilbertizable.
Plus généralement, si 𝙿:𝔼♭→𝔼:𝙿→superscript𝔼♭𝔼\mathtt{P}:\mathbb{E}^{\flat}\to\mathbb{E}typewriter_P : blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT → blackboard_E est une structure de Poisson linéaire partielle telle que ker⁡𝙿kernel𝙿\ker\mathtt{P}roman_ker typewriter_P est scindé et que 𝙿⁢(𝔼♭)𝙿superscript𝔼♭\mathtt{P}(\mathbb{E}^{\flat})typewriter_P ( blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT ) est fermé dans 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E alors avec les hypothèses et notations de la Remarque 3.3, l’espace 𝙿⁢(𝔼♭)𝙿superscript𝔼♭\mathtt{P}(\mathbb{E}^{\flat})typewriter_P ( blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT ) peut être muni d’une forme symplectique Ω𝙿subscriptΩ𝙿\Omega_{\mathtt{P}}roman_Ω start_POSTSUBSCRIPT typewriter_P end_POSTSUBSCRIPT. Supposons qu’il existe un espace Lagrangien 𝕃𝕃\mathbb{L}blackboard_L pour Ω𝙿subscriptΩ𝙿\Omega_{\mathtt{P}}roman_Ω start_POSTSUBSCRIPT typewriter_P end_POSTSUBSCRIPT alors 𝔼τ=P−1⁢(𝕃)superscript𝔼𝜏superscript𝑃1𝕃\mathbb{E}^{\tau}=P^{-1}(\mathbb{L})blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT italic_τ end_POSTSUPERSCRIPT = italic_P start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_L ) est une polarisation de (𝔼♭,𝔼,𝙿)superscript𝔼♭𝔼𝙿\left(\mathbb{E}^{\flat},\mathbb{E},\mathtt{P}\right)( blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT , blackboard_E , typewriter_P ).

3.2 Variétés de Poisson partielles

Soit M𝑀Mitalic_M une variété adaptée modelée sur l’espace vectoriel adapté 𝕄𝕄\mathbb{M}blackboard_M. On note :pM:TM→M:p_{M}:TM\to M: italic_p start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT : italic_T italic_M → italic_M son fibré tangent cinématique ([KrMi97], 28.12) et pM′:T′⁢M→M:superscriptsubscript𝑝𝑀′→superscript𝑇′𝑀𝑀p_{M}^{\prime}:T^{\prime}M\to Mitalic_p start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_M son fibré cotangent cinématique ([KrMi97], 33.1).

3.2.1 L’algèbre 𝔄⁢(U)𝔄𝑈\mathfrak{A}(U)fraktur_A ( italic_U )

Définition 3.10.

Un sous-fibré p♭:T♭⁢M→M:superscript𝑝♭→superscript𝑇♭𝑀𝑀p^{\flat}:T^{\flat}M\to Mitalic_p start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_M de pM′:T′⁢M→M:superscriptsubscript𝑝𝑀′→superscript𝑇′𝑀𝑀p_{M}^{\prime}:T^{\prime}M\to Mitalic_p start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_M où p♭:T♭⁢M→M:superscript𝑝♭→superscript𝑇♭𝑀𝑀p^{\flat}:T^{\flat}M\to Mitalic_p start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_M est un fibré adapté, est un sous-fibré faible de pM′:T′⁢M→M:superscriptsubscript𝑝𝑀′→superscript𝑇′𝑀𝑀p_{M}^{\prime}:T^{\prime}M\to Mitalic_p start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_M si l’injection canonique ι:T♭⁢M→T′⁢M:𝜄→superscript𝑇♭𝑀superscript𝑇′𝑀\iota:T^{\flat}M\to T^{\prime}Mitalic_ι : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M est un morphisme de fibrés adaptés.

En se référant à [KrMi97], Définition 48.5, on introduit l’ensemble suivant.

Définition 3.11.

Pour tout ouvert U𝑈Uitalic_U de M𝑀Mitalic_M, on considère l’ensemble 𝔄⁢(U)𝔄𝑈\mathfrak{A}(U)fraktur_A ( italic_U ) des fonctions f∈C∞⁢(U)𝑓superscript𝐶𝑈f\in C^{\infty}(U)italic_f ∈ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_U ) telle que, pour tout entier naturel non nul k𝑘kitalic_k et tout x𝑥xitalic_x de U𝑈Uitalic_U, la dérivée d’ordre k𝑘kitalic_k de f𝑓fitalic_f en x𝑥xitalic_x, dk⁢f⁢(x)∈Lsymk⁢(Tx⁢M,ℝ)superscript𝑑𝑘𝑓𝑥superscriptsubscript𝐿sym𝑘subscript𝑇𝑥𝑀ℝd^{k}f(x)\in L_{\operatorname{sym}}^{k}(T_{x}M,\mathbb{R})italic_d start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT italic_f ( italic_x ) ∈ italic_L start_POSTSUBSCRIPT roman_sym end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M , blackboard_R ) vérifie :

∀(u2,…,uk)∈(TxM)k−1,dxkf(.,u2,…,uk)∈Tx♭M.\forall(u_{2},\dots,u_{k})\in(T_{x}M)^{k-1},\;d^{k}_{x}f(.,u_{2},\dots,u_{k})% \in T_{x}^{\flat}M.∀ ( italic_u start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_u start_POSTSUBSCRIPT italic_k end_POSTSUBSCRIPT ) ∈ ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_k - 1 end_POSTSUPERSCRIPT , italic_d start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_f ( . , italic_u start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_u start_POSTSUBSCRIPT italic_k end_POSTSUBSCRIPT ) ∈ italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M . (3.1)
Remarque 3.12.

Soit f∈𝔄⁢(U)𝑓𝔄𝑈f\in\mathfrak{A}(U)italic_f ∈ fraktur_A ( italic_U ), alors pour tout entier naturel k𝑘kitalic_k, tout x∈U𝑥𝑈x\in Uitalic_x ∈ italic_Uet tout (k−1)𝑘1(k-1)( italic_k - 1 )-uplet (u2,…,uk)subscript𝑢2…subscript𝑢𝑘\left(u_{2},\dots,u_{k}\right)( italic_u start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_u start_POSTSUBSCRIPT italic_k end_POSTSUBSCRIPT ) de Tx⁢Msubscript𝑇𝑥𝑀T_{x}Mitalic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M, si A𝐴Aitalic_A est un endomorphisme de Tx⁢Msubscript𝑇𝑥𝑀T_{x}Mitalic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M alors l’application linéaire u↦dxk⁢f⁢(A⁢(u),u2,…,uk)maps-to𝑢superscriptsubscript𝑑𝑥𝑘𝑓𝐴𝑢subscript𝑢2…subscript𝑢𝑘u\mapsto d_{x}^{k}f(A(u),u_{2},\dots,u_{k})italic_u ↦ italic_d start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT italic_f ( italic_A ( italic_u ) , italic_u start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_u start_POSTSUBSCRIPT italic_k end_POSTSUBSCRIPT ) appartient à Tx♭⁢Msuperscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀T_{x}^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M.

On a alors le résultat suivant correspondant à [CaPe23], Proposition 7.1 :

Proposition 3.13.

Soit un ouvert donné U𝑈Uitalic_U de M𝑀Mitalic_M.

  1. 1.

    L’ensemble 𝔄⁢(U)𝔄𝑈\mathfrak{A}(U)fraktur_A ( italic_U ) est une sous-algèbre de C∞⁢(U)superscript𝐶𝑈C^{\infty}(U)italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_U ).

  2. 2.

    Pour tout entier naturel k𝑘kitalic_k et tous champs de vecteurs locaux X1,…,Xksubscript𝑋1…subscript𝑋𝑘X_{1},\dots,X_{k}italic_X start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k end_POSTSUBSCRIPT au-dessus de U𝑈Uitalic_U, l’application x↦dk⁢f⁢(X1,…,Xk)⁢(x)maps-to𝑥superscript𝑑𝑘𝑓subscript𝑋1…subscript𝑋𝑘𝑥x\mapsto d^{k}f(X_{1},\dots,X_{k})(x)italic_x ↦ italic_d start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT italic_f ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k end_POSTSUBSCRIPT ) ( italic_x ) appartient à 𝔄⁢(U)𝔄𝑈\mathfrak{A}(U)fraktur_A ( italic_U ).

3.2.2 Structures de Poisson partielles

On notera <,><\;,\;>< , > le crochet de dualité canonique entre les fibrés T′⁢Msuperscript𝑇′𝑀T^{\prime}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M et T⁢M𝑇𝑀TMitalic_T italic_M.

Définition 3.14.

Un morphisme P:T♭⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T^{\flat}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M est dit antisymétrique s’il vérifie, pour tous ξ𝜉\xiitalic_ξ et η𝜂\etaitalic_η de Tx♭⁢Msuperscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀T_{x}^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M, la relation

<ξ,P(η)>=−<η,P(ξ)>.<\xi,P(\eta)>=-<\eta,P(\xi)>.< italic_ξ , italic_P ( italic_η ) > = - < italic_η , italic_P ( italic_ξ ) > . (3.2)

On dit alors que P𝑃Pitalic_P est une quasi ancre de Poisson.

Étant donné un tel morphisme P𝑃Pitalic_P, on définit sur 𝔄⁢(U)𝔄𝑈\mathfrak{A}(U)fraktur_A ( italic_U ) le crochet {.,.}P\{.,.\}_{P}{ . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT par :

{f,g}P=−<df,P(dg)>.\{f,g\}_{P}=-<df,P(dg)>.{ italic_f , italic_g } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT = - < italic_d italic_f , italic_P ( italic_d italic_g ) > . (3.3)

Dans ces conditions, la relation (3.3) définit une application bilinéaire antisymétrique {.,.}P:𝔄(U)×𝔄(U)→C∞(U)\{.,.\}_{P}:\mathfrak{A}(U)\times\mathfrak{A}(U)\to C^{\infty}(U){ . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT : fraktur_A ( italic_U ) × fraktur_A ( italic_U ) → italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_U ).

Proposition 3.15.

Le crochet {.,.}P\{.,.\}_{P}{ . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT est à valeurs dans 𝔄⁢(U)𝔄𝑈\mathfrak{A}(U)fraktur_A ( italic_U ) et vérifie la propriété de Leibniz :

{f,g⁢h}P=g⁢{f,h}P+h⁢{f,g}Psubscript𝑓𝑔ℎ𝑃𝑔subscript𝑓ℎ𝑃ℎsubscript𝑓𝑔𝑃\{f,gh\}_{P}=g\{f,h\}_{P}+h\{f,g\}_{P}{ italic_f , italic_g italic_h } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT = italic_g { italic_f , italic_h } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT + italic_h { italic_f , italic_g } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT
Démonstration.

Puisque, pour tous f𝑓fitalic_f et g𝑔gitalic_g de 𝔄⁢(U)𝔄𝑈\mathfrak{A}(U)fraktur_A ( italic_U ), on a

{f,g}P=−d⁢f⁢(P⁢(d⁢g))subscript𝑓𝑔𝑃𝑑𝑓𝑃𝑑𝑔\{f,g\}_{P}=-df(P(dg)){ italic_f , italic_g } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT = - italic_d italic_f ( italic_P ( italic_d italic_g ) )

d’après la Proposition 3.13, 2., il s’ensuit que d⁢f⁢(P⁢(d⁢g))𝑑𝑓𝑃𝑑𝑔df(P(dg))italic_d italic_f ( italic_P ( italic_d italic_g ) ) appartient à 𝔄⁢(U)𝔄𝑈\mathfrak{A}(U)fraktur_A ( italic_U ).
Finalement, d’après la définition du crochet, on a

{f,g⁢h}P=−<df,Pd(gh)>=−g<d⁢f,P⁢(d⁢h)>−h<d⁢f,P⁢(d⁢g)>=g⁢{f,h}P+h⁢{f,g}P\begin{array}[]{rcl}\{f,gh\}_{P}&=&-<df,Pd(gh)>\\ &=&-g<df,P(dh)>-h<df,P(dg)>\\ &=&g\{f,h\}_{P}+h\{f,g\}_{P}\end{array}start_ARRAY start_ROW start_CELL { italic_f , italic_g italic_h } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT end_CELL start_CELL = end_CELL start_CELL - < italic_d italic_f , italic_P italic_d ( italic_g italic_h ) > end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL end_CELL start_CELL = end_CELL start_CELL - italic_g < italic_d italic_f , italic_P ( italic_d italic_h ) > - italic_h < italic_d italic_f , italic_P ( italic_d italic_g ) > end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL end_CELL start_CELL = end_CELL start_CELL italic_g { italic_f , italic_h } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT + italic_h { italic_f , italic_g } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT end_CELL end_ROW end_ARRAY

ce qui établit la propriété de Leibniz. ∎

En se référant à [KrMi97], 29.5, on peut associer à deux fibrés vectoriels adaptés pE:E→M:subscript𝑝𝐸→𝐸𝑀p_{E}:E\to Mitalic_p start_POSTSUBSCRIPT italic_E end_POSTSUBSCRIPT : italic_E → italic_M et pF:F→M:subscript𝑝𝐹→𝐹𝑀p_{F}:F\to Mitalic_p start_POSTSUBSCRIPT italic_F end_POSTSUBSCRIPT : italic_F → italic_M d’autres fibrés vectoriels adaptés sur cette même base M𝑀Mitalic_M, e.g. E⊕Fdirect-sum𝐸𝐹E\oplus Fitalic_E ⊕ italic_F et L⁢(E,F)𝐿𝐸𝐹L(E,F)italic_L ( italic_E , italic_F ).
D’autre part, si π:E→M:𝜋→𝐸𝑀\pi:E\to Mitalic_π : italic_E → italic_M est un fibré vectoriel adapté, on peut munir l’ensemble Γ⁢(E)Γ𝐸\Gamma(E)roman_Γ ( italic_E ) des sections lisses de ce fibré d’une structure d’espace vectoriel adapté (cf. [KrMi97], 30).

Notation 3.16.

A toute quasi ancre de Poisson P:T♭⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T^{\flat}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M, on associe

  • P¯:Γ⁢(T♭⁢M)→𝔛⁢(M):¯𝑃→Γsuperscript𝑇♭𝑀𝔛𝑀\underline{P}:\Gamma\left(T^{\flat}M\right)\to\mathfrak{X}(M)under¯ start_ARG italic_P end_ARG : roman_Γ ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M ) → fraktur_X ( italic_M )

  • ainsi que

    P~:T♭⁢M×MT♭⁢M→ℝ(α,β)↦<β,Pα>\begin{array}[]{rccc}\tilde{P}:&T^{\flat}M\times_{M}T^{\flat}M&\to&\mathbb{R}% \\ &(\alpha,\beta)&\mapsto&<\beta,P\alpha>\end{array}start_ARRAY start_ROW start_CELL over~ start_ARG italic_P end_ARG : end_CELL start_CELL italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M × start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M end_CELL start_CELL → end_CELL start_CELL blackboard_R end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL end_CELL start_CELL ( italic_α , italic_β ) end_CELL start_CELL ↦ end_CELL start_CELL < italic_β , italic_P italic_α > end_CELL end_ROW end_ARRAY
  • et aussi le tenseur antisymétique de type (2,0)2.0(2,0)( 2,0 ) (i.e. 2222-fois contravariant)

    P¯~:Γ⁢(T♭⁢M×MT♭⁢M)→C∞⁢(M):¯~𝑃→Γsubscript𝑀superscript𝑇♭𝑀superscript𝑇♭𝑀superscript𝐶𝑀\underline{\tilde{P}}:\Gamma\left(T^{\flat}M\times_{M}T^{\flat}M\right)\to C^{% \infty}(M)under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG : roman_Γ ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M × start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M ) → italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M )

    défini pour toutes sections η𝜂\etaitalic_η et ξ𝜉\xiitalic_ξ de T♭⁢Msuperscript𝑇♭𝑀T^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M et pour tout x𝑥xitalic_x de M𝑀Mitalic_M par

    (P¯~(η,ξ))(x)=⟨ξ(x),Px(η(x)⟩\left(\underline{\tilde{P}}(\eta,\xi)\right)(x)=\left\langle\xi(x),P_{x}(\eta(% x)\right\rangle( under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG ( italic_η , italic_ξ ) ) ( italic_x ) = ⟨ italic_ξ ( italic_x ) , italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( italic_η ( italic_x ) ⟩

On pourra s’autoriser quelques abus de notation en écrivant P𝑃Pitalic_P en lieu et place de P¯¯𝑃\underline{P}under¯ start_ARG italic_P end_ARG, P~~𝑃\tilde{P}over~ start_ARG italic_P end_ARG ou P¯~¯~𝑃\underline{\tilde{P}}under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG lorsqu’il n’y a pas d’ambiguïté compte tenu du contexte.

Définition 3.17.

Soit p♭:T♭⁢M→M:superscript𝑝♭→superscript𝑇♭𝑀𝑀p^{\flat}:T^{\flat}M\to Mitalic_p start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_M un sous-fibré faible de pM′:T′⁢M→M:superscriptsubscript𝑝𝑀′→superscript𝑇′𝑀𝑀p_{M}^{\prime}:T^{\prime}M\to Mitalic_p start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_M et P:T♭⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T^{\flat}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M une quasi ancre de Poisson.

  1. 1.

    On dit que (T♭M,M,P,{.,.}P)\left(T^{\flat}M,M,P,\{.,.\}_{P}\right)( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_M , italic_P , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ) est une structure de Poisson partielle sur M𝑀Mitalic_M si le crochet {.,.}P\{.,.\}_{P}{ . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT vérifie l’identité de Jacobi

    {f,{g,h}P}P+{g,{h,f}P}P+{h,{f,g}P}P=0.subscript𝑓subscript𝑔ℎ𝑃𝑃subscript𝑔subscriptℎ𝑓𝑃𝑃subscriptℎsubscript𝑓𝑔𝑃𝑃0\{f,\{g,h\}_{P}\}_{P}+\{g,\{h,f\}_{P}\}_{P}+\{h,\{f,g\}_{P}\}_{P}=0.{ italic_f , { italic_g , italic_h } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT + { italic_g , { italic_h , italic_f } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT + { italic_h , { italic_f , italic_g } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT = 0 .

    Dans ce cas, P𝑃Pitalic_P est appelée ancre de Poisson partielle.

  2. 2.

    Soit 𝔄𝔄\mathfrak{A}fraktur_A une sous-algèbre de 𝔄⁢(M)𝔄𝑀\mathfrak{A}(M)fraktur_A ( italic_M ) telle que la restriction de {.,.}P\{.,.\}_{P}{ . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT à 𝔄×𝔄𝔄𝔄\mathfrak{A}\times\mathfrak{A}fraktur_A × fraktur_A est à valeurs dans 𝔄𝔄\mathfrak{A}fraktur_A. On dit que (M,𝔄,{.,.}P)\left(M,\mathfrak{A},\{.,.\}_{P}\right)( italic_M , fraktur_A , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ) est une variété de Poisson partielle. Si, de plus, P𝑃Pitalic_P est un isomorphisme, on dit que (M,𝔄,{.,.}P)\left(M,\mathfrak{A},\{.,.\}_{P}\right)( italic_M , fraktur_A , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ) est une variété symplectique partielle.

On peut noter en particulier que si (T♭M,M,P,{.,.}P)\left(T^{\flat}M,M,P,\{.,.\}_{P}\right)( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_M , italic_P , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ) est une structure de Poisson partielle, alors (M,𝔄(M),{.,.}P)\left(M,\mathfrak{A}(M),\{.,.\}_{P}\right)( italic_M , fraktur_A ( italic_M ) , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ) est toujours une variété de Poisson partielle.

Notation 3.18.

𝔓Msubscript𝔓𝑀\mathfrak{P}_{M}fraktur_P start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT désigne le faisceau des 𝔄⁢(U)𝔄𝑈\mathfrak{A}(U)fraktur_A ( italic_U )-modules engendré par l’ensemble {d⁢f,f∈𝔄⁢(U)}𝑑𝑓𝑓𝔄𝑈\{df,f\in\mathfrak{A}(U)\}{ italic_d italic_f , italic_f ∈ fraktur_A ( italic_U ) }.

Soit (T♭M,M,P,{.,.}P)\left(T^{\flat}M,M,P,\{.,.\}_{P}\right)( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_M , italic_P , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ) une structure de Poisson partielle. Comme en dimension finie, on associe au morphisme P𝑃Pitalic_P un tenseur antisymétrique P¯~¯~𝑃\underline{\tilde{P}}under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG de type (2,0)2.0(2,0)( 2,0 ) sur T♭⁢Msuperscript𝑇♭𝑀T^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M (cf. Notation 3.16). On a alors pour toutes sections η𝜂\etaitalic_η et ξ𝜉\xiitalic_ξ de T♭⁢Msuperscript𝑇♭𝑀T^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M et pour tout x𝑥xitalic_x de M𝑀Mitalic_M par

(P¯~(η,ξ))(x)=⟨ξ(x),Px(η(x)⟩.\displaystyle\left(\underline{\tilde{P}}(\eta,\xi)\right)(x)=\left\langle\xi(x% ),P_{x}(\eta(x)\right\rangle.( under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG ( italic_η , italic_ξ ) ) ( italic_x ) = ⟨ italic_ξ ( italic_x ) , italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( italic_η ( italic_x ) ⟩ . (3.4)

Pour tout ouvert U𝑈Uitalic_U de M𝑀Mitalic_M, l’espace 𝔓⁢(U)𝔓𝑈\mathfrak{P}(U)fraktur_P ( italic_U ) est engendré par les différentielles de fonctions de 𝔄⁢(U)𝔄𝑈\mathfrak{A}(U)fraktur_A ( italic_U ). Pour tous éléments σ1subscript𝜎1\sigma_{1}italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT et σ2subscript𝜎2\sigma_{2}italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT de 𝔓⁢(U)𝔓𝑈\mathfrak{P}(U)fraktur_P ( italic_U ), on définit le crochet [.,.]P[.,.]_{P}[ . , . ] start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT par

[σ1,σ2]P=LP¯⁢σ1⁢σ2−LP¯⁢σ2⁢σ1−d<σ1,P¯⁢σ2>formulae-sequencesubscriptsubscript𝜎1subscript𝜎2𝑃subscript𝐿¯𝑃subscript𝜎1subscript𝜎2subscript𝐿¯𝑃subscript𝜎2subscript𝜎1𝑑subscript𝜎1¯𝑃subscript𝜎2absent\left[\sigma_{1},\sigma_{2}\right]_{P}=L_{\underline{P}\sigma_{1}}\sigma_{2}-L% _{\underline{P}\sigma_{2}}\sigma_{1}-d<\sigma_{1},\underline{P}\sigma_{2}>[ italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ] start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT = italic_L start_POSTSUBSCRIPT under¯ start_ARG italic_P end_ARG italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT - italic_L start_POSTSUBSCRIPT under¯ start_ARG italic_P end_ARG italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT - italic_d < italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , under¯ start_ARG italic_P end_ARG italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT >

L’application [P¯,P¯]:𝔓⁢(U)×𝔓⁢(U)→𝔛⁢(U):¯𝑃¯𝑃→𝔓𝑈𝔓𝑈𝔛𝑈[\underline{P},\underline{P}]:\mathfrak{P}(U)\times\mathfrak{P}(U)\to\mathfrak% {X}(U)[ under¯ start_ARG italic_P end_ARG , under¯ start_ARG italic_P end_ARG ] : fraktur_P ( italic_U ) × fraktur_P ( italic_U ) → fraktur_X ( italic_U )

[P¯,P¯]⁢(σ1,σ2)=P¯⁢([σ1,σ2]P)−[P¯⁢σ1,P¯⁢σ2]¯𝑃¯𝑃subscript𝜎1subscript𝜎2¯𝑃subscriptsubscript𝜎1subscript𝜎2𝑃¯𝑃subscript𝜎1¯𝑃subscript𝜎2[\underline{P},\underline{P}](\sigma_{1},\sigma_{2})=\underline{P}([\sigma_{1}% ,\sigma_{2}]_{P})-[\underline{P}\sigma_{1},\underline{P}\sigma_{2}][ under¯ start_ARG italic_P end_ARG , under¯ start_ARG italic_P end_ARG ] ( italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) = under¯ start_ARG italic_P end_ARG ( [ italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ] start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ) - [ under¯ start_ARG italic_P end_ARG italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , under¯ start_ARG italic_P end_ARG italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ] (3.5)

est alors parfaitement définie ; elle est bilinéaire et sa valeur en Tx♭⁢Msubscriptsuperscript𝑇♭𝑥𝑀T^{\flat}_{x}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M dépend uniquement des valeurs de σ1subscript𝜎1\sigma_{1}italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT et σ2subscript𝜎2\sigma_{2}italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT en x𝑥xitalic_x. Ainsi [P¯,P¯]¯𝑃¯𝑃[\underline{P},\underline{P}][ under¯ start_ARG italic_P end_ARG , under¯ start_ARG italic_P end_ARG ] est un tenseur de type (2,1)2.1(2,1)( 2,1 ) à valeurs dans 𝔛⁢(M)𝔛𝑀\mathfrak{X}(M)fraktur_X ( italic_M ).

On peut alors considérer le tenseur noté [P¯~,P¯~]¯~𝑃¯~𝑃[\underline{\tilde{P}},\underline{\tilde{P}}][ under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG , under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG ] de type (3,0)3.0(3,0)( 3,0 ) sur T♭⁢Msuperscript𝑇♭𝑀T^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M défini, pour tout triplet (σ1,σ2,σ3)subscript𝜎1subscript𝜎2subscript𝜎3\left(\sigma_{1},\sigma_{2},\sigma_{3}\right)( italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT , italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 3 end_POSTSUBSCRIPT ) d’éléments de 𝔓⁢(U)𝔓𝑈\mathfrak{P}(U)fraktur_P ( italic_U ), par :

[P¯~,P¯~](σ1,σ2,σ3)=<σ3,[P¯,P¯](σ2,σ1)>.\displaystyle[\underline{\tilde{P}},\underline{\tilde{P}}](\sigma_{1},\sigma_{% 2},\sigma_{3})=<\sigma_{3},[\underline{P},\underline{P}](\sigma_{2},\sigma_{1}% )>.[ under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG , under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG ] ( italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT , italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 3 end_POSTSUBSCRIPT ) = < italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 3 end_POSTSUBSCRIPT , [ under¯ start_ARG italic_P end_ARG , under¯ start_ARG italic_P end_ARG ] ( italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT , italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) > . (3.6)

En adaptant les résultats de [MaMo84], Appendix B.1 à notre contexte (cf. [CaPe23], Chaptitre 7, Lemme 7.27), on a les propriétés suivantes :

  1. 1.

    pour tout triplet (σ1,σ2,σ3)subscript𝜎1subscript𝜎2subscript𝜎3\left(\sigma_{1},\sigma_{2},\sigma_{3}\right)( italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT , italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 3 end_POSTSUBSCRIPT ) d’éléments de 𝔓⁢(U)𝔓𝑈\mathfrak{P}(U)fraktur_P ( italic_U ),

    [P¯~,P¯~](σ1,σ2,σ3)=<LP¯⁢σ1σ2,P¯σ3>+<LP¯⁢σ2σ3,P¯σ1>+<LP¯⁢σ3σ1,P¯σ2>[\underline{\tilde{P}},\underline{\tilde{P}}](\sigma_{1},\sigma_{2},\sigma_{3}% )=<L_{\underline{P}\sigma_{1}}\sigma_{2},\underline{P}\sigma_{3}>+<L_{% \underline{P}\sigma_{2}}\sigma_{3},\underline{P}\sigma_{1}>+<L_{\underline{P}% \sigma_{3}}\sigma_{1},\underline{P}\sigma_{2}>[ under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG , under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG ] ( italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT , italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 3 end_POSTSUBSCRIPT ) = < italic_L start_POSTSUBSCRIPT under¯ start_ARG italic_P end_ARG italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT , under¯ start_ARG italic_P end_ARG italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 3 end_POSTSUBSCRIPT > + < italic_L start_POSTSUBSCRIPT under¯ start_ARG italic_P end_ARG italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 3 end_POSTSUBSCRIPT , under¯ start_ARG italic_P end_ARG italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT > + < italic_L start_POSTSUBSCRIPT under¯ start_ARG italic_P end_ARG italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 3 end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , under¯ start_ARG italic_P end_ARG italic_σ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT >
  2. 2.

    Si σi=d⁢fisubscript𝜎𝑖𝑑subscript𝑓𝑖\sigma_{i}=df_{i}italic_σ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT = italic_d italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT où fi∈𝔄⁢(U)subscript𝑓𝑖𝔄𝑈f_{i}\in\mathfrak{A}(U)italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ∈ fraktur_A ( italic_U ), i∈{1,2,3}𝑖1.2.3i\in\left\{1,2,3\right\}italic_i ∈ { 1,2,3 },

    [P¯~,P¯~]⁢(d⁢f1,d⁢f2,d⁢f3)={f1,{f2,f3}P}P+{f2,{f3,f1}P}P+{f3,{f1,f2}P}P.¯~𝑃¯~𝑃𝑑subscript𝑓1𝑑subscript𝑓2𝑑subscript𝑓3subscriptsubscript𝑓1subscriptsubscript𝑓2subscript𝑓3𝑃𝑃subscriptsubscript𝑓2subscriptsubscript𝑓3subscript𝑓1𝑃𝑃subscriptsubscript𝑓3subscriptsubscript𝑓1subscript𝑓2𝑃𝑃[\underline{\tilde{P}},\underline{\tilde{P}}](df_{1},df_{2},df_{3})=\{f_{1},\{% f_{2},f_{3}\}_{P}\}_{P}+\{f_{2},\{f_{3},f_{1}\}_{P}\}_{P}+\{f_{3},\{f_{1},f_{2% }\}_{P}\}_{P}.[ under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG , under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG ] ( italic_d italic_f start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , italic_d italic_f start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT , italic_d italic_f start_POSTSUBSCRIPT 3 end_POSTSUBSCRIPT ) = { italic_f start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , { italic_f start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT , italic_f start_POSTSUBSCRIPT 3 end_POSTSUBSCRIPT } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT + { italic_f start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT , { italic_f start_POSTSUBSCRIPT 3 end_POSTSUBSCRIPT , italic_f start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT + { italic_f start_POSTSUBSCRIPT 3 end_POSTSUBSCRIPT , { italic_f start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , italic_f start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT . (3.7)

Le tenseur 2⁢[P¯~,P¯~]2¯~𝑃¯~𝑃2[\underline{\tilde{P}},\underline{\tilde{P}}]2 [ under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG , under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG ] est appelé crochet de Schouten de P¯~¯~𝑃\underline{\tilde{P}}under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG (cf. [CaPe23], Chapitre 7, Definitions 7.28 et 7.50).

On a alors le résultat suivant correspondant à [CaPe23], Chapitre 7, Theorem 7.29:

Théorème 3.19.

Soit P:T♭⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T^{\flat}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M une quasi ancre de Poisson et P¯~¯~𝑃\underline{\tilde{P}}under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG le tenseur antisymétrique associé.
P𝑃Pitalic_P définit une structure de Poisson partielle sur M𝑀Mitalic_M si et seulement si le crochet de Schouten de P¯~¯~𝑃\underline{\tilde{P}}under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG est identiquement nul.

De manière classique, si l’on se donne une variété de Poisson partielle (M,𝔄,{.,.}P)\left(M,\mathfrak{A},\{.,.\}_{P}\right)( italic_M , fraktur_A , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ), toute fonction f𝑓fitalic_f de 𝔄𝔄\mathfrak{A}fraktur_A est appelée Hamiltonien et, si les différentielles des fonctions de 𝔄⁢(U)𝔄𝑈\mathfrak{A}(U)fraktur_A ( italic_U ) séparent les points dans T⁢M𝑇𝑀TMitalic_T italic_M le champ de vecteurs associé Xf=P⁢(d⁢f)subscript𝑋𝑓𝑃𝑑𝑓X_{f}=P(df)italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_f end_POSTSUBSCRIPT = italic_P ( italic_d italic_f ) est appelé champ de vecteurs Hamiltonien.
On a alors {f,g}=Xf⁢(g)𝑓𝑔subscript𝑋𝑓𝑔\{f,g\}=X_{f}(g){ italic_f , italic_g } = italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_f end_POSTSUBSCRIPT ( italic_g ) ainsi que

[Xf,Xg]=X{f,g}subscript𝑋𝑓subscript𝑋𝑔subscript𝑋𝑓𝑔\displaystyle\left[X_{f},X_{g}\right]=X_{\{f,g\}}[ italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_f end_POSTSUBSCRIPT , italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_g end_POSTSUBSCRIPT ] = italic_X start_POSTSUBSCRIPT { italic_f , italic_g } end_POSTSUBSCRIPT (3.8)

d’après [NST14], ce qui est équivalent à

P⁢(d⁢{f,g})=[P⁢(d⁢f),P⁢(d⁢g)].𝑃𝑑𝑓𝑔𝑃𝑑𝑓𝑃𝑑𝑔P(d\{f,g\})=[P(df),P(dg)].italic_P ( italic_d { italic_f , italic_g } ) = [ italic_P ( italic_d italic_f ) , italic_P ( italic_d italic_g ) ] . (3.9)

3.2.3 Morphismes et applications de Poisson

Définition 3.20.

Soient deux structures de Poisson partielles (T♭Mi,TMi,Pi,{,}Pi)(T^{\flat}M_{i},TM_{i},P_{i},\{\;,\;\}_{P_{i}})( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , italic_T italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , { , } start_POSTSUBSCRIPT italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) pour i∈{1,2}𝑖1.2i\in\{1,2\}italic_i ∈ { 1,2 }. Une application lisse ϕ:M1→M2:italic-ϕ→subscript𝑀1subscript𝑀2\phi:M_{1}\to M_{2}italic_ϕ : italic_M start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT → italic_M start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT est appelée morphisme de Poisson si, pour tout x𝑥xitalic_x de M1subscript𝑀1M_{1}italic_M start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT, on a :

  • (PMorph 1)

    (Tϕ⁢(x)⁢ϕ)⋆⁢(Tϕ⁢(x)♭⁢M1)⊂Tx♭⁢M1superscriptsubscript𝑇italic-ϕ𝑥italic-ϕ⋆subscriptsuperscript𝑇♭italic-ϕ𝑥subscript𝑀1subscriptsuperscript𝑇♭𝑥subscript𝑀1\left(T_{\phi(x)}\phi\right)^{\star}(T^{\flat}_{\phi(x)}M_{1})\subset T^{\flat% }_{x}M_{1}( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ ( italic_x ) end_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ ) start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ ( italic_x ) end_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) ⊂ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT
    où (Tϕ⁢(x)⁢ϕ)⋆superscriptsubscript𝑇italic-ϕ𝑥italic-ϕ⋆\left(T_{\phi(x)}\phi\right)^{\star}( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ ( italic_x ) end_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ ) start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT désigne l’adjoint de l’application tangente Tx⁢ϕsubscript𝑇𝑥italic-ϕT_{x}\phiitalic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ;

  • (PMorph 2)

    Tx⁢ϕ:Tx⁢M1→Tϕ⁢(x)⁢M2:subscript𝑇𝑥italic-ϕ→subscript𝑇𝑥subscript𝑀1subscript𝑇italic-ϕ𝑥subscript𝑀2T_{x}\phi:T_{x}M_{1}\to T_{\phi(x)}M_{2}italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ : italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT → italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ ( italic_x ) end_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT est un morphisme de Poisson (linéaire) de (Tx♭⁢M1,Tx⁢M1,(P1)x)subscriptsuperscript𝑇♭𝑥subscript𝑀1subscript𝑇𝑥subscript𝑀1subscriptsubscript𝑃1𝑥\left(T^{\flat}_{x}M_{1},T_{x}M_{1},\left(P_{1}\right)_{x}\right)( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , ( italic_P start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ) dans (Tϕ⁢(x)⁢M2,Tϕ⁢(x)⁢M2,(P2)ϕ⁢(x))subscript𝑇italic-ϕ𝑥subscript𝑀2subscript𝑇italic-ϕ𝑥subscript𝑀2subscriptsubscript𝑃2italic-ϕ𝑥\left(T_{\phi(x)}M_{2},T_{\phi(x)}M_{2},\left(P_{2}\right)_{\phi(x)}\right)( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ ( italic_x ) end_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ ( italic_x ) end_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT , ( italic_P start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ ( italic_x ) end_POSTSUBSCRIPT ).

Notons que l’application tangente Tx⁢ϕ:Tx⁢M1→Tϕ⁢(x)⁢M2:subscript𝑇𝑥italic-ϕ→subscript𝑇𝑥subscript𝑀1subscript𝑇italic-ϕ𝑥subscript𝑀2T_{x}\phi:T_{x}M_{1}\to T_{\phi(x)}M_{2}italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ : italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT → italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ ( italic_x ) end_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT est un morphisme de Poisson (linéaire) signifie précisément que, pour tout x𝑥xitalic_x de M1subscript𝑀1M_{1}italic_M start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT, on retrouve la relation (PMorphL 2) adapté à notre contexte

(P2)ϕ⁢(x)=Tx⁢ϕ∘(P1)x∘(Tx⁢ϕ)⋆.subscriptsubscript𝑃2italic-ϕ𝑥subscript𝑇𝑥italic-ϕsubscriptsubscript𝑃1𝑥superscriptsubscript𝑇𝑥italic-ϕ⋆\displaystyle(P_{2})_{\phi(x)}=T_{x}\phi\circ(P_{1})_{x}\circ(T_{x}\phi)^{% \star}.( italic_P start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ ( italic_x ) end_POSTSUBSCRIPT = italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ ∘ ( italic_P start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ∘ ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ ) start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT . (3.10)
Définition 3.21.

Pour i∈{1,2}𝑖1.2i\in\{1,2\}italic_i ∈ { 1,2 }, soit {(ℰi(Ui),{,}Ui), pour tout ouvert Ui de Mi}\{(\mathcal{E}_{i}(U_{i}),\{\;,\;\}_{U_{i}}),\;\textrm{ pour tout ouvert }U_{i% }\textrm{ de }M_{i}\}{ ( caligraphic_E start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( italic_U start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) , { , } start_POSTSUBSCRIPT italic_U start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) , pour tout ouvert italic_U start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT de italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT } un faisceau d’algèbres de Lie-Poisson sur Misubscript𝑀𝑖M_{i}italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT.
Une application ϕ:M1→M2:italic-ϕ→subscript𝑀1subscript𝑀2\phi:M_{1}\to M_{2}italic_ϕ : italic_M start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT → italic_M start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT est une application de Poisson si, pour tout ouvert Uisubscript𝑈𝑖U_{i}italic_U start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT de Misubscript𝑀𝑖M_{i}italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT tel que ϕ⁢(U1)⊂U2italic-ϕsubscript𝑈1subscript𝑈2\phi(U_{1})\subset U_{2}italic_ϕ ( italic_U start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) ⊂ italic_U start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT, l’application induite ϕ⋆:𝒞∞⁢(U2)→𝒞∞⁢(U1):superscriptitalic-ϕ⋆→superscript𝒞subscript𝑈2superscript𝒞subscript𝑈1\phi^{\star}:\mathcal{C}^{\infty}(U_{2})\to\mathcal{C}^{\infty}(U_{1})italic_ϕ start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT : caligraphic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_U start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) → caligraphic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_U start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ), définie par ϕ⋆⁢(f):=f∘ϕassignsuperscriptitalic-ϕ⋆𝑓𝑓italic-ϕ\phi^{\star}(f):=f\circ\phiitalic_ϕ start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_f ) := italic_f ∘ italic_ϕ, est telle que

  • (PApp 1)

    ϕ⋆⁢(ℰ⁢(U2))⊂ℰ⁢(U1)superscriptitalic-ϕ⋆ℰsubscript𝑈2ℰsubscript𝑈1\hfil{}\phi^{\star}\left(\mathcal{E}(U_{2})\right)\subset\mathcal{E}(U_{1})italic_ϕ start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( caligraphic_E ( italic_U start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) ) ⊂ caligraphic_E ( italic_U start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT )

  • (PApp 2)

    ∀(f,g)∈ℰ2⁢(U2)2,{ϕ⋆⁢(f),ϕ⋆⁢(g)}P1=ϕ⋆⁢({f,g}P2).formulae-sequencefor-all𝑓𝑔subscriptℰ2superscriptsubscript𝑈22subscriptsuperscriptitalic-ϕ⋆𝑓superscriptitalic-ϕ⋆𝑔subscript𝑃1superscriptitalic-ϕ⋆subscript𝑓𝑔subscript𝑃2\hfil{}\forall(f,g)\in\mathcal{E}_{2}(U_{2})^{2},\;\{\phi^{\star}(f),\phi^{% \star}(g)\}_{P_{1}}=\phi^{\star}(\{f,g\}_{P_{2}}).∀ ( italic_f , italic_g ) ∈ caligraphic_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_U start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT , { italic_ϕ start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_f ) , italic_ϕ start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_g ) } start_POSTSUBSCRIPT italic_P start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT = italic_ϕ start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( { italic_f , italic_g } start_POSTSUBSCRIPT italic_P start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) .

On obtient alors le résultat suivant établi dans le chapitre 7 de [CaPe23] :

Théorème 3.22.

Soient deux structures de Poisson partielles (T♭Mi,TMi,Pi,{,}Pi)\left(T^{\flat}M_{i},TM_{i},P_{i},\{\;,\;\}_{P_{i}}\right)( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , italic_T italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , { , } start_POSTSUBSCRIPT italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ), pour i∈{1,2}𝑖1.2i\in\{1,2\}italic_i ∈ { 1,2 }, telles que T♭⁢Misuperscript𝑇♭subscript𝑀𝑖T^{\flat}M_{i}italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT est fermé dans T′⁢Misuperscript𝑇′subscript𝑀𝑖T^{\prime}M_{i}italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT et soit ϕ:M1→M2:italic-ϕ→subscript𝑀1subscript𝑀2\phi:M_{1}\to M_{2}italic_ϕ : italic_M start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT → italic_M start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT une application lisse.

  1. 1.

    Si ϕitalic-ϕ\phiitalic_ϕ est un morphisme de Poisson, alors ϕitalic-ϕ\phiitalic_ϕ est aussi une application de Poisson.

  2. 2.

    Supposons que l’on ait

    ∀y∈ϕ⁢(M1),(Ty⁢M2)ann∩Ty♭⁢M2={0}formulae-sequencefor-all𝑦italic-ϕsubscript𝑀1superscriptsubscript𝑇𝑦subscript𝑀2annsubscriptsuperscript𝑇♭𝑦subscript𝑀20\forall y\in\phi(M_{1}),\;\left(T_{y}M_{2}\right)^{\operatorname{ann}}\cap T^{% \flat}_{y}M_{2}=\{0\}∀ italic_y ∈ italic_ϕ ( italic_M start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) , ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_y end_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT ∩ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_y end_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT = { 0 }

    où (Ty⁢M2)annsuperscriptsubscript𝑇𝑦subscript𝑀2ann(T_{y}M_{2})^{\operatorname{ann}}( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_y end_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT est l’annulateur de Ty⁢M2subscript𝑇𝑦subscript𝑀2T_{y}M_{2}italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_y end_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT.
    Si ϕitalic-ϕ\phiitalic_ϕ est une application de Poisson, alors ϕitalic-ϕ\phiitalic_ϕ est aussi un morphisme de Poisson.

3.2.4 Exemples de variétés de Poisson partielles

Example 3.23.

Variété de Poisson de dimension finie.
Une variété de Poisson de dimension finie (M,𝒞∞(M),{.,.})\left(M,\mathcal{C}^{\infty}(M),\{.,.\}\right)( italic_M , caligraphic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) , { . , . } ) (cf. [Marl83]) est un cas particulier de variété de Poisson partielle. En effet, à chaque fonction f𝑓fitalic_f sur M𝑀Mitalic_M est associé un champ de vecteurs Hamiltonien Xfsubscript𝑋𝑓X_{f}italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_f end_POSTSUBSCRIPT. Puisque T♭⁢M=T⋆⁢Msuperscript𝑇♭𝑀superscript𝑇⋆𝑀T^{\flat}M=T^{\star}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M = italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M est localement engendré par les différentielles de fonctions, on peut étendre l’application d⁢f↦Xfmaps-to𝑑𝑓subscript𝑋𝑓df\mapsto X_{f}italic_d italic_f ↦ italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_f end_POSTSUBSCRIPT à un unique morphisme de fibrés antisymétrique P:T⋆⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇⋆𝑀𝑇𝑀P:T^{\star}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M tel que P⁢(d⁢f)=Xf𝑃𝑑𝑓subscript𝑋𝑓P(df)=X_{f}italic_P ( italic_d italic_f ) = italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_f end_POSTSUBSCRIPT.

Example 3.24.

Variétés de Banach-Poisson.
Soit M𝑀Mitalic_M une variété de Banach. La notion de variété de Banach-Poisson a été définie et développée dans les articles [OdRa03] et [Rat11] où ces auteurs supposent qu’il existe un crochet de Poisson {.,.}\{.,.\}{ . , . } sur C∞⁢(M)superscript𝐶𝑀C^{\infty}(M)italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) tel qu’à chaque fonctionnelle linéaire ξ𝜉\xiitalic_ξ sur M𝑀Mitalic_M est associée une section ξ′superscript𝜉′\xi^{\prime}italic_ξ start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT du bidual T′′⁢Msuperscript𝑇′′𝑀T^{\prime\prime}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M qui appartient en fait à T⁢M⊂T′′⁢M𝑇𝑀superscript𝑇′′𝑀TM\subset T^{\prime\prime}Mitalic_T italic_M ⊂ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M.
Notons que la donnée d’un crochet de Poisson ne génère pas nécessairement une application linéaire du dual dans le bidual à cause de l’existence de queer operational tangent vectors (cf. [KrMi97]) et de queer Poisson brackets (cf. [BGT18]).

Example 3.25.

Variétés de Banach symplectiques faibles. Une variété symplectique faible est une variété adaptée M𝑀Mitalic_M munie d’une 2222-forme fermée ω𝜔{\omega}italic_ω telle que le morphisme associé

ω♭:T⁢M→T′⁢MX↦ω(X,.)\begin{array}[c]{cccc}{\omega}^{\flat}:&TM&\to&T^{\prime}M\\ &X&\mapsto&{\omega}(X,.)\end{array}start_ARRAY start_ROW start_CELL italic_ω start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT : end_CELL start_CELL italic_T italic_M end_CELL start_CELL → end_CELL start_CELL italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL end_CELL start_CELL italic_X end_CELL start_CELL ↦ end_CELL start_CELL italic_ω ( italic_X , . ) end_CELL end_ROW end_ARRAY

est injectif.

Example 3.26.

La variété symplectique faible (l∞×l1,ω)superscript𝑙superscript𝑙1𝜔\left(l^{\infty}\times l^{1},\omega\right)( italic_l start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT × italic_l start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT , italic_ω ).
Cet exemple s’inscrit dans le cadre des variétés de Banach faiblement symplectiques comme définies dans l’exemple 3.25 emprunté à [OdRa08a].
Puisque l’application ωx♭subscriptsuperscript𝜔♭𝑥\omega^{\flat}_{x}italic_ω start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT est seulement injective, le crochet de Poisson {f,g}𝑓𝑔\{f,g\}{ italic_f , italic_g } ne peut pas être défini pour tout couple (f,g)𝑓𝑔(f,g)( italic_f , italic_g ) d’éléments de C∞⁢(M)superscript𝐶𝑀C^{\infty}(M)italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ). Afin de pouvoir définir le champ de vecteurs Hamiltonien associé à une fonction f𝑓fitalic_f par ιXf⁢ω=d⁢fsubscript𝜄subscript𝑋𝑓𝜔𝑑𝑓\iota_{X_{f}}\omega=dfitalic_ι start_POSTSUBSCRIPT italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_f end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_ω = italic_d italic_f, il est nécessaire que pour chaque x𝑥xitalic_x de M𝑀Mitalic_M, d⁢f⁢(x)𝑑𝑓𝑥df(x)italic_d italic_f ( italic_x ) appartienne à ω♭⁢(Tx⁢M)superscript𝜔♭subscript𝑇𝑥𝑀\omega^{\flat}(T_{x}M)italic_ω start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M ).

𝔄={f∈C∞⁢(M):∀x∈M,d⁢f⁢(x)∈ω♭⁢(Tx⁢M)}𝔄conditional-set𝑓superscript𝐶𝑀formulae-sequencefor-all𝑥𝑀𝑑𝑓𝑥superscript𝜔♭subscript𝑇𝑥𝑀\mathfrak{A}=\left\{f\in C^{\infty}(M):\;\forall x\in M,\;df(x)\in\omega^{% \flat}(T_{x}M)\right\}fraktur_A = { italic_f ∈ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) : ∀ italic_x ∈ italic_M , italic_d italic_f ( italic_x ) ∈ italic_ω start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M ) }

est alors une algèbre.
Si (f,g)∈𝔄2𝑓𝑔superscript𝔄2(f,g)\in\mathfrak{A}^{2}( italic_f , italic_g ) ∈ fraktur_A start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT, les champs de vecteurs Hamiltoniens Xfsubscript𝑋𝑓X_{f}italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_f end_POSTSUBSCRIPT et Xgsubscript𝑋𝑔X_{g}italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_g end_POSTSUBSCRIPT existent et l’on peut alors définir un crochet de Poisson par

{f,g}ω=ω⁢(Xf,Xg).subscript𝑓𝑔𝜔𝜔subscript𝑋𝑓subscript𝑋𝑔\{f,g\}_{\omega}=\omega\left(X_{f},X_{g}\right).{ italic_f , italic_g } start_POSTSUBSCRIPT italic_ω end_POSTSUBSCRIPT = italic_ω ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_f end_POSTSUBSCRIPT , italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_g end_POSTSUBSCRIPT ) .

𝔄𝔄\mathfrak{A}fraktur_A est alors une algèbre de Poisson, i.e. une algèbre relativement à la multiplication des fonctions et une algèbre de Lie relativement au crochet de Poisson, crochet vérifiant l’identité de Leibniz.
On considère l’espace de Banach ℓ∞×ℓ1superscriptℓsuperscriptℓ1\ell^{\infty}\times\ell^{1}roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT × roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT où

ℓ∞={𝐪=(qn)n∈ℕ:‖𝐪‖∞=supn∈ℕ|xn|<+∞}superscriptℓconditional-set𝐪subscriptsubscript𝑞𝑛𝑛ℕsubscriptnorm𝐪subscriptsupremum𝑛ℕsubscript𝑥𝑛\ell^{\infty}=\left\{\mathbf{q}=\left(q_{n}\right)_{n\in\mathbb{N}}:\;\|% \mathbf{q}\|_{\infty}=\displaystyle\sup_{n\in\mathbb{N}}|x_{n}|<+\infty\right\}roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT = { bold_q = ( italic_q start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_n ∈ blackboard_N end_POSTSUBSCRIPT : ∥ bold_q ∥ start_POSTSUBSCRIPT ∞ end_POSTSUBSCRIPT = roman_sup start_POSTSUBSCRIPT italic_n ∈ blackboard_N end_POSTSUBSCRIPT | italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT | < + ∞ }

est l’espace de Banach des suites réelles bornées et où

ℓ1={𝐩=(pn)n∈ℕ:‖𝐩‖1=∑n=0+∞|xn|<+∞}superscriptℓ1conditional-set𝐩subscriptsubscript𝑝𝑛𝑛ℕsubscriptnorm𝐩1superscriptsubscript𝑛0subscript𝑥𝑛\ell^{1}=\left\{\mathbf{p}=\left(p_{n}\right)_{n\in\mathbb{N}}:\;\|\mathbf{p}% \|_{1}=\displaystyle\sum_{n=0}^{+\infty}|x_{n}|<+\infty\right\}roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT = { bold_p = ( italic_p start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_n ∈ blackboard_N end_POSTSUBSCRIPT : ∥ bold_p ∥ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT = ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_n = 0 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT + ∞ end_POSTSUPERSCRIPT | italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT | < + ∞ }

est l’espace de Banach des suites réelles absolument convergentes.
Le crochet de dualité fortement non dégénéré

∀(𝐪,𝐩)∈ℓ∞×ℓ1,⟨𝐪,𝐩⟩=∑n=0+∞qn⁢pnformulae-sequencefor-all𝐪𝐩superscriptℓsuperscriptℓ1𝐪𝐩superscriptsubscript𝑛0subscript𝑞𝑛subscript𝑝𝑛\forall(\mathbf{q},\mathbf{p})\in\ell^{\infty}\times\ell^{1},\;\left\langle% \mathbf{q},\mathbf{p}\right\rangle=\displaystyle\sum_{n=0}^{+\infty}q_{n}p_{n}∀ ( bold_q , bold_p ) ∈ roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT × roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT , ⟨ bold_q , bold_p ⟩ = ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_n = 0 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT + ∞ end_POSTSUPERSCRIPT italic_q start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT italic_p start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT

correspond à l’isomorphisme d’espaces de Banach (ℓ1)⋆=ℓ∞superscriptsuperscriptℓ1⋆superscriptℓ\left(\ell^{1}\right)^{\star}=\ell^{\infty}( roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT = roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT.
La forme symplectique faible ω𝜔\omegaitalic_ω est la forme canonique donnée par

∀(𝐪,𝐪′,𝐩,𝐩′)∈(ℓ∞)2×(ℓ1)2,ω⁢((𝐪,𝐩),(𝐪′,𝐩′))=⟨𝐪,𝐩′⟩−⟨𝐪′,𝐩⟩formulae-sequencefor-all𝐪superscript𝐪′𝐩superscript𝐩′superscriptsuperscriptℓ2superscriptsuperscriptℓ12𝜔𝐪𝐩superscript𝐪′superscript𝐩′𝐪superscript𝐩′superscript𝐪′𝐩\forall(\mathbf{q},\mathbf{q^{\prime}},\mathbf{p},\mathbf{p^{\prime}})\in\left% (\ell^{\infty}\right)^{2}\times\left(\ell^{1}\right)^{2},\;\omega\left((% \mathbf{q},\mathbf{p}),(\mathbf{q^{\prime}},\mathbf{p^{\prime}})\right)=\left% \langle\mathbf{q},\mathbf{p^{\prime}}\right\rangle-\left\langle\mathbf{q^{% \prime}},\mathbf{p}\right\rangle∀ ( bold_q , bold_q start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT , bold_p , bold_p start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) ∈ ( roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT × ( roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT , italic_ω ( ( bold_q , bold_p ) , ( bold_q start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT , bold_p start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) ) = ⟨ bold_q , bold_p start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ⟩ - ⟨ bold_q start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT , bold_p ⟩

On a alors

𝔄={f∈C∞⁢(ℓ∞×ℓ1):(∂f∂qn)n∈ℕ∈ℓ1}𝔄conditional-set𝑓superscript𝐶superscriptℓsuperscriptℓ1subscript𝑓subscript𝑞𝑛𝑛ℕsuperscriptℓ1\mathfrak{A}=\left\{f\in C^{\infty}\left(\ell^{\infty}\times\ell^{1}\right):\;% \left(\dfrac{\partial f}{\partial q_{n}}\right)_{n\in\mathbb{N}}\in\ell^{1}\right\}fraktur_A = { italic_f ∈ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT × roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) : ( divide start_ARG ∂ italic_f end_ARG start_ARG ∂ italic_q start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_ARG ) start_POSTSUBSCRIPT italic_n ∈ blackboard_N end_POSTSUBSCRIPT ∈ roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT }

et le crochet de Poisson est donné par

{f,g}ω=∑n=0+∞(∂f∂qk⁢∂g∂pk−∂g∂qk⁢∂f∂fk).subscript𝑓𝑔𝜔superscriptsubscript𝑛0𝑓subscript𝑞𝑘𝑔subscript𝑝𝑘𝑔subscript𝑞𝑘𝑓subscript𝑓𝑘\{f,g\}_{\omega}=\displaystyle\sum_{n=0}^{+\infty}\left(\dfrac{\partial f}{% \partial q_{k}}\dfrac{\partial g}{\partial p_{k}}-\dfrac{\partial g}{\partial q% _{k}}\dfrac{\partial f}{\partial f_{k}}\right).{ italic_f , italic_g } start_POSTSUBSCRIPT italic_ω end_POSTSUBSCRIPT = ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_n = 0 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT + ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( divide start_ARG ∂ italic_f end_ARG start_ARG ∂ italic_q start_POSTSUBSCRIPT italic_k end_POSTSUBSCRIPT end_ARG divide start_ARG ∂ italic_g end_ARG start_ARG ∂ italic_p start_POSTSUBSCRIPT italic_k end_POSTSUBSCRIPT end_ARG - divide start_ARG ∂ italic_g end_ARG start_ARG ∂ italic_q start_POSTSUBSCRIPT italic_k end_POSTSUBSCRIPT end_ARG divide start_ARG ∂ italic_f end_ARG start_ARG ∂ italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_k end_POSTSUBSCRIPT end_ARG ) .

Ce crochet vérifie bien l’identité de Leibniz et est associé à un tenseur 2222 fois contravariant antisymétrique.

Example 3.27.

Algébroïde de Banach Lie et structure de Poisson partielle.
Un algébroïde de Banach-Lie est un fibré vectoriel de Banach π:E→M:𝜋→𝐸𝑀\pi:E\to Mitalic_π : italic_E → italic_M muni d’un morphisme ρ:E→T⁢M:𝜌→𝐸𝑇𝑀\rho:E\to TMitalic_ρ : italic_E → italic_T italic_M, appelé ancre, et d’un crochet de Lie [.,.]E[.,.]_{E}[ . , . ] start_POSTSUBSCRIPT italic_E end_POSTSUBSCRIPT qui est une application bilinéaire antisymétrique Γ⁢(E)×Γ⁢(E)→Γ⁢(E)→Γ𝐸Γ𝐸Γ𝐸\Gamma(E)\times\Gamma(E)\to\Gamma(E)roman_Γ ( italic_E ) × roman_Γ ( italic_E ) → roman_Γ ( italic_E ) telle que

[X,f⁢Y]E=d⁢f⁢(ρ⁢(X))⁢Y+f⁢[X,Y]Esubscript𝑋𝑓𝑌𝐸𝑑𝑓𝜌𝑋𝑌𝑓subscript𝑋𝑌𝐸[X,fY]_{E}=df(\rho(X))Y+f[X,Y]_{E}[ italic_X , italic_f italic_Y ] start_POSTSUBSCRIPT italic_E end_POSTSUBSCRIPT = italic_d italic_f ( italic_ρ ( italic_X ) ) italic_Y + italic_f [ italic_X , italic_Y ] start_POSTSUBSCRIPT italic_E end_POSTSUBSCRIPT

où Γ⁢(E)Γ𝐸\Gamma(E)roman_Γ ( italic_E ) désigne l’ensemble des sections de π:E→M:𝜋→𝐸𝑀\pi:E\to Mitalic_π : italic_E → italic_M qui satisfont l’identité de Jacobi (cf. [Ana11] et [CaPe12]).
Si l’on note π⋆:E⋆→M:superscript𝜋⋆→superscript𝐸⋆𝑀\pi^{\star}:E^{\star}\to Mitalic_π start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT : italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT → italic_M le fibré dual du fibré π:E→M:𝜋→𝐸𝑀\pi:E\to Mitalic_π : italic_E → italic_M, il existe un sous-fibré de Banach T♭⁢E⋆superscript𝑇♭superscript𝐸⋆T^{\flat}E^{\star}italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT de T′⁢E⋆superscript𝑇′superscript𝐸⋆T^{\prime}E^{\star}italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT défini comme suit.
Pour toute section (locale) s:U→E|Us:U\to E_{|U}italic_s : italic_U → italic_E start_POSTSUBSCRIPT | italic_U end_POSTSUBSCRIPT, on note ΦssubscriptΦ𝑠\Phi_{s}roman_Φ start_POSTSUBSCRIPT italic_s end_POSTSUBSCRIPT l’application linéaire sur E|U⋆E^{\star}_{|U}italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT | italic_U end_POSTSUBSCRIPT définie par

Φs(ξ)=<ξ,s∘π′(ξ)>\Phi_{s}(\xi)=<\xi,s\circ\pi^{\prime}(\xi)>roman_Φ start_POSTSUBSCRIPT italic_s end_POSTSUBSCRIPT ( italic_ξ ) = < italic_ξ , italic_s ∘ italic_π start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_ξ ) >

Ainsi, pour tout σ∈E⋆𝜎superscript𝐸⋆\sigma\in E^{\star}italic_σ ∈ italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT, Tσ♭⁢E⋆subscriptsuperscript𝑇♭𝜎superscript𝐸⋆T^{\flat}_{\sigma}E^{\star}italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT est engendré par l’ensemble

{d⁢(Φs+f∘π⋆),s∈Γ⁢(E|U),f∈C∞⁢(U),U⁢ voisinage ouvert de ⁢π⋆⁢(ξ)}.\{d(\Phi_{s}+f\circ\pi^{\star}),\;s\in\Gamma\left(E_{|U}\right),\;f\in C^{% \infty}(U),\;U\textrm{ voisinage ouvert de }\pi^{\star}(\xi)\}.{ italic_d ( roman_Φ start_POSTSUBSCRIPT italic_s end_POSTSUBSCRIPT + italic_f ∘ italic_π start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ) , italic_s ∈ roman_Γ ( italic_E start_POSTSUBSCRIPT | italic_U end_POSTSUBSCRIPT ) , italic_f ∈ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_U ) , italic_U voisinage ouvert de italic_π start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_ξ ) } .

Pour chaque ouvert U𝑈Uitalic_U de M𝑀Mitalic_M, l’algèbre 𝔄⁢(E|U⋆)\mathfrak{A}\left(E^{\star}_{|U}\right)fraktur_A ( italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT | italic_U end_POSTSUBSCRIPT ) est aussi l’algèbre des fonctions lisses f:E|U⋆→ℝf:E^{\star}_{|U}\to\mathbb{R}italic_f : italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT | italic_U end_POSTSUBSCRIPT → blackboard_R dont la différentielle induit une section de E|U⋆E^{\star}_{|U}italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT | italic_U end_POSTSUBSCRIPT. Soit 𝔄L⁢(EU⋆)subscript𝔄𝐿subscriptsuperscript𝐸⋆𝑈\mathfrak{A}_{L}(E^{\star}_{U})fraktur_A start_POSTSUBSCRIPT italic_L end_POSTSUBSCRIPT ( italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_U end_POSTSUBSCRIPT ) l’ensemble des fonctions lisses f:E|U⋆:=EU⋆→ℝf:E^{\star}_{|U}:=E^{\star}_{U}\to\mathbb{R}italic_f : italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT | italic_U end_POSTSUBSCRIPT := italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_U end_POSTSUBSCRIPT → blackboard_R dont la restriction à chaque fibre est linéaire. Il apparaît clairement que 𝔄L⁢(EU⋆)subscript𝔄𝐿subscriptsuperscript𝐸⋆𝑈\mathfrak{A}_{L}(E^{\star}_{U})fraktur_A start_POSTSUBSCRIPT italic_L end_POSTSUBSCRIPT ( italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_U end_POSTSUBSCRIPT ) est un sous espace vectoriel de 𝔄⁢(EU⋆)𝔄subscriptsuperscript𝐸⋆𝑈\mathfrak{A}(E^{\star}_{U})fraktur_A ( italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_U end_POSTSUBSCRIPT ).
Par ailleurs, il existe un morphisme P:T♭⁢E⋆→T⁢E⋆:𝑃→superscript𝑇♭superscript𝐸⋆𝑇superscript𝐸⋆P:T^{\flat}E^{\star}\to TE^{\star}italic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT → italic_T italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT défini de la manière suivante:
pour tout (η,𝗐)∈Tσ♭⁢E⋆𝜂𝗐superscriptsubscript𝑇𝜎♭superscript𝐸⋆(\eta,\mathsf{w})\in T_{\sigma}^{\flat}E^{\star}( italic_η , sansserif_w ) ∈ italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT, il existe un germe en x𝑥xitalic_x de fonction f𝑓fitalic_f sur M𝑀Mitalic_M et un germe en x𝑥xitalic_x de section s𝑠sitalic_s de E𝐸Eitalic_E tels que (en coordonnées locales)

{η=dσ(f∘π′))+∂Φs∂𝗑(σ)𝗐=dσ⁢Φs|VσE⋆≡s⁢(π⋆⁢(σ)).\left\{\begin{array}[c]{c}\eta=d_{\sigma}(f\circ\pi^{\prime}))+\displaystyle% \frac{\partial\Phi_{s}}{\partial\mathsf{x}}(\sigma)\\ \mathsf{w}=d_{\sigma}{\Phi_{s}}_{|V_{\sigma}E^{\star}}\equiv s\left(\pi^{\star% }(\sigma)\right)\end{array}.\right.{ start_ARRAY start_ROW start_CELL italic_η = italic_d start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_f ∘ italic_π start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) ) + divide start_ARG ∂ roman_Φ start_POSTSUBSCRIPT italic_s end_POSTSUBSCRIPT end_ARG start_ARG ∂ sansserif_x end_ARG ( italic_σ ) end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL sansserif_w = italic_d start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT roman_Φ start_POSTSUBSCRIPT italic_s end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT | italic_V start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ≡ italic_s ( italic_π start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_σ ) ) end_CELL end_ROW end_ARRAY .

où Vσ⁢E⋆subscript𝑉𝜎superscript𝐸⋆V_{\sigma}E^{\star}italic_V start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT est le fibré vertical de Tσ⋆⁢E⋆superscriptsubscript𝑇𝜎⋆superscript𝐸⋆T_{\sigma}^{\star}E^{\star}italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT et où Φs(σ)=<σ,s>\Phi_{s}(\sigma)=<\sigma,s>roman_Φ start_POSTSUBSCRIPT italic_s end_POSTSUBSCRIPT ( italic_σ ) = < italic_σ , italic_s > et dσ⁢Φs|VσE⋆d_{\sigma}{\Phi_{s}}_{|V_{\sigma}E^{\star}}italic_d start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT roman_Φ start_POSTSUBSCRIPT italic_s end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT | italic_V start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT s’identifie à s∘π⋆𝑠subscript𝜋⋆s\circ\pi_{\star}italic_s ∘ italic_π start_POSTSUBSCRIPT ⋆ end_POSTSUBSCRIPT.
Dans ces conditions, en coordonnées locales si σ=(x,ξ)𝜎𝑥𝜉\sigma=(x,\xi)italic_σ = ( italic_x , italic_ξ ), le crochet de Lie s’écrit (cf. [CaPe12])

[s,s′]E(x)=ds′(ρx(s)−ds(ρx(s′))+Cx(s,s′)[s,s^{\prime}]_{E}(x)=ds^{\prime}(\rho_{x}(s)-ds(\rho_{x}(s^{\prime}))+C_{x}(s% ,s^{\prime})[ italic_s , italic_s start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ] start_POSTSUBSCRIPT italic_E end_POSTSUBSCRIPT ( italic_x ) = italic_d italic_s start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( italic_s ) - italic_d italic_s ( italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( italic_s start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) ) + italic_C start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( italic_s , italic_s start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT )

et on a (cf. [CaPe23], Chapitre 7, preuve du Théorème 7.18)

Pσ⁢(η,𝗐)=(ρx(𝗐),−η∘ρx(.)+<ξ,Cx(𝗐,.)>)=(ρx⁢(s),Φ[s,.]ρ⁢(σ)+dx⁢f∘ρ).\begin{matrix}P_{\sigma}(\eta,\mathsf{w})&=\left(\rho_{x}(\mathsf{w}),-\eta% \circ\rho_{x}(.)+<\xi,C_{x}(\mathsf{w},.)>\right)\hfill\\ &=\left(\rho_{x}(s),\Phi_{[s,.]_{\rho}}(\sigma)+d_{x}f\circ\rho\right).\hfill{% }\end{matrix}start_ARG start_ROW start_CELL italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_η , sansserif_w ) end_CELL start_CELL = ( italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( sansserif_w ) , - italic_η ∘ italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( . ) + < italic_ξ , italic_C start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( sansserif_w , . ) > ) end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL end_CELL start_CELL = ( italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( italic_s ) , roman_Φ start_POSTSUBSCRIPT [ italic_s , . ] start_POSTSUBSCRIPT italic_ρ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_σ ) + italic_d start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_f ∘ italic_ρ ) . end_CELL end_ROW end_ARG (3.11)

À P𝑃Pitalic_P est associé un crochet {.,.}P\{.,.\}_{P}{ . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT sur 𝔄⁢(EU⋆)×𝔄⁢(EU⋆)𝔄subscriptsuperscript𝐸⋆𝑈𝔄subscriptsuperscript𝐸⋆𝑈\mathfrak{A}(E^{\star}_{U})\times\mathfrak{A}(E^{\star}_{U})fraktur_A ( italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_U end_POSTSUBSCRIPT ) × fraktur_A ( italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_U end_POSTSUBSCRIPT ) dont la restriction à 𝔄L⁢(EU⋆)×𝔄L⁢(EU⋆)subscript𝔄𝐿subscriptsuperscript𝐸⋆𝑈subscript𝔄𝐿subscriptsuperscript𝐸⋆𝑈\mathfrak{A}_{L}(E^{\star}_{U})\times\mathfrak{A}_{L}(E^{\star}_{U})fraktur_A start_POSTSUBSCRIPT italic_L end_POSTSUBSCRIPT ( italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_U end_POSTSUBSCRIPT ) × fraktur_A start_POSTSUBSCRIPT italic_L end_POSTSUBSCRIPT ( italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_U end_POSTSUBSCRIPT ) est à valeurs dans 𝔄L⁢(EU⋆)subscript𝔄𝐿subscriptsuperscript𝐸⋆𝑈\mathfrak{A}_{L}(E^{\star}_{U})fraktur_A start_POSTSUBSCRIPT italic_L end_POSTSUBSCRIPT ( italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_U end_POSTSUBSCRIPT ). Puisque le crochet de Lie [.,.]E[.,.]_{E}[ . , . ] start_POSTSUBSCRIPT italic_E end_POSTSUBSCRIPT vérifie l’identité de Jacobi, ceci implique que l’application bilinéaire {.,.}P\{.,.\}_{P}{ . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT vérifie aussi l’identité de Jacobi. En prenant U=M𝑈𝑀U=Mitalic_U = italic_M, on obtient ainsi une variété de Poisson (E⋆,𝔄(E⋆),{.,.}P)(E^{\star},\mathfrak{A}(E^{\star}),\{.,.\}_{P})( italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT , fraktur_A ( italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ) , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ) (pour plus de détails cf. [CaPe23], Chapitre 7). A noter que la structure canonique symplectique faible sur T⋆⁢Msuperscript𝑇⋆𝑀T^{\star}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M est précisément la structure de Poisson sur T⋆⁢Msuperscript𝑇⋆𝑀T^{\star}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M associée à la structure naturelle d’algebroide de Lie sur T⋆⁢Msuperscript𝑇⋆𝑀T^{\star}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M.

Example 3.28.

Crochets de Poisson sur le dual de l’algèbre de Banach-Lie d’un groupe de Lie non nécessairement réflexive.
Cet exemple correspond à un cas particulier du Théorème 3.14 de [Tum20].
Soit G𝐺Gitalic_G un groupe de Lie-Banach dont l’algèbre de Lie 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g n’est pas nécessairement réflexive et soit 𝔤⋆superscript𝔤⋆\mathfrak{g}^{\star}fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT le dual de 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g.
Afin de définir un crochet, il est nécessaire de se restreindre à l’ensemble 𝔄𝔄\mathfrak{A}fraktur_A des fonctions régulières, i.e. aux fonctions f∈C∞⁢(𝔤⋆)𝑓superscript𝐶superscript𝔤⋆f\in C^{\infty}\left(\mathfrak{g}^{\star}\right)italic_f ∈ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ) dont les dérivées d⁢f⁢(α):𝔤⋆→ℝ:𝑑𝑓𝛼→superscript𝔤⋆ℝdf(\alpha):\mathfrak{g}^{\star}\to\mathbb{R}italic_d italic_f ( italic_α ) : fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT → blackboard_R appartiennent au sous-espace 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g de 𝔤⋆⋆superscript𝔤⋆absent⋆\mathfrak{g}^{\star\star}fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT pour tout α∈𝔤𝛼𝔤\alpha\in\mathfrak{g}italic_α ∈ fraktur_g.
On peut alors définir divers crochets classiques sur cet espace :

  1. 1.

    Remarquons d’une part que 𝔤⋆×𝔤superscript𝔤⋆𝔤\mathfrak{g}^{\star}\times\mathfrak{g}fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT × fraktur_g est un sous fibré fermé de 𝔤⋆×𝔤⋆⋆=T⋆⁢𝔤⋆superscript𝔤⋆superscript𝔤⋆absent⋆superscript𝑇⋆superscript𝔤⋆\mathfrak{g}^{\star}\times\mathfrak{g}^{\star\star}=T^{\star}\mathfrak{g}^{\star}fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT × fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT = italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT et l’application a⁢d⋆𝑎superscript𝑑⋆ad^{\star}italic_a italic_d start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT définit un morphism P:𝔤⋆×𝔤→𝔤⋆×𝔤⋆:𝑃→superscript𝔤⋆𝔤superscript𝔤⋆superscript𝔤⋆P:\mathfrak{g}^{\star}\times\mathfrak{g}\to\mathfrak{g}^{\star}\times\mathfrak% {g}^{\star}italic_P : fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT × fraktur_g → fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT × fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT par Pα⁢(X)=adX⋆⁡(α)subscript𝑃𝛼𝑋subscriptsuperscriptad⋆𝑋𝛼P_{\alpha}(X)=\operatorname{ad}^{\star}_{X}(\alpha)italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_α end_POSTSUBSCRIPT ( italic_X ) = roman_ad start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT ( italic_α ). Notons d’autre part que si ⟨.,.⟩\left\langle.,.\right\rangle⟨ . , . ⟩ est l’appariement naturel 𝔤⋆×𝔤→ℝ→superscript𝔤⋆𝔤ℝ\mathfrak{g}^{\star}\times\mathfrak{g}\to\mathbb{R}fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT × fraktur_g → blackboard_R, on a

    ⟨α,[X⁢(α),Y⁢(α)]⟩=⟨adX⋆⁡(α),Y⁢(α)⟩=⟨Pα⁢(X),Y⁢(α)⟩𝛼𝑋𝛼𝑌𝛼superscriptsubscriptad𝑋⋆𝛼𝑌𝛼subscript𝑃𝛼𝑋𝑌𝛼\left\langle\alpha,[X(\alpha),Y(\alpha)]\right\rangle=\left\langle% \operatorname{ad}_{X}^{\star}(\alpha),Y(\alpha)\right\rangle=\left\langle P_{% \alpha}(X),Y(\alpha)\right\rangle⟨ italic_α , [ italic_X ( italic_α ) , italic_Y ( italic_α ) ] ⟩ = ⟨ roman_ad start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_α ) , italic_Y ( italic_α ) ⟩ = ⟨ italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_α end_POSTSUBSCRIPT ( italic_X ) , italic_Y ( italic_α ) ⟩

    pour toutes sections X𝑋Xitalic_X et Y𝑌Yitalic_Y de 𝔤⋆×𝔤superscript𝔤⋆𝔤\mathfrak{g}^{\star}\times\mathfrak{g}fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT × fraktur_g en particulier, P𝑃Pitalic_P est une quasi ancre de Poisson. Maintenant, si f𝑓fitalic_f et g𝑔gitalic_g appartiennent à 𝔄𝔄\mathfrak{A}fraktur_A alors d⁢f𝑑𝑓dfitalic_d italic_f et d⁢g𝑑𝑔dgitalic_d italic_g sont des sections de 𝔤⋆×𝔤superscript𝔤⋆𝔤\mathfrak{g}^{\star}\times\mathfrak{g}fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT × fraktur_g et par suite est associé le crochet:

    {f,g}LP⁢(α)=⟨α,[d⁢f⁢(α),d⁢g⁢(α)]⟩.subscript𝑓𝑔LP𝛼𝛼𝑑𝑓𝛼𝑑𝑔𝛼\{f,g\}_{\operatorname{LP}}(\alpha)=\left\langle\alpha,[df(\alpha),dg(\alpha)]% \right\rangle.{ italic_f , italic_g } start_POSTSUBSCRIPT roman_LP end_POSTSUBSCRIPT ( italic_α ) = ⟨ italic_α , [ italic_d italic_f ( italic_α ) , italic_d italic_g ( italic_α ) ] ⟩ .

    Ce crochet satisfait à la fois l’identité de Leibniz et celle de Jacobi. Ainsi, (𝔤⋆,𝔄,{.,.}LP)\left(\mathfrak{g}^{\star},\mathfrak{A},\{.,.\}_{\operatorname{LP}}\right)( fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT , fraktur_A , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT roman_LP end_POSTSUBSCRIPT ) est une variété de Poisson partielle.
    En fait, par construction, le crochet de Poisson {.,;}LP\{.,;\}_{\operatorname{LP}}{ . , ; } start_POSTSUBSCRIPT roman_LP end_POSTSUBSCRIPT n’est rien d’autre que le crochet de Poisson sur 𝔤⋆superscript𝔤⋆\mathfrak{g}^{\star}fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT associé à la structure d’algébroide de Lie sur T⁢𝔤⋆𝑇superscript𝔤⋆T\mathfrak{g}^{\star}italic_T fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT defini par le crochet de Lie sur 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g 121212 Cette structure de Poisson est linéaire, i.e. le crochet de deux fonctionnelles linéaire est encore une fonctionnelle linéaire.
    On rencontre ce type de structures dans le processus de réduction d’un système Hamiltonien où le crochet et l’Hamiltonien transformés dépendent d’un plus petit nombre de variables, e.g. pour le crochet de Lie-Poisson pour un solide ou pour l’équation d’Euler d’un fluide idéal en 2D.
    (cf. Example 3.27).
    Notons que si G𝐺Gitalic_G est un groupe de Lie de dimension finie, cette structure de Poisson n’est rien d’autre que la structure classique de Kirillow-Kostant-Souriau sur 𝔤⋆superscript𝔤⋆\mathfrak{g}^{\star}fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT.

  2. 2.

    On associe à tout élément fixé α0subscript𝛼0\alpha_{0}italic_α start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT de 𝔤⋆superscript𝔤⋆\mathfrak{g}^{\star}fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT le crochet défini par

    ∀(f,g)∈𝔄2,∀α∈𝔤⋆,{f,g}α0⁢(α)=⟨α0,[d⁢f⁢(α),d⁢g⁢(α)]⟩formulae-sequencefor-all𝑓𝑔superscript𝔄2formulae-sequencefor-all𝛼superscript𝔤⋆subscript𝑓𝑔subscript𝛼0𝛼subscript𝛼0𝑑𝑓𝛼𝑑𝑔𝛼\forall(f,g)\in\mathfrak{A}^{2},\forall\alpha\in\mathfrak{g}^{\star},\;\{f,g\}% _{\alpha_{0}}(\alpha)=\left\langle\alpha_{0},[df(\alpha),dg(\alpha)]\right\rangle∀ ( italic_f , italic_g ) ∈ fraktur_A start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT , ∀ italic_α ∈ fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT , { italic_f , italic_g } start_POSTSUBSCRIPT italic_α start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_α ) = ⟨ italic_α start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT , [ italic_d italic_f ( italic_α ) , italic_d italic_g ( italic_α ) ] ⟩

    qui satisfait lui aussi les identités de Leibniz et de Jacobi. La structure de Poisson est appelée structure de Poisson constante ou figée en α0subscript𝛼0\alpha_{0}italic_α start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT.

  3. 3.

    Soit ω∈Λ2⁢𝔤⋆𝜔superscriptΛ2superscript𝔤⋆\omega\in\Lambda^{2}\mathfrak{g}^{\star}italic_ω ∈ roman_Λ start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT une 2222-forme antisymétrique sur 𝔤⋆superscript𝔤⋆\mathfrak{g}^{\star}fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT.
    Le crochet {f,g}ωsuperscript𝑓𝑔𝜔\{f,g\}^{\omega}{ italic_f , italic_g } start_POSTSUPERSCRIPT italic_ω end_POSTSUPERSCRIPT défini par

    ∀(f,g)∈𝔄2,∀α∈𝔤⋆,{f,g}ω=⟨α,[d⁢f⁢(α),d⁢g⁢(α)]⟩+ω⁢(d⁢f⁢(α),d⁢g⁢(α))formulae-sequencefor-all𝑓𝑔superscript𝔄2formulae-sequencefor-all𝛼superscript𝔤⋆superscript𝑓𝑔𝜔𝛼𝑑𝑓𝛼𝑑𝑔𝛼𝜔𝑑𝑓𝛼𝑑𝑔𝛼\forall(f,g)\in\mathfrak{A}^{2},\forall\alpha\in\mathfrak{g}^{\star},\;\{f,g\}% ^{\omega}=\left\langle\alpha,[df(\alpha),dg(\alpha)]\right\rangle+\omega\left(% df(\alpha),dg(\alpha)\right)∀ ( italic_f , italic_g ) ∈ fraktur_A start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT , ∀ italic_α ∈ fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT , { italic_f , italic_g } start_POSTSUPERSCRIPT italic_ω end_POSTSUPERSCRIPT = ⟨ italic_α , [ italic_d italic_f ( italic_α ) , italic_d italic_g ( italic_α ) ] ⟩ + italic_ω ( italic_d italic_f ( italic_α ) , italic_d italic_g ( italic_α ) )

    est un crochet de Poisson si et seulement si ω𝜔\omegaitalic_ω est un 2222-cocycle, i.e. vérifie, pour tout triplet (x,y,z)𝑥𝑦𝑧(x,y,z)( italic_x , italic_y , italic_z ) d’éléments de 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g, la condition

    ω⁢([x,y],z)+ω⁢([y,z],x)+ω⁢([z,x],y)=0.𝜔𝑥𝑦𝑧𝜔𝑦𝑧𝑥𝜔𝑧𝑥𝑦0\omega\left([x,y],z\right)+\omega\left([y,z],x\right)+\omega\left([z,x],y% \right)=0.italic_ω ( [ italic_x , italic_y ] , italic_z ) + italic_ω ( [ italic_y , italic_z ] , italic_x ) + italic_ω ( [ italic_z , italic_x ] , italic_y ) = 0 .

    Ce crochet est appelé crochet de Lie-Poisson modifié par ω𝜔\omegaitalic_ω (cf. [Ben10], 2.1.4 pour le cas de la dimension finie).
    De plus, cette structure est isomorphe à la structure de Lie-Poisson si et seulement si ω𝜔\omegaitalic_ω est un cobord, i.e. il existe β∈𝔤⋆𝛽superscript𝔤⋆\beta\in\mathfrak{g}^{\star}italic_β ∈ fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT tel que

    ∀(x,y)∈𝔤⋆2,ω⁢(x,y)=⟨β,[x,y]⟩.formulae-sequencefor-all𝑥𝑦superscriptsuperscript𝔤⋆2𝜔𝑥𝑦𝛽𝑥𝑦\forall(x,y)\in{\mathfrak{g}^{\star}}^{2},\;\omega(x,y)=\left\langle\beta,[x,y% ]\right\rangle.∀ ( italic_x , italic_y ) ∈ fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT , italic_ω ( italic_x , italic_y ) = ⟨ italic_β , [ italic_x , italic_y ] ⟩ .

    La translation par β𝛽\betaitalic_β fournit l’isomorphisme entre (𝔤⋆,{.,.}LP)\left(\mathfrak{g}^{\star},\{.,.\}_{\operatorname{LP}}\right)( fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT roman_LP end_POSTSUBSCRIPT ) et (𝔤⋆,{.,.}ω)\left(\mathfrak{g}^{\star},\{.,.\}^{\omega}\right)( fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT , { . , . } start_POSTSUPERSCRIPT italic_ω end_POSTSUPERSCRIPT ).

Example 3.29.

Crochets de Poisson sur le pré-dual de l’algèbre de Banach-Lie d’un groupe de Lie non nécessairement réflexive.(cf. [OdRa03]).
Soit G𝐺Gitalic_G un groupe de Lie-Banach dont l’algèbre de Lie 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g n’est pas nécessairement réflexive et soit 𝔤⋆superscript𝔤⋆\mathfrak{g}^{\star}fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT le dual de 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g. Supposons que 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g possède un pré-dual 𝔤⋆subscript𝔤⋆\mathfrak{g}_{\star}fraktur_g start_POSTSUBSCRIPT ⋆ end_POSTSUBSCRIPT131313i.e. le dual de 𝔤⋆subscript𝔤⋆\mathfrak{g}_{\star}fraktur_g start_POSTSUBSCRIPT ⋆ end_POSTSUBSCRIPT est égal à 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g.. Puisque 𝔤⋆⊂(𝔤⋆)⋆⋆=𝔤⋆subscript𝔤⋆superscriptsubscript𝔤⋆⋆absent⋆superscript𝔤⋆\mathfrak{g}_{\star}\subset(\mathfrak{g}_{\star})^{\star\star}=\mathfrak{g}^{\star}fraktur_g start_POSTSUBSCRIPT ⋆ end_POSTSUBSCRIPT ⊂ ( fraktur_g start_POSTSUBSCRIPT ⋆ end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT = fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT la condition suivante a un sens :

∀g∈G,Adg⋆⁡(𝔤⋆)⊂𝔤⋆.formulae-sequencefor-all𝑔𝐺subscriptsuperscriptAd⋆𝑔subscript𝔤⋆subscript𝔤⋆\forall g\in G,\;\operatorname{Ad}^{\star}_{g}\left(\mathfrak{g}_{\star}\right% )\subset\mathfrak{g}_{\star}.∀ italic_g ∈ italic_G , roman_Ad start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_g end_POSTSUBSCRIPT ( fraktur_g start_POSTSUBSCRIPT ⋆ end_POSTSUBSCRIPT ) ⊂ fraktur_g start_POSTSUBSCRIPT ⋆ end_POSTSUBSCRIPT .

Dans ce cas, le fibré 𝔤⋆×𝔤subscript𝔤⋆𝔤\mathfrak{g}_{\star}\times\mathfrak{g}fraktur_g start_POSTSUBSCRIPT ⋆ end_POSTSUBSCRIPT × fraktur_g est le fibre cotangent à 𝔤⋆subscript𝔤⋆\mathfrak{g}_{\star}fraktur_g start_POSTSUBSCRIPT ⋆ end_POSTSUBSCRIPT et par suite adX⁢(α)⋆subscriptsuperscriptad⋆𝑋𝛼\operatorname{ad}^{\star}_{X(\alpha)}roman_ad start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_X ( italic_α ) end_POSTSUBSCRIPT appartient à 𝔤⋆subscript𝔤⋆\mathfrak{g}_{\star}fraktur_g start_POSTSUBSCRIPT ⋆ end_POSTSUBSCRIPT pour toute section X𝑋Xitalic_X de ce fibré. Il en résulte que, Pα⁢(X)=adX⁢(α)⋆subscript𝑃𝛼𝑋subscriptsuperscriptad⋆𝑋𝛼P_{\alpha}(X)=\operatorname{ad}^{\star}_{X(\alpha)}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_α end_POSTSUBSCRIPT ( italic_X ) = roman_ad start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_X ( italic_α ) end_POSTSUBSCRIPT définit une ancre de Poisson partielle sur 𝔤⋆subscript𝔤⋆\mathfrak{g}_{\star}fraktur_g start_POSTSUBSCRIPT ⋆ end_POSTSUBSCRIPT. 141414Lorsque qu’on a une ancre de Poisson partielle P:T⋆⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇⋆𝑀𝑇𝑀P:T^{\star}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M, on parlera souvent simplement d’ancre de Poisson.

Example 3.30.

Limite directe de structures partielles de Poisson sur des variétés de Banach.
Cet exemple est fondé sur la section Direct limits of partial Poisson Banach manifolds du livre [CaPe23], Chapitre 7.
On considère une suite directe (T♭Mi,Pi,{.,.}i)i∈ℕ\left(T^{\flat}M_{i},P_{i},\{.,.\}_{i}\right)_{i\in\mathbb{N}}( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_i ∈ blackboard_N end_POSTSUBSCRIPT de structures de Banach-Poisson partielles :
(Mi)i∈ℕsubscriptsubscript𝑀𝑖𝑖ℕ\left(M_{i}\right)_{i\in\mathbb{N}}( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_i ∈ blackboard_N end_POSTSUBSCRIPT est une croissante de variétés de Banach lisses où Misubscript𝑀𝑖M_{i}italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT est modelée sur l’espace de Banach 𝕄isubscript𝕄𝑖\mathbb{M}_{i}blackboard_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT avec 𝕄isubscript𝕄𝑖\mathbb{M}_{i}blackboard_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT sous-espace de Banach supplémenté dans 𝕄i+1subscript𝕄𝑖1\mathbb{M}_{i+1}blackboard_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUBSCRIPT et où (Mi,εii+1)subscript𝑀𝑖superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1\left(M_{i},\varepsilon_{i}^{i+1}\right)( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) est une sous-variété faible de Mi+1subscript𝑀𝑖1M_{i+1}italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUBSCRIPT, εii+1:Mi→Mi+1:superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1→subscript𝑀𝑖subscript𝑀𝑖1\varepsilon_{i}^{i+1}:M_{i}\to M_{i+1}italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT : italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT → italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUBSCRIPT désignant l’injection canonique. On a de plus les propriétés suivantes :

  1. (1)

    T⋆⁢εii+1⁢(T♭⁢Mi+1)⊂T♭⁢Misuperscript𝑇⋆superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1superscript𝑇♭subscript𝑀𝑖1superscript𝑇♭subscript𝑀𝑖T^{\star}\varepsilon_{i}^{i+1}(T^{\flat}M_{i+1})\subset T^{\flat}M_{i}italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUBSCRIPT ) ⊂ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT;

  2. (2)

    Pi+1=T⁢εii+1∘Pi∘T⋆⁢εii+1subscript𝑃𝑖1𝑇superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝑃𝑖superscript𝑇⋆superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1P_{i+1}=T\varepsilon_{i}^{i+1}\circ P_{i}\circ T^{\star}\varepsilon_{i}^{i+1}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUBSCRIPT = italic_T italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ∘ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT;

  3. (3)

    Au voisinage de chaque point x∈M𝑥𝑀x\in Mitalic_x ∈ italic_M, il existe une suite de cartes locales (Ui,ϕi)i∈ℕsubscriptsubscript𝑈𝑖subscriptitalic-ϕ𝑖𝑖ℕ\left(U_{i},\phi_{i}\right)_{i\in\mathbb{N}}( italic_U start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , italic_ϕ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_i ∈ blackboard_N end_POSTSUBSCRIPT telle que (U=lim→⁢(Ui),ϕ=lim→⁢(ϕi))formulae-sequence𝑈→subscript𝑈𝑖italic-ϕ→subscriptitalic-ϕ𝑖\left(U=\underrightarrow{\lim}(U_{i}),\phi=\underrightarrow{\lim}(\phi_{i})\right)( italic_U = under→ start_ARG roman_lim end_ARG ( italic_U start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) , italic_ϕ = under→ start_ARG roman_lim end_ARG ( italic_ϕ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) ) est une carte locale en x𝑥xitalic_x dans M𝑀Mitalic_M, de telle manière que les cartes (Ui,ϕi)subscript𝑈𝑖subscriptitalic-ϕ𝑖\left(U_{i},\phi_{i}\right)( italic_U start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , italic_ϕ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) et (Ui+1,ϕi+1)subscript𝑈𝑖1subscriptitalic-ϕ𝑖1\left(U_{i+1},\phi_{i+1}\right)( italic_U start_POSTSUBSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUBSCRIPT , italic_ϕ start_POSTSUBSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUBSCRIPT ) sont compatible avec la propriété (1).

Il existe alors un sous fibré faible p♭:T♭⁢M→M:superscript𝑝♭→superscript𝑇♭𝑀𝑀p^{\flat}:T^{\flat}M\to Mitalic_p start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_M de pM′:T′⁢M→M:subscriptsuperscript𝑝′𝑀→superscript𝑇′𝑀𝑀p^{\prime}_{M}:T^{\prime}M\to Mitalic_p start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_M, où M=lim→⁢Mi𝑀→subscript𝑀𝑖M=\underrightarrow{\lim}M_{i}italic_M = under→ start_ARG roman_lim end_ARG italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT est une variété adaptée, et un morphisme P:T♭⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T^{\flat}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M tel que (M,𝔄P(M),{.,.}P)(M,\mathfrak{A}_{P}(M),\{.,.\}_{P})( italic_M , fraktur_A start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M ) , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ) est une structure de Poisson partielle.
Si, pour i𝑖iitalic_i entier naturel quelconque, εi:Mi→M:subscript𝜀𝑖→subscript𝑀𝑖𝑀{\varepsilon}_{i}:M_{i}\to Mitalic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT : italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT → italic_M est l’injection canonique alors, qui plus est, εisubscript𝜀𝑖{\varepsilon}_{i}italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT est un morphisme de Poisson de (Mi,𝔄(Mi),{.,.}Pi)\left(M_{i},\mathfrak{A}(M_{i}),\{.,.\}_{P_{i}}\right)( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , fraktur_A ( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) dans (M,𝔄(M),{.,.}P)\left(M,\mathfrak{A}(M),\{.,.\}_{P}\right)( italic_M , fraktur_A ( italic_M ) , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ) et

𝔄P⁢(M)=lim→⁢𝔄Pi⁢(Mi)subscript𝔄𝑃𝑀→subscript𝔄subscript𝑃𝑖subscript𝑀𝑖\mathfrak{A}_{P}(M)=\underrightarrow{\lim}\mathfrak{A}_{P_{i}}(M_{i})fraktur_A start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M ) = under→ start_ARG roman_lim end_ARG fraktur_A start_POSTSUBSCRIPT italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT )
{.,.}P=lim→{.,.}Pi.\{.,.\}_{P}=\underrightarrow{\lim}\{.,.\}_{P_{i}}.{ . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT = under→ start_ARG roman_lim end_ARG { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT .
Example 3.31.

Structure de Poisson partielle sur l’espace P∞⁢(M)superscript𝑃𝑀P^{\infty}(M)italic_P start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ).
Dans cette exemple, on se réfère essentiellement à [Lot18].
On considère une variété Riemannienne fermée connexe de dimension finie (M,g)𝑀𝑔(M,g)( italic_M , italic_g ) et on note 𝖽𝗏𝗈𝗅Msubscript𝖽𝗏𝗈𝗅𝑀\mathsf{dvol}_{M}sansserif_dvol start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT la forme volume sur M𝑀Mitalic_M associée à g𝑔gitalic_g. On considère de plus l’ensemble151515Cet ensemble est aussi utilisé en Géométrie de l’information où il fournit un cadre à la version infinie dimensionnelle de la matrice d’information de Fisher (cf. [Laf88]). (cf. [Lot18])

P∞⁢(M)={ρ⁢𝖽𝗏𝗈𝗅:ρ∈C∞⁢(M),ρ>0,∫Mρ⁢𝖽𝗏𝗈𝗅M=1}.superscript𝑃𝑀conditional-set𝜌𝖽𝗏𝗈𝗅formulae-sequence𝜌superscript𝐶𝑀formulae-sequence𝜌0subscript𝑀𝜌subscript𝖽𝗏𝗈𝗅𝑀1P^{\infty}(M)=\{\rho\;\mathsf{dvol}\;:\;\;\rho\in C^{\infty}(M),\;\rho>0,\;% \displaystyle\int_{M}\rho\;\mathsf{dvol}_{M}=1\}.italic_P start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) = { italic_ρ sansserif_dvol : italic_ρ ∈ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) , italic_ρ > 0 , ∫ start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT italic_ρ sansserif_dvol start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT = 1 } .

P∞⁢(M)superscript𝑃𝑀P^{\infty}(M)italic_P start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) peut être munie d’une structure de variété adaptée ([Lot18]).
D’autre part, à toute fonction ϕ∈C∞⁢(M)italic-ϕsuperscript𝐶𝑀\phi\in C^{\infty}(M)italic_ϕ ∈ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ), on associe la fonction Fϕ∈C∞⁢(P∞⁢(M))subscript𝐹italic-ϕsuperscript𝐶superscript𝑃𝑀F_{\phi}\in C^{\infty}(P^{\infty}(M))italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ end_POSTSUBSCRIPT ∈ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_P start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) ) donnée par :

Fϕ⁢(ρ⁢𝖽𝗏𝗈𝗅M)=∫Mϕ⁢ρ⁢𝖽𝗏𝗈𝗅M.subscript𝐹italic-ϕ𝜌subscript𝖽𝗏𝗈𝗅𝑀subscript𝑀italic-ϕ𝜌subscript𝖽𝗏𝗈𝗅𝑀F_{\phi}(\rho\;\mathsf{dvol}_{M})=\displaystyle\int_{M}\phi\rho\;\mathsf{dvol}% _{M}.italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_ρ sansserif_dvol start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT ) = ∫ start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ italic_ρ sansserif_dvol start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT .

Le gradient de ϕ∈C∞⁢(M)italic-ϕsuperscript𝐶𝑀\phi\in C^{\infty}(M)italic_ϕ ∈ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) est noté ∇ϕ∇italic-ϕ\nabla\phi∇ italic_ϕ et est associé au champ de vecteurs Vϕsubscript𝑉italic-ϕV_{\phi}italic_V start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ end_POSTSUBSCRIPT sur P∞⁢(M)superscript𝑃𝑀P^{\infty}(M)italic_P start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) défini par :

Vϕ⁢(F)⁢(ρ⁢𝖽𝗏𝗈𝗅M)=dd⁢τ|τ=0⁢F⁢(ρ⁢𝖽𝗏𝗈𝗅M−τ⁢𝖽𝗂𝗏⁢(ρ⁢∇ϕ)⁢𝖽𝗏𝗈𝗅M)V_{\phi}(F)(\rho\;\mathsf{dvol}_{M})=\displaystyle\frac{d}{d\tau}_{|\tau=0}F(% \rho\;\mathsf{dvol}_{M}-\tau\mathsf{div}(\rho\nabla\phi)\mathsf{dvol}_{M})italic_V start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_F ) ( italic_ρ sansserif_dvol start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT ) = divide start_ARG italic_d end_ARG start_ARG italic_d italic_τ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT | italic_τ = 0 end_POSTSUBSCRIPT italic_F ( italic_ρ sansserif_dvol start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT - italic_τ sansserif_div ( italic_ρ ∇ italic_ϕ ) sansserif_dvol start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT ) (3.12)

pour tout F∈C∞⁢(P∞⁢(M))𝐹superscript𝐶superscript𝑃𝑀F\in C^{\infty}(P^{\infty}(M))italic_F ∈ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_P start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) ).
Par ailleurs, on définit une métrique g¯¯𝑔\bar{g}over¯ start_ARG italic_g end_ARG sur P∞⁢(M)superscript𝑃𝑀P^{\infty}(M)italic_P start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) (cf. [Ot01]) par

g¯ρ⁢𝖽𝗏𝗈𝗅M⁢(Vϕ,Vψ)=∫Mg⁢(∇ϕ,∇ψ)⁢ρ⁢𝖽𝗏𝗈𝗅M.subscript¯𝑔𝜌subscript𝖽𝗏𝗈𝗅𝑀subscript𝑉italic-ϕsubscript𝑉𝜓subscript𝑀𝑔∇italic-ϕ∇𝜓𝜌subscript𝖽𝗏𝗈𝗅𝑀\bar{g}_{\rho\;\mathsf{dvol}_{M}}(V_{\phi},V_{\psi})=\displaystyle\int_{M}g(% \nabla\phi,\nabla\psi)\rho\;\mathsf{dvol}_{M}.over¯ start_ARG italic_g end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_ρ sansserif_dvol start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_V start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ end_POSTSUBSCRIPT , italic_V start_POSTSUBSCRIPT italic_ψ end_POSTSUBSCRIPT ) = ∫ start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT italic_g ( ∇ italic_ϕ , ∇ italic_ψ ) italic_ρ sansserif_dvol start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT .

Si T′⁢P∞⁢(M)superscript𝑇′superscript𝑃𝑀T^{\prime}P^{\infty}(M)italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_P start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) désigne le fibré cotangent cinématique de P∞⁢(M)superscript𝑃𝑀P^{\infty}(M)italic_P start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ), l’application X↦g¯(X,.)X\mapsto\bar{g}(X,.)italic_X ↦ over¯ start_ARG italic_g end_ARG ( italic_X , . ) est un morphisme injectif g¯♭:T⁢P∞⁢(M)→T′⁢P∞⁢(M):superscript¯𝑔♭→𝑇superscript𝑃𝑀superscript𝑇′superscript𝑃𝑀\bar{g}^{\flat}:TP^{\infty}(M)\to T^{\prime}P^{\infty}(M)over¯ start_ARG italic_g end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT : italic_T italic_P start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) → italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_P start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ). Il s’ensuit que l’image T♭⁢P∞⁢(M)superscript𝑇♭superscript𝑃𝑀T^{\flat}P^{\infty}(M)italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_P start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) de g¯♭superscript¯𝑔♭\bar{g}^{\flat}over¯ start_ARG italic_g end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT est un sous-fibré de T′⁢P∞⁢(M)superscript𝑇′superscript𝑃𝑀T^{\prime}P^{\infty}(M)italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_P start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ). En particulier, pour toute fonction ϕ∈C∞⁢(M)italic-ϕsuperscript𝐶𝑀\phi\in C^{\infty}(M)italic_ϕ ∈ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ), la différentielle d⁢Fϕ𝑑subscript𝐹italic-ϕdF_{\phi}italic_d italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ end_POSTSUBSCRIPT est la restriction à Tρ⁢𝖽𝗏𝗈𝗅M⁢P∞⁢(M)subscript𝑇𝜌subscript𝖽𝗏𝗈𝗅𝑀superscript𝑃𝑀T_{\rho\mathsf{dvol}_{M}}P^{\infty}(M)italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_ρ sansserif_dvol start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_P start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) de l’application linéaire ϕ↦∫Mϕ⁢𝖽𝗏𝗈𝗅Mmaps-toitalic-ϕsubscript𝑀italic-ϕsubscript𝖽𝗏𝗈𝗅𝑀\phi\mapsto\displaystyle\int_{M}\phi\;\mathsf{dvol}_{M}italic_ϕ ↦ ∫ start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ sansserif_dvol start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT et ainsi d⁢Fϕ𝑑subscript𝐹italic-ϕdF_{\phi}italic_d italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ end_POSTSUBSCRIPT est une forme différentielle sur P∞⁢(M)superscript𝑃𝑀P^{\infty}(M)italic_P start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ). De plus, d⁢Fϕ𝑑subscript𝐹italic-ϕdF_{\phi}italic_d italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ end_POSTSUBSCRIPT est une section de T♭⁢P∞⁢(M)superscript𝑇♭superscript𝑃𝑀T^{\flat}P^{\infty}(M)italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_P start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) pour tout ϕ∈C∞⁢(M)italic-ϕsuperscript𝐶𝑀\phi\in C^{\infty}(M)italic_ϕ ∈ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ).
On note 𝒜⁢(P∞⁢(M))𝒜superscript𝑃𝑀\mathcal{A}(P^{\infty}(M))caligraphic_A ( italic_P start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) ) l’espace vectoriel {Fϕ,ϕ∈C∞⁢(M)}subscript𝐹italic-ϕitalic-ϕsuperscript𝐶𝑀\{F_{\phi},\;\phi\in C^{\infty}(M)\}{ italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ end_POSTSUBSCRIPT , italic_ϕ ∈ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) } et on le munit d’une structure d’algèbre pour le produit donné par Fϕ.Fψ=Fϕ⁢ψformulae-sequencesubscript𝐹italic-ϕsubscript𝐹𝜓subscript𝐹italic-ϕ𝜓F_{\phi}.F_{\psi}=F_{\phi\psi}italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ end_POSTSUBSCRIPT . italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_ψ end_POSTSUBSCRIPT = italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ italic_ψ end_POSTSUBSCRIPT.
Ainsi C∞⁢(M)→𝒜⁢(M)ϕ↦Fϕsuperscript𝐶𝑀→𝒜𝑀italic-ϕmaps-tosubscript𝐹italic-ϕ\begin{array}[c]{ccc}C^{\infty}(M)&\to&\mathcal{A}(M)\\ \phi&\mapsto&F_{\phi}\end{array}start_ARRAY start_ROW start_CELL italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) end_CELL start_CELL → end_CELL start_CELL caligraphic_A ( italic_M ) end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL italic_ϕ end_CELL start_CELL ↦ end_CELL start_CELL italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ end_POSTSUBSCRIPT end_CELL end_ROW end_ARRAY est un morphisme d’algèbres (cf. [Lot18]).
Supposons maintenant, que la variété M𝑀Mitalic_M soit munie d’une structure de Poisson définie par un bivecteur ΛΛ\Lambdaroman_Λ. Cette structure définit sur C∞⁢Msuperscript𝐶𝑀C^{\infty}Mitalic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M un crochet de Poisson {.,.}Λ\{.,.\}_{\Lambda}{ . , . } start_POSTSUBSCRIPT roman_Λ end_POSTSUBSCRIPT. On obtient alors sur 𝒜⁢(P∞⁢(M))𝒜superscript𝑃𝑀\mathcal{A}(P^{\infty}(M))caligraphic_A ( italic_P start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) ) une algèbre de Poisson relativement au crochet de Poisson défini par :

{Fϕ,Fψ}P∞⁢(M)⁢(ρ)=∫M{ϕ,ψ}Λ⁢ρ⁢𝖽𝗏𝗈𝗅Msubscriptsubscript𝐹italic-ϕsubscript𝐹𝜓superscript𝑃𝑀𝜌subscript𝑀subscriptitalic-ϕ𝜓Λ𝜌subscript𝖽𝗏𝗈𝗅𝑀\{F_{\phi},F_{\psi}\}_{P^{\infty}(M)}(\rho)=\displaystyle\int_{M}\{\phi,\psi\}% _{\Lambda}\;\rho\;\mathsf{dvol}_{M}{ italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ end_POSTSUBSCRIPT , italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_ψ end_POSTSUBSCRIPT } start_POSTSUBSCRIPT italic_P start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) end_POSTSUBSCRIPT ( italic_ρ ) = ∫ start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT { italic_ϕ , italic_ψ } start_POSTSUBSCRIPT roman_Λ end_POSTSUBSCRIPT italic_ρ sansserif_dvol start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT (3.13)

où {ϕ,ψ}Λsubscriptitalic-ϕ𝜓Λ\{\phi,\psi\}_{\Lambda}{ italic_ϕ , italic_ψ } start_POSTSUBSCRIPT roman_Λ end_POSTSUBSCRIPT est le crochet de Poisson sur C∞⁢(M)superscript𝐶𝑀C^{\infty}(M)italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) (cf. [Lot18]). Notons que l’application ϕ↦Fϕmaps-toitalic-ϕsubscript𝐹italic-ϕ\phi\mapsto F_{\phi}italic_ϕ ↦ italic_F start_POSTSUBSCRIPT italic_ϕ end_POSTSUBSCRIPT est un morphisme d’algèbre de Poisson de C∞⁢(M)superscript𝐶𝑀C^{\infty}(M)italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) dans 𝒜⁢(P∞⁢(M))𝒜superscript𝑃𝑀\mathcal{A}(P^{\infty}(M))caligraphic_A ( italic_P start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) ).

3.2.5 Distribution caractéristique

Feuilletages et distributions.
Un feuilletage d’une variété adaptée M𝑀Mitalic_M est une partition de M𝑀Mitalic_M en sous-variétés faibles, appelées feuilles du feuilletage.
D’un point de vue infinitésimal, pour une variété feuilletée M𝑀Mitalic_M, on désigne pour tout point x𝑥xitalic_x de M𝑀Mitalic_M par 𝒟xsubscript𝒟𝑥\mathcal{D}_{x}caligraphic_D start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT l’espace tangent à la feuille passant par x𝑥xitalic_x. Le feuilletage est dit régulier si 𝒟:=∪x∈M𝒟xassign𝒟subscript𝑥𝑀subscript𝒟𝑥\mathcal{D}:=\displaystyle\cup_{x\in M}\mathcal{D}_{x}caligraphic_D := ∪ start_POSTSUBSCRIPT italic_x ∈ italic_M end_POSTSUBSCRIPT caligraphic_D start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT est un sous fibré fermé de T⁢M𝑇𝑀TMitalic_T italic_M. Sinon le feuilletage est dit singulier. Pour un feuilletage régulier, pour tout couple de champs de vecteurs locaux tangents à 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D, leur crochet de Lie est encore tangent à 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D.

Une distribution sur une variété adaptée M𝑀Mitalic_M est une application 𝒟:x↦𝒟x⊂Tx⁢M:𝒟maps-to𝑥subscript𝒟𝑥subscript𝑇𝑥𝑀\mathcal{D}:x\mapsto\mathcal{D}_{x}\subset T_{x}Mcaligraphic_D : italic_x ↦ caligraphic_D start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ⊂ italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M sur M𝑀Mitalic_M, où 𝒟xsubscript𝒟𝑥\mathcal{D}_{x}caligraphic_D start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT est un sous-espace vectoriel de Tx⁢Msubscript𝑇𝑥𝑀T_{x}Mitalic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M. Une distribution 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D est dite

  1. 1.

    lisse si, pour tout x∈M𝑥𝑀x\in Mitalic_x ∈ italic_M, 𝒟xsubscript𝒟𝑥\mathcal{D}_{x}caligraphic_D start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT est engendrée par les champs de vecteurs locaux qui sont tangents à 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D au voisinage de x𝑥xitalic_x;

  2. 2.

    integrable si, pour tout x∈M𝑥𝑀x\in Mitalic_x ∈ italic_M, il existe une sous-variété immergée faible f:L→M:𝑓→𝐿𝑀f:L\to Mitalic_f : italic_L → italic_M telle que

    ∀z∈L,Tz⁢f⁢(Tz⁢L)=𝒟f⁢(z);formulae-sequencefor-all𝑧𝐿subscript𝑇𝑧𝑓subscript𝑇𝑧𝐿subscript𝒟𝑓𝑧\forall z\in L,\;T_{z}f(T_{z}L)=\mathcal{D}_{f(z)};∀ italic_z ∈ italic_L , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_z end_POSTSUBSCRIPT italic_f ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_z end_POSTSUBSCRIPT italic_L ) = caligraphic_D start_POSTSUBSCRIPT italic_f ( italic_z ) end_POSTSUBSCRIPT ;
  3. 3.

    involutive si pour tous champs de vecteurs locaux X𝑋Xitalic_X et Y𝑌Yitalic_Y sur M𝑀Mitalic_M qui sont tangents à 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D, le crochet de Lie [X,Y]𝑋𝑌[X,Y][ italic_X , italic_Y ] est aussi tangent à 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D.

Distribution caractéristique.

On associe à une structure de Poisson partielle (T♭⁢M,T⁢M,P)superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀𝑃\left(T^{\flat}M,TM,P\right)( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_T italic_M , italic_P ), la famille de sous-espaces vectoriels

{𝒟x=P⁢(Tx♭⁢M)⊂Tx⁢M}x∈M.subscriptsubscript𝒟𝑥𝑃superscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀subscript𝑇𝑥𝑀𝑥𝑀\{\mathcal{D}_{x}=P(T_{x}^{\flat}M)\subset T_{x}M\}_{x\in M}.{ caligraphic_D start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT = italic_P ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M ) ⊂ italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M } start_POSTSUBSCRIPT italic_x ∈ italic_M end_POSTSUBSCRIPT .

La réunion 𝒟:=⋃x∈M𝒟xassign𝒟subscript𝑥𝑀subscript𝒟𝑥\mathcal{D}:=\displaystyle\bigcup_{x\in M}\mathcal{D}_{x}caligraphic_D := ⋃ start_POSTSUBSCRIPT italic_x ∈ italic_M end_POSTSUBSCRIPT caligraphic_D start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT est une distribution sur M𝑀Mitalic_M appelée distribution caractéristique.
En dimension finie, quand T♭⁢M=T′⁢Msuperscript𝑇♭𝑀superscript𝑇′𝑀T^{\flat}M=T^{\prime}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M = italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M, il est bien connu que la distribution caractéristique donne naissance à un feuilletage de Stefan-Sussman et que chaque feuille est une sous-variété symplectique immergée (cf. [Wei94]).
Dans le cadre adapté, ceci n’est plus vrai en général. En fait, le problème apparaît dès le cadre de Banach (cf. Remark 3.33). On a cependant les conditions suffisantes suivantes pour lesquelles un tel résultat est vrai (cf. [PeCa19]).

Théorème 3.32.

Soit (T♭⁢M,T⁢M,P)superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀𝑃\left(T^{\flat}M,TM,P\right)( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_T italic_M , italic_P ) une variété de Poisson partielle pour laquelle le noyau de P𝑃Pitalic_P est scindé dans chaque fibre Tx♭⁢Msubscriptsuperscript𝑇♭𝑥𝑀T^{\flat}_{x}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M de T♭⁢Msuperscript𝑇♭𝑀T^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M et où P⁢(T♭⁢M)𝑃superscript𝑇♭𝑀P(T^{\flat}M)italic_P ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M ) est une distribution fermée. On alors :

  1. 1.

    𝒟=P⁢(T♭⁢M)𝒟𝑃superscript𝑇♭𝑀\mathcal{D}=P(T^{\flat}M)caligraphic_D = italic_P ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M ) est intégrable et le feuilletage défini par 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D est un feuilletage symplectique faible, i.e. tel que sur chaque feuille N𝑁Nitalic_N de ce feuilletage, on a une 2-forme fermée non dégénérée ωNsubscript𝜔𝑁\omega_{N}italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_N end_POSTSUBSCRIPT sur T⁢N𝑇𝑁TNitalic_T italic_N telle que pour tout u𝑢uitalic_u et tout v𝑣vitalic_v de Tx⁢Nsubscript𝑇𝑥𝑁T_{x}Nitalic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_N, on a ωN(u,v)=<α,P(β)>\omega_{N}(u,v)=<\alpha,P(\beta)>italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_N end_POSTSUBSCRIPT ( italic_u , italic_v ) = < italic_α , italic_P ( italic_β ) > pour tout couple (α,β)𝛼𝛽(\alpha,\beta)( italic_α , italic_β ) d’éléments de Tx♭⁢Msuperscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀T_{x}^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M où P⁢(α)=u𝑃𝛼𝑢P(\alpha)=uitalic_P ( italic_α ) = italic_u et P⁢(β)=v𝑃𝛽𝑣P(\beta)=vitalic_P ( italic_β ) = italic_v.

  2. 2.

    Sur chaque feuille maximale N𝑁Nitalic_N, on considère la forme naturelle faible ωNsubscript𝜔𝑁\omega_{N}italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_N end_POSTSUBSCRIPT. On note ℰωN⁢(V)subscriptℰsubscript𝜔𝑁𝑉\mathcal{E}_{\omega_{N}}(V)caligraphic_E start_POSTSUBSCRIPT italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_N end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_V ) le sous-ensemble des fonctions f∈C∞⁢(V)𝑓superscript𝐶𝑉f\in C^{\infty}(V)italic_f ∈ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_V ) telles que d⁢f𝑑𝑓dfitalic_d italic_f appartienne à ωN♭⁢(T⁢V)superscriptsubscript𝜔𝑁♭𝑇𝑉\omega_{N}^{\flat}(TV)italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_N end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_T italic_V ). La restriction fNsubscript𝑓𝑁f_{N}italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_N end_POSTSUBSCRIPT à U∩N𝑈𝑁U\cap Nitalic_U ∩ italic_N de n’importe quelle fonction f∈ℰ⁢(U)𝑓ℰ𝑈f\in\mathcal{E}(U)italic_f ∈ caligraphic_E ( italic_U ) appartient à ℰωN⁢(U∩N)subscriptℰsubscript𝜔𝑁𝑈𝑁\mathcal{E}_{\omega_{N}}(U\cap N)caligraphic_E start_POSTSUBSCRIPT italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_N end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_U ∩ italic_N ) et on a, pour tout f𝑓fitalic_f et tout g𝑔gitalic_g de ℰ⁢(U)ℰ𝑈\mathcal{E}(U)caligraphic_E ( italic_U ),

    {f|N,g|N}P|N={fN,gN}ωN.{\{f_{|N},g_{|N}\}_{P}}_{|N}=\{f_{N},g_{N}\}_{\omega_{N}}.{ italic_f start_POSTSUBSCRIPT | italic_N end_POSTSUBSCRIPT , italic_g start_POSTSUBSCRIPT | italic_N end_POSTSUBSCRIPT } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT | italic_N end_POSTSUBSCRIPT = { italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_N end_POSTSUBSCRIPT , italic_g start_POSTSUBSCRIPT italic_N end_POSTSUBSCRIPT } start_POSTSUBSCRIPT italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_N end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT .
Remarque 3.33.

En général, dans le cadre adapté, la distribution caractéristique n’est pas intégrable. Notons que dans le cadre de Banach, lorsque le noyau de P𝑃Pitalic_P est scindé mais si la distribution caractéristique 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D n’est pas fermée elle peut être intégrable (cf. Exemple 3.35 et 3.36). Comme ces exemples sont des cas particuliers, nous pensons que, en général, la distribution caractéristique n’est pas intégrable même si le noyau de P𝑃Pitalic_P est scindé car, en dehors du cadre de Banach, il n’existe pas de théorème d’existence de flot ou des fonctions implicites. Malheureusement, nous n’avons pas d’exemple pouvant étayer une telle conjecture.

Cependant, plus généralement, on a aussi:

Théorème 3.34.

On considère une suite directe (T♭Mi,Pi,{.,.}i)i∈ℕ\left(T^{\flat}M_{i},P_{i},\{.,.\}_{i}\right)_{i\in\mathbb{N}}( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_i ∈ blackboard_N end_POSTSUBSCRIPT de structures de Banach-Poisson partielles161616cf. Exemple 3.30. ayant les propriétés suivantes

  • (1)

    Chaque variété de Poisson partielle (T♭Mi,Pi,{.,.}i)i∈ℕ\left(T^{\flat}M_{i},P_{i},\{.,.\}_{i}\right)_{i\in\mathbb{N}}( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_i ∈ blackboard_N end_POSTSUBSCRIPT vérifie les hypothèses du Théorème 3.32 pour tout entier i𝑖iitalic_i.

  • (2)

    pour tout x∈M𝑥𝑀x\in Mitalic_x ∈ italic_M,il existe un voisinage ouvert U𝑈Uitalic_U de x=lim→⁢xi𝑥→subscript𝑥𝑖x=\underrightarrow{\lim}x_{i}italic_x = under→ start_ARG roman_lim end_ARG italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT et une suite ascendante de voisinage ouvert Uisubscript𝑈𝑖U_{i}italic_U start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT simplement connexe de xisubscript𝑥𝑖x_{i}italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT tels U=lim→⁢Ui,𝑈→subscript𝑈𝑖U=\underrightarrow{\lim}U_{i},\;italic_U = under→ start_ARG roman_lim end_ARG italic_U start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , T♭⁢Mi|Ui{T^{\flat}M_{i}}_{|U_{i}}italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT | italic_U start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT est supplémenté dans T♭⁢Mi+1|Ui{T^{\flat}M_{i+1}}_{|U_{i}}italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT | italic_U start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT

Alors la distribution caractéristique 𝒟=P⁢(T♭⁢M)𝒟𝑃superscript𝑇♭𝑀\mathcal{D}=P(T^{\flat}M)caligraphic_D = italic_P ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M ) est intégrable et la feuille N𝑁Nitalic_N contenant x𝑥xitalic_x est la limite directe de la suite des feuilles Nisubscript𝑁𝑖N_{i}italic_N start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT contenant xisubscript𝑥𝑖x_{i}italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT. De plus, L𝐿Litalic_L possède une structure de variété symplectique faible définie par une forme symplectique ω=lim→⁢ωi𝜔→subscript𝜔𝑖\omega=\underrightarrow{\lim}\omega_{i}italic_ω = under→ start_ARG roman_lim end_ARG italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT si ωisubscript𝜔𝑖\omega_{i}italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT est la forme symplectique faible canonique sur Nisubscript𝑁𝑖N_{i}italic_N start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT.

Idée de la démonstration.

Tout d’abord, il résulte de l’Exemple 3.30 que la distribution caractéristique P⁢(T♭⁢M)𝑃superscript𝑇♭𝑀P(T^{\flat}M)italic_P ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M ) est une limite directe locale de fibrés Banachiques de Koszul puisque chaque ouvert Uisubscript𝑈𝑖U_{i}italic_U start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT est simplement connexe et donc T♭⁢Mi|Ui{T^{\flat}M_{i}}_{|U_{i}}italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT | italic_U start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT est muni d’une connection canonique linéaire plate et donc compatible avec la structure canonique plate sur T♭⁢Mi+1|Ui+1{T^{\flat}M_{i+1}}_{|U_{i+1}}italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT | italic_U start_POSTSUBSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT (cf. [CaPe23], Chapitre 8, Définition 8.6). Il suffit alors d’appliquer le Théorème 8.12 de [CaPe23]171717En fait, il faut remplacer l’hypothèse ”(En,πn,Un,ρn,[.,.]n)(E_{n},\pi_{n},U_{n},\rho_{n},[.,.]_{n})( italic_E start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT , italic_π start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT , italic_U start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT , italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT , [ . , . ] start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT )” est un algébroïde de Banach par ”(En,πn,Un,ρn,[.,.]n)(E_{n},\pi_{n},U_{n},\rho_{n},[.,.]_{n})( italic_E start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT , italic_π start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT , italic_U start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT , italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT , [ . , . ] start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT )” est un algebroïde de Banach partiel fort et la démonstration du Théorème 8.12 de [CaPe23] fonctionne de la même manière.. Maintenant concernant le résultat ω=lim→⁢ωi𝜔→subscript𝜔𝑖\omega=\underrightarrow{\lim}\omega_{i}italic_ω = under→ start_ARG roman_lim end_ARG italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT, il suffit d’appliquer la Proposition 5.20 du Chapitre 5 de [CaPe23]. ∎

Example 3.35.

Distributions caractéristiques sur le dual d’une algèbre de Lie-Banach d’un groupe de Lie non nécessairement réflexive.
On considère un groupe de Lie-Banach G𝐺Gitalic_G dont l’algèbre de Lie 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g n’est pas nécessairement réflexive et on désigne par 𝔤⋆superscript𝔤⋆\mathfrak{g}^{\star}fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT le dual de 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g (cf. Exemple  3.28).
Soit l’algèbre des fonctions régulières

𝔄={f∈C∞(𝔤⋆),∀α∈𝔤⋆,(df(α):𝔤⋆→ℝ)∈𝔤⊂𝔤⋆⋆}.\mathfrak{A}=\{f\in C^{\infty}\left(\mathfrak{g}^{\star}\right),\;\forall% \alpha\in\mathfrak{g}^{\star},\;\left(df(\alpha):\mathfrak{g}^{\star}\to% \mathbb{R}\right)\in\mathfrak{g}\subset\mathfrak{g}^{\star\star}\}.fraktur_A = { italic_f ∈ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ) , ∀ italic_α ∈ fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT , ( italic_d italic_f ( italic_α ) : fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT → blackboard_R ) ∈ fraktur_g ⊂ fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT } .

Le crochet de Lie-Poisson peut être écrit pour tout couple (f,g)𝑓𝑔(f,g)( italic_f , italic_g ) de fonctions de 𝔄𝔄\mathfrak{A}fraktur_A et tout élément α∈𝔤⋆𝛼superscript𝔤⋆\alpha\in\mathfrak{g}^{\star}italic_α ∈ fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT,

{f,g}LP⁢(α)=⟨α,[d⁢f⁢(α),d⁢g⁢(α)]⟩=⟨α,add⁢f⁡(α)⁢(d⁢g⁢(α))⟩=⟨add⁢f⋆⁡(α),d⁢g⁢(α)⟩=⟨Pα⁢(d⁢f),d⁢g⁢(α)⟩.subscript𝑓𝑔LP𝛼𝛼𝑑𝑓𝛼𝑑𝑔𝛼missing-subexpression𝛼subscriptad𝑑𝑓𝛼𝑑𝑔𝛼missing-subexpressionsubscriptsuperscriptad⋆𝑑𝑓𝛼𝑑𝑔𝛼missing-subexpressionsubscript𝑃𝛼𝑑𝑓𝑑𝑔𝛼\begin{array}[]{rcl}\{f,g\}_{\operatorname{LP}}(\alpha)&=&\left\langle\alpha,[% df(\alpha),dg(\alpha)]\right\rangle\\ &=&\left\langle\alpha,\operatorname{ad}_{df}(\alpha)\left(dg(\alpha)\right)% \right\rangle\\ &=&\left\langle\operatorname{ad}^{\star}_{df}(\alpha),dg(\alpha)\right\rangle% \\ &=&\left\langle P_{\alpha}(df),dg(\alpha)\right\rangle.\end{array}start_ARRAY start_ROW start_CELL { italic_f , italic_g } start_POSTSUBSCRIPT roman_LP end_POSTSUBSCRIPT ( italic_α ) end_CELL start_CELL = end_CELL start_CELL ⟨ italic_α , [ italic_d italic_f ( italic_α ) , italic_d italic_g ( italic_α ) ] ⟩ end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL end_CELL start_CELL = end_CELL start_CELL ⟨ italic_α , roman_ad start_POSTSUBSCRIPT italic_d italic_f end_POSTSUBSCRIPT ( italic_α ) ( italic_d italic_g ( italic_α ) ) ⟩ end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL end_CELL start_CELL = end_CELL start_CELL ⟨ roman_ad start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_d italic_f end_POSTSUBSCRIPT ( italic_α ) , italic_d italic_g ( italic_α ) ⟩ end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL end_CELL start_CELL = end_CELL start_CELL ⟨ italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_α end_POSTSUBSCRIPT ( italic_d italic_f ) , italic_d italic_g ( italic_α ) ⟩ . end_CELL end_ROW end_ARRAY

Ainsi le champ hamiltonien associé à l’hamiltonien f𝑓fitalic_f est

XfLP⁢(α)=add⁢f⋆⁡(α)=Pα⁢(d⁢f).superscriptsubscript𝑋𝑓LP𝛼subscriptsuperscriptad⋆𝑑𝑓𝛼subscript𝑃𝛼𝑑𝑓X_{f}^{\operatorname{LP}}(\alpha)=\operatorname{ad}^{\star}_{df}(\alpha)=P_{% \alpha}(df).italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_f end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT roman_LP end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_α ) = roman_ad start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_d italic_f end_POSTSUBSCRIPT ( italic_α ) = italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_α end_POSTSUBSCRIPT ( italic_d italic_f ) .

Dans le cadre Banachique, si pour chaque α∈𝔤⋆𝛼superscript𝔤⋆\alpha\in\mathfrak{g}^{\star}italic_α ∈ fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT, le noyau 𝔤αsubscript𝔤𝛼\mathfrak{g}_{\alpha}fraktur_g start_POSTSUBSCRIPT italic_α end_POSTSUBSCRIPT de P𝑃Pitalic_P est scindé dans 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g, alors il existe un groupe de Lie caractérisé par

Gα={g∈G:Adg⋆⁡(α)=α}subscript𝐺𝛼conditional-set𝑔𝐺subscriptsuperscriptAd⋆𝑔𝛼𝛼G_{\alpha}=\{g\in G:\operatorname{Ad}^{\star}_{g}(\alpha)=\alpha\}italic_G start_POSTSUBSCRIPT italic_α end_POSTSUBSCRIPT = { italic_g ∈ italic_G : roman_Ad start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_g end_POSTSUBSCRIPT ( italic_α ) = italic_α }

dont l’algèbre de Lie est ker⁡Pαkernelsubscript𝑃𝛼\ker P_{\alpha}roman_ker italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_α end_POSTSUBSCRIPT (groupe d’isotropie de α𝛼\alphaitalic_α). Par suite, le quotient G/Gα𝐺subscript𝐺𝛼G/G_{\alpha}italic_G / italic_G start_POSTSUBSCRIPT italic_α end_POSTSUBSCRIPT a une structure de variété Banachique quotient G/Gα𝐺subscript𝐺𝛼G/G_{\alpha}italic_G / italic_G start_POSTSUBSCRIPT italic_α end_POSTSUBSCRIPT. (cf. [Bou72], Chapter III, §6.4, Corollary 1). Soit ιαsubscript𝜄𝛼\iota_{\alpha}italic_ι start_POSTSUBSCRIPT italic_α end_POSTSUBSCRIPT l’application quotient de l’application g↦Adg⋆⁡(α)maps-to𝑔subscriptsuperscriptAd⋆𝑔𝛼g\mapsto\operatorname{Ad}^{\star}_{g}(\alpha)italic_g ↦ roman_Ad start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_g end_POSTSUBSCRIPT ( italic_α ) par Gαsubscript𝐺𝛼G_{\alpha}italic_G start_POSTSUBSCRIPT italic_α end_POSTSUBSCRIPT. Alors ιαsubscript𝜄𝛼\iota_{\alpha}italic_ι start_POSTSUBSCRIPT italic_α end_POSTSUBSCRIPT est une application injective C∞superscript𝐶C^{\infty}italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT de G/Gα𝐺subscript𝐺𝛼G/G_{\alpha}italic_G / italic_G start_POSTSUBSCRIPT italic_α end_POSTSUBSCRIPT dans 𝔤⋆superscript𝔤⋆\mathfrak{g}^{\star}fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT. Il en résulte que son image (qui est l’orbite coadjointe 𝒪αsubscript𝒪𝛼\mathcal{O}_{\alpha}caligraphic_O start_POSTSUBSCRIPT italic_α end_POSTSUBSCRIPT de α𝛼\alphaitalic_α) est munie de cette structure de variété banachique et l’espace tangent à cette orbite est l’image de Pαsubscript𝑃𝛼P_{\alpha}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_α end_POSTSUBSCRIPT. Cette image n’est pas fermée en général si cet espace est de dimension infinie. Ainsi la distribution caractéristique est intégrable puisque les feuilles de la structure de Lie-Poisson sont alors les orbites coadjointes de l’action du groupe sur 𝔤⋆superscript𝔤⋆\mathfrak{g}^{\star}fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT et elle n’est pas nécessairement fermée ; elle n’est fermée que si ces orbites sont de dimensions finies (cf. [OdRa08b] par exemple). Cette situation généralise la situation classique de Kirillow-Kostant-Souriau sur 𝔤⋆superscript𝔤⋆\mathfrak{g}^{\star}fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT (cf.[Kir81]).

Example 3.36.

Distribution caractéristique sur le pré-dual de l’algèbre de Banach-Lie d’un groupe de Lie non nécessairement réflexive.([OdRa03]).
Soit G𝐺Gitalic_G un groupe de Lie-Banach dont l’algèbre de Lie 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g n’est pas nécessairement réflexive et supposons que 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g possède un pré-dual 𝔤∗subscript𝔤\mathfrak{g}_{*}fraktur_g start_POSTSUBSCRIPT ∗ end_POSTSUBSCRIPT tel que pour tout g∈G𝑔𝐺g\in Gitalic_g ∈ italic_G, on a A⁢dg⋆⁢(𝔤⋆)⊂𝔤⋆𝐴subscriptsuperscript𝑑⋆𝑔subscript𝔤⋆subscript𝔤⋆Ad^{\star}_{g}(\mathfrak{g}_{\star})\subset\mathfrak{g}_{\star}italic_A italic_d start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_g end_POSTSUBSCRIPT ( fraktur_g start_POSTSUBSCRIPT ⋆ end_POSTSUBSCRIPT ) ⊂ fraktur_g start_POSTSUBSCRIPT ⋆ end_POSTSUBSCRIPT (cf. Exemple 3.29). Comme dans l’Exemple 3.35 on suppose de plus que pour tout α∈𝔤∗𝛼subscript𝔤\alpha\in\mathfrak{g}_{*}italic_α ∈ fraktur_g start_POSTSUBSCRIPT ∗ end_POSTSUBSCRIPT le noyau de Pα:Tα⋆⁢𝔤∗→Tα⁢𝔤∗:subscript𝑃𝛼→subscriptsuperscript𝑇⋆𝛼subscript𝔤subscript𝑇𝛼subscript𝔤P_{\alpha}:T^{\star}_{\alpha}\mathfrak{g}_{*}\to T_{\alpha}\mathfrak{g}_{*}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_α end_POSTSUBSCRIPT : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_α end_POSTSUBSCRIPT fraktur_g start_POSTSUBSCRIPT ∗ end_POSTSUBSCRIPT → italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_α end_POSTSUBSCRIPT fraktur_g start_POSTSUBSCRIPT ∗ end_POSTSUBSCRIPT est scindé181818Cette condition est équivalente à la condition (iii) du Théorème 7.3 de [OdRa03].. Les mêmes arguments que dans l’exemple précédent permettent de montrer que la distribution caractéristique est intégrable et que chaque feuille est difféomorphe au quotient G/Gα𝐺subscript𝐺𝛼G/G_{\alpha}italic_G / italic_G start_POSTSUBSCRIPT italic_α end_POSTSUBSCRIPT où Gαsubscript𝐺𝛼G_{\alpha}italic_G start_POSTSUBSCRIPT italic_α end_POSTSUBSCRIPT est le groupe d’isotropie de α𝛼\alphaitalic_α. En particulier une fois de plus si la distribution caractéristique n’est pas de dimension finie, elle n’est pas nécessairement fermée (cf. [OdRa08b] par exemple).

Example 3.37.

Distribution caractéristique d’une structure de Poisson partielle associée à un algébroïde de Lie-Banach
On considère un algébroïde Lie-Banach (E,M,ρ,[.,.]E)\left(E,M,\rho,[.,.]_{E}\right)( italic_E , italic_M , italic_ρ , [ . , . ] start_POSTSUBSCRIPT italic_E end_POSTSUBSCRIPT ). Supposons que ker⁡ρxkernelsubscript𝜌𝑥\ker\rho_{x}roman_ker italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT soit scindé dans la fibre Exsubscript𝐸𝑥E_{x}italic_E start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT pour tout x∈M𝑥𝑀x\in Mitalic_x ∈ italic_M et que l’image de ρxsubscript𝜌𝑥\rho_{x}italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT soit fermée. Alors la distribution ρ⁢(E)𝜌𝐸\rho(E)italic_ρ ( italic_E ) est intégrable (cf [Pel12] ou [CaPe23], Théorème 8.47). Soit P:T♭⁢E⋆→T⁢E⋆:𝑃→superscript𝑇♭superscript𝐸⋆𝑇superscript𝐸⋆P:T^{\flat}E^{\star}\to TE^{\star}italic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT → italic_T italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT l’ancre de Poisson associée à cet algébroïde (cf. Exemple 3.27). Par construction, on a 𝒟⁢(σ)=P⁢(Tσ♭⁢E⋆)𝒟𝜎𝑃superscriptsubscript𝑇𝜎♭superscript𝐸⋆\mathcal{D}(\sigma)=P(T_{\sigma}^{\flat}E^{\star})caligraphic_D ( italic_σ ) = italic_P ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ). Rappelons que si σ=(x,ξ)𝜎𝑥𝜉\sigma=(x,\xi)italic_σ = ( italic_x , italic_ξ ), en coordonnées locales, on a comme indiqué dans l’exemple  3.27, (3.11) :

Pσ⁢(η,𝗐)=(ρx(𝗐),−η∘ρx(.)+<ξ,Cx(𝗐,.)>)=(ρx⁢(s),Φ[s,.]ρ⁢(σ)+dx⁢f∘ρ).\begin{matrix}P_{\sigma}(\eta,\mathsf{w})&=\left(\rho_{x}(\mathsf{w}),-\eta% \circ\rho_{x}(.)+<\xi,C_{x}(\mathsf{w},.)>\right)\hfill\\ &=\left(\rho_{x}(s),\Phi_{[s,.]_{\rho}}(\sigma)+d_{x}f\circ\rho\right).\hfill{% }\end{matrix}start_ARG start_ROW start_CELL italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_η , sansserif_w ) end_CELL start_CELL = ( italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( sansserif_w ) , - italic_η ∘ italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( . ) + < italic_ξ , italic_C start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( sansserif_w , . ) > ) end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL end_CELL start_CELL = ( italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( italic_s ) , roman_Φ start_POSTSUBSCRIPT [ italic_s , . ] start_POSTSUBSCRIPT italic_ρ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_σ ) + italic_d start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_f ∘ italic_ρ ) . end_CELL end_ROW end_ARG (3.14)

Si l’algebroïde de Lie-Banach (E,M,π,ρ,[.,.]ρ)\left(E,M,\pi,\rho,[.,.]_{\rho}\right)( italic_E , italic_M , italic_π , italic_ρ , [ . , . ] start_POSTSUBSCRIPT italic_ρ end_POSTSUBSCRIPT ) est tel que l’image de ρxsubscript𝜌𝑥\rho_{x}italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT soit fermée et son noyau scindé, l’image de Pσsubscript𝑃𝜎P_{\sigma}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT est fermée dans Tσ⁢E⋆subscript𝑇𝜎superscript𝐸⋆T_{\sigma}E^{\star}italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT. En effet, si F𝐹Fitalic_F est un supplémentaire de K:=ker⁡ρxassign𝐾kernelsubscript𝜌𝑥K:=\ker\rho_{x}italic_K := roman_ker italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT dans la fibre Exsubscript𝐸𝑥E_{x}italic_E start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT, la restriction de ρxsubscript𝜌𝑥\rho_{x}italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT à F𝐹Fitalic_F est un isomorphisme sur ρx⁢(Ex)subscript𝜌𝑥subscript𝐸𝑥\rho_{x}(E_{x})italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( italic_E start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ). D’autre part le noyau de ρx⋆subscriptsuperscript𝜌⋆𝑥\rho^{\star}_{x}italic_ρ start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT est l’annulateur (im⁡ρx)annsuperscriptimsubscript𝜌𝑥ann(\operatorname{im}\rho_{x})^{\operatorname{ann}}( roman_im italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT de im⁡ρximsubscript𝜌𝑥\operatorname{im}\rho_{x}roman_im italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT et ρx⋆subscriptsuperscript𝜌⋆𝑥\rho^{\star}_{x}italic_ρ start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT induit un isomorphisme ρx⋆^^superscriptsubscript𝜌𝑥⋆\widehat{\rho_{x}^{\star}}over^ start_ARG italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT end_ARG de Tx⋆⁢M/(im⁡ρx)annsuperscriptsubscript𝑇𝑥⋆𝑀superscriptimsubscript𝜌𝑥annT_{x}^{\star}M/(\operatorname{im}\rho_{x})^{\operatorname{ann}}italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M / ( roman_im italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT sur im⁡ρx⋆imsuperscriptsubscript𝜌𝑥⋆\operatorname{im}\rho_{x}^{\star}roman_im italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT qui est égal à l’annulateur Kannsuperscript𝐾annK^{\operatorname{ann}}italic_K start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT ; par conséquent, im⁡ρx⋆imsuperscriptsubscript𝜌𝑥⋆\operatorname{im}\rho_{x}^{\star}roman_im italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT est fermé. Considérons (X,θ)∈Tσ⁢E⋆𝑋𝜃subscript𝑇𝜎superscript𝐸⋆(X,\theta)\in T_{\sigma}E^{\star}( italic_X , italic_θ ) ∈ italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT qui appartient à la fermeture de im⁡(Pσ)imsubscript𝑃𝜎\operatorname{im}(P_{\sigma})roman_im ( italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT ). il existe une suite (ηn,𝗐n)∈F×Tx⋆⁢Msubscript𝜂𝑛subscript𝗐𝑛𝐹superscriptsubscript𝑇𝑥⋆𝑀(\eta_{n},\mathsf{w}_{n})\in F\times T_{x}^{\star}M( italic_η start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT , sansserif_w start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) ∈ italic_F × italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M telle que Pσ⁢(ηn,𝗐n)subscript𝑃𝜎subscript𝜂𝑛subscript𝗐𝑛P_{\sigma}(\eta_{n},\mathsf{w}_{n})italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_η start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT , sansserif_w start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) converge vers (X,θ)𝑋𝜃(X,\theta)( italic_X , italic_θ ). Comme ρx|F{\rho_{x}}_{|F}italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT | italic_F end_POSTSUBSCRIPT est un isomorphisme, 𝗐nsubscript𝗐𝑛\mathsf{w}_{n}sansserif_w start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT converge vers 𝗐∈F𝗐𝐹\mathsf{w}\in Fsansserif_w ∈ italic_F et on a ρx⁢(𝗐)=Xsubscript𝜌𝑥𝗐𝑋\rho_{x}(\mathsf{w})=Xitalic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( sansserif_w ) = italic_X. De même ξ∘Cx(𝗐n,.)\xi\circ C_{x}(\mathsf{w}_{n},.)italic_ξ ∘ italic_C start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( sansserif_w start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT , . ) converge vers ξ∘Cx(𝗐,.)\xi\circ C_{x}(\mathsf{w},.)italic_ξ ∘ italic_C start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( sansserif_w , . ) et comme la composante verticale de Pσ⁢(ηn,𝗐n)subscript𝑃𝜎subscript𝜂𝑛subscript𝗐𝑛P_{\sigma}(\eta_{n},\mathsf{w}_{n})italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_η start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT , sansserif_w start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) converge vers θ𝜃\thetaitalic_θ, il en résulte que η¯:=θ−ξ∘Cx(𝗐,.)\bar{\eta}:=\theta-\xi\circ C_{x}(\mathsf{w},.)over¯ start_ARG italic_η end_ARG := italic_θ - italic_ξ ∘ italic_C start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( sansserif_w , . ) appartient à l’image de ρ⋆superscript𝜌⋆\rho^{\star}italic_ρ start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT puisque cette image est fermée et isomorphe à Kannsuperscript𝐾annK^{\operatorname{ann}}italic_K start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT. Il en résulte que la suite de classes d’équivalences de [ηn]∈Tx⋆⁢M/(im⁡ρx)anndelimited-[]subscript𝜂𝑛superscriptsubscript𝑇𝑥⋆𝑀superscriptimsubscript𝜌𝑥ann[\eta_{n}]\in T_{x}^{\star}M/(\operatorname{im}\rho_{x})^{\operatorname{ann}}[ italic_η start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ] ∈ italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M / ( roman_im italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT converge vers [η]=(ρx⋆^|Kann)−1⁢(η¯)[\eta]=(\widehat{\rho^{\star}_{x}}_{|K^{\operatorname{ann}}})^{-1}(\bar{\eta})[ italic_η ] = ( over^ start_ARG italic_ρ start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT end_ARG start_POSTSUBSCRIPT | italic_K start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_η end_ARG ) d’où le résultat.

Par ailleurs, on a

kerPσ={(𝗐,η)∈K×T⋆M,ρx⋆η=ξ∘Cx(𝗐,.)}.\ker P_{\sigma}=\{(\mathsf{w},\eta)\in K\times T^{\star}M,\;\rho_{x}^{\star}% \eta=\xi\circ C_{x}(\mathsf{w},.)\}.roman_ker italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT = { ( sansserif_w , italic_η ) ∈ italic_K × italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_η = italic_ξ ∘ italic_C start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( sansserif_w , . ) } .

Par suite si l’espace Hx:=ker⁡Pσassignsubscript𝐻𝑥kernelsubscript𝑃𝜎H_{x}:=\ker P_{\sigma}italic_H start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT := roman_ker italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT est scindé 191919Cette situation est toujours vraie si la fibre type 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E du fibré E𝐸Eitalic_E est un espace de Hilbert ou si ρxsubscript𝜌𝑥\rho_{x}italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT est un opérateur semi-Fredholm. la distribution caractéristique est intégrable (cf. Théorème 3.32). De plus, chaque feuille caractéristique contenant (x,ξ)∈E⋆𝑥𝜉superscript𝐸⋆(x,\xi)\in E^{\star}( italic_x , italic_ξ ) ∈ italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT est alors un fibré Banachique au-dessus de la feuille contenant x𝑥xitalic_x du feuilletage sur M𝑀Mitalic_M associé à ρ𝜌\rhoitalic_ρ et dont la fibre est isomorphe à Ex⋆/Hxsubscriptsuperscript𝐸⋆𝑥subscript𝐻𝑥E^{\star}_{x}/H_{x}italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT / italic_H start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT.

Example 3.38.

Limite directe de variétés de Poisson partielles de dimension finie.
Si (T♭Mi,Pi,{.,.}i)i∈ℕ\left(T^{\flat}M_{i},P_{i},\{.,.\}_{i}\right)_{i\in\mathbb{N}}( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_i ∈ blackboard_N end_POSTSUBSCRIPT est une suite croissante de variétés de Poisson de dimension finies, toutes les hypothèses du Théorème 3.34 sont satisfaites. Par suite la limite directe M=lim→⁢Mi𝑀→subscript𝑀𝑖M=\underrightarrow{\lim}M_{i}italic_M = under→ start_ARG roman_lim end_ARG italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT possède une structure de variété adaptée de Poisson partielle dont la distribution caractéristique est intégrable. En particulier, toute limite directe de variétés symplectiques de dimensions finies est une variété adapté faiblement symplectique.
Toute fonction f∈𝔄P⁢(M)𝑓subscript𝔄𝑃𝑀f\in\mathfrak{A}_{P}(M)italic_f ∈ fraktur_A start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M ) est une limite directe f=lim→⁢fi𝑓→subscript𝑓𝑖f=\underrightarrow{\lim}f_{i}italic_f = under→ start_ARG roman_lim end_ARG italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT,où fi∈𝔄Pi⁢(Mi)subscript𝑓𝑖subscript𝔄subscript𝑃𝑖subscript𝑀𝑖f_{i}\in\mathfrak{A}_{P_{i}}(M_{i})italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ∈ fraktur_A start_POSTSUBSCRIPT italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) (cf. Example 3.30) et par suite possède un champ Hamiltonien Xf=lim→⁢Xfisubscript𝑋𝑓→subscript𝑋subscript𝑓𝑖X_{f}=\underrightarrow{\lim}X_{f_{i}}italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_f end_POSTSUBSCRIPT = under→ start_ARG roman_lim end_ARG italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT.

Example 3.39.

Limite directe de variétés de Poisson partielles de Hilbert.
Si (T♭Mi,Pi,{.,.}i)i∈ℕ\left(T^{\flat}M_{i},P_{i},\{.,.\}_{i}\right)_{i\in\mathbb{N}}( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_i ∈ blackboard_N end_POSTSUBSCRIPT est une suite croissante de variétés hilbertiennes de Poisson partielles vérifiant l’hypothèse (1) du Théorème 3.34, l’hypothèse (2) est automatiquement vérifiée. Par suite la limite directe M=lim→⁢Mi𝑀→subscript𝑀𝑖M=\underrightarrow{\lim}M_{i}italic_M = under→ start_ARG roman_lim end_ARG italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT possède une structure de variété de Poisson partielle adaptée dont la distribution caractéristique est intégrable. En particulier, toute limite directe de variétés hilbertiennes symplectiques est une variété adaptée faiblement symplectique.
Comme dans l’Exemple 3.38, toute fonction f∈𝔄P⁢(M)𝑓subscript𝔄𝑃𝑀f\in\mathfrak{A}_{P}(M)italic_f ∈ fraktur_A start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M ) est une limite directe f=lim→⁢fi𝑓→subscript𝑓𝑖f=\underrightarrow{\lim}f_{i}italic_f = under→ start_ARG roman_lim end_ARG italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT, où fi∈𝔄Pi⁢(Mi)subscript𝑓𝑖subscript𝔄subscript𝑃𝑖subscript𝑀𝑖f_{i}\in\mathfrak{A}_{P_{i}}(M_{i})italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ∈ fraktur_A start_POSTSUBSCRIPT italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) et, par suite, possède un champ Hamiltonien Xf=lim→⁢Xfisubscript𝑋𝑓→subscript𝑋subscript𝑓𝑖X_{f}=\underrightarrow{\lim}X_{f_{i}}italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_f end_POSTSUBSCRIPT = under→ start_ARG roman_lim end_ARG italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT.

Ces résultats et exemples justifient la définition suivante.

Définition 3.40.

Soit (M,𝔄M{.,.}P)\left(M,\mathfrak{A}_{M}\{.,.\}_{P}\right)( italic_M , fraktur_A start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ) une structure de Poisson partielle sur une variété adaptée M𝑀Mitalic_M associée à l’ancre de Poisson P:T♭⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T^{\flat}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M. On dit que la distribution caractéristique 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D est fermée scindée intégrable (FSI en abrégé) si

  • ∙∙\bullet∙

    pour chaque x∈M𝑥𝑀x\in Mitalic_x ∈ italic_M, le sous espace vectoriel P⁢(Tx♭⁢M)𝑃superscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀P(T_{x}^{\flat}M)italic_P ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M ) est fermé et ker⁡Pxkernelsubscript𝑃𝑥\ker P_{x}roman_ker italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT est scindé dans Tx♭⁢Msuperscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀T_{x}^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M ;

  • ∙∙\bullet∙

    l’application linéaire bijective canonique P^xsubscript^𝑃𝑥\hat{P}_{x}over^ start_ARG italic_P end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT entre Tx♭⁢M/ker⁡Pxsuperscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀kersubscript𝑃𝑥T_{x}^{\flat}M/\operatorname{ker}P_{x}italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M / roman_ker italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT et 𝒟⁢(x)=P⁢(Tx♭⁢M)𝒟𝑥𝑃superscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀\mathcal{D}(x)=P(T_{x}^{\flat}M)caligraphic_D ( italic_x ) = italic_P ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M ) associée à Pxsubscript𝑃𝑥P_{x}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT est un isomorphisme ;

  • ∙∙\bullet∙

    𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D est intégrable.

A noter que dans le contexte des Théorèmes 3.32 et 3.34 la distribution caractéristique est FSI.

Il résulte de la Remarque 3.3 que si la distribution caractéristique est FSI alors l’espace caractéristique 𝒟⁢(x)𝒟𝑥\mathcal{D}(x)caligraphic_D ( italic_x ) est muni d’une forme bilinéaire bornée symplectique faible ΩxsubscriptΩ𝑥\Omega_{x}roman_Ω start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT canonique. On introduit alors la notion suivante (cf. [PeCa19]).

Définition 3.41.

Soit (M,𝔄M{.,.}P)\left(M,\mathfrak{A}_{M}\{.,.\}_{P}\right)( italic_M , fraktur_A start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ) une structure de Poisson partielle sur une variété adaptée M𝑀Mitalic_M associée à l’ancre de Poisson P:T♭⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T^{\flat}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M telle que la distribution caractéristique est intégrable. Une feuille symplectique faible est une sous variété faible (N,ιN)𝑁subscript𝜄𝑁(N,\iota_{N})( italic_N , italic_ι start_POSTSUBSCRIPT italic_N end_POSTSUBSCRIPT ) où N⊂M𝑁𝑀N\subset Mitalic_N ⊂ italic_M et ιN:N→M:subscript𝜄𝑁→𝑁𝑀\iota_{N}:N\to Mitalic_ι start_POSTSUBSCRIPT italic_N end_POSTSUBSCRIPT : italic_N → italic_M est l’inclusion naturelle possédant les propriétés suivantes :

  1. 1.

    (N,ιN)𝑁subscript𝜄𝑁(N,\iota_{N})( italic_N , italic_ι start_POSTSUBSCRIPT italic_N end_POSTSUBSCRIPT ) est une feuille de 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D ;

  2. 2.

    Sur N𝑁{N}italic_N, il existe une forme symplectique faible ωNsubscript𝜔𝑁\omega_{N}italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_N end_POSTSUBSCRIPT telle que (ωN)x=Ωxsubscriptsubscript𝜔𝑁𝑥subscriptΩ𝑥(\omega_{N})_{x}=\Omega_{x}( italic_ω start_POSTSUBSCRIPT italic_N end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT = roman_Ω start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT pour tout x∈𝒩𝑥𝒩x\in\mathcal{N}italic_x ∈ caligraphic_N.

Comme en dimension finie, on a le résultat suivant établi dans [PeCa19] :

Théorème 3.42.

Soit (T♭M,M,P,{.,.}P)\left(T^{\flat}M,M,P,\{.,.\}_{P}\right)( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_M , italic_P , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ) une structure de Poisson partielle sur une variété adaptée M𝑀Mitalic_M associée à l’ancre de Poisson P:T♭⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T^{\flat}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M. Si la distribution caractéristique est FSI, alors chaque feuille a une structure naturelle de feuille symplectique faible.

Définition 3.43.

Soit (M,𝔄M,{.,.}P)\left(M,\mathfrak{A}_{M},\{.,.\}_{P}\right)( italic_M , fraktur_A start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ) une structure de Poisson partielle sur une variété adaptée M𝑀Mitalic_M associée à l’ancre de Poisson P:T♭⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T^{\flat}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M. On dit que la distribution caractéristique 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D est maximale en x∈M𝑥𝑀x\in Mitalic_x ∈ italic_M s’il existe un voisinage ouvert U𝑈Uitalic_U autour de x𝑥xitalic_x tel que la restriction de 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D à U𝑈Uitalic_U soit un sous fibré de T⁢M|UTM_{|U}italic_T italic_M start_POSTSUBSCRIPT | italic_U end_POSTSUBSCRIPT.
Si 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D est intégrable, une feuille N𝑁Nitalic_N telle que 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D est maximale pour tout x∈N𝑥𝑁x\in Nitalic_x ∈ italic_N est appelée une feuille symplectique maximale.

L’ensemble ΣΣ\Sigmaroman_Σ des points x𝑥xitalic_x où 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D est maximale est un ouvert et, de plus, on a :

Proposition 3.44.

L’ensemble ΣΣ\Sigmaroman_Σ est un ouvert dense de M𝑀Mitalic_M et la restriction de 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D à chaque composante connexe de ΣΣ\Sigmaroman_Σ est un sous-fibré adapté fermé de T⁢M𝑇𝑀TMitalic_T italic_M.
En particulier, si 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D est intégrable, toute feuille symplectique faible maximale est contenue dans l’une des composantes connexes de ΣΣ\Sigmaroman_Σ et 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D définit un feuilletage régulier de ΣΣ\Sigmaroman_Σ en variétés symplectiques faibles.

3.2.6 Fonctions de Casimir

Les structures symplectiques correspondent à des structures de Poisson non dégénérées. Dans ce cas, le crochet de Poisson satisfait la condition supplémentaire

∀g∈C∞⁢(M),{f,g}=0formulae-sequencefor-all𝑔superscript𝐶𝑀𝑓𝑔0\forall g\in C^{\infty}(M),\{f,g\}=0∀ italic_g ∈ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) , { italic_f , italic_g } = 0

si et seulement si f𝑓fitalic_f est une fonction constante.
Pour des structures de Poisson dégénérées il existe des fonctions non constantes vérifiant cette propriété appelées fonctions de Casimir et correspondent à des constantes du mouvement pour tout champ de vecteurs Hamiltonien.
On étend alors cette notion aux structures de Poisson partielles.

Définition 3.45.

Soit (T♭M,M,P,{.,.}P)\left(T^{\flat}M,M,P,\{.,.\}_{P}\right)( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_M , italic_P , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ) une structure de Poisson partielle sur une variété adaptée M𝑀Mitalic_M.
Une fonction C𝐶Citalic_C de 𝔄⁢(U)𝔄𝑈\mathfrak{A}(U)fraktur_A ( italic_U ) est dite fonction de Casimir si

∀f∈𝔄⁢(U),{C,f}P=0.formulae-sequencefor-all𝑓𝔄𝑈subscript𝐶𝑓𝑃0\forall f\in\mathfrak{A}(U),\;\{C,f\}_{P}=0.∀ italic_f ∈ fraktur_A ( italic_U ) , { italic_C , italic_f } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT = 0 .
Proposition 3.46.

L’ensemble CasP⁡(U)subscriptCas𝑃𝑈\operatorname{Cas}_{P}(U)roman_Cas start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_U ) des fonctions de Casimir locales associées à l’ancre de Poisson P𝑃Pitalic_P a une structure d’algèbre abélienne qui est le centre de l’algèbre 𝔄⁢(U)𝔄𝑈\mathfrak{A}(U)fraktur_A ( italic_U ).

Démonstration.

Il est clair que CasP⁡(U)subscriptCas𝑃𝑈\operatorname{Cas}_{P}(U)roman_Cas start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_U ) est un sous-espace vectoriel de 𝔄⁢(U)𝔄𝑈\mathfrak{A}(U)fraktur_A ( italic_U ).
Soient C1subscript𝐶1C_{1}italic_C start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT et C2subscript𝐶2C_{2}italic_C start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT, deux fonctions de Casimir et soit g𝑔gitalic_g un élément quelconque de 𝔄⁢(U)𝔄𝑈\mathfrak{A}(U)fraktur_A ( italic_U ) ; on a donc {C1,g}=0subscript𝐶1𝑔0\{C_{1},g\}=0{ italic_C start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , italic_g } = 0 et {C2,g}=0subscript𝐶2𝑔0\{C_{2},g\}=0{ italic_C start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT , italic_g } = 0. Puisque le crochet {.,.}P\{.,.\}_{P}{ . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT est une bi-dérivation de 𝔄⁢(M)𝔄𝑀\mathfrak{A}(M)fraktur_A ( italic_M ), la règle de Leibniz donne

{C1.C2,g}P=C1.{C2,g}+C2.{C1,g}=0\{C_{1}.C_{2},g\}_{P}=C_{1}.\{C_{2},g\}+C_{2}.\{C_{1},g\}=0{ italic_C start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT . italic_C start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT , italic_g } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT = italic_C start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT . { italic_C start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT , italic_g } + italic_C start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT . { italic_C start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , italic_g } = 0

et ainsi le produit C1.C2formulae-sequencesubscript𝐶1subscript𝐶2C_{1}.C_{2}italic_C start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT . italic_C start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT est encore une fonction de Casimir locale. Les autres propriétés découlent naturellement de la définition d’une fonction de Casimir. ∎

Proposition 3.47.

Soit N𝑁Nitalic_N une sous variété fermée de M𝑀Mitalic_M. Si N𝑁Nitalic_N est tangente à la distribution caractéristique 202020i.e. ∀x∈N,Tx⁢N⊂P⁢(Tx♭⁢M)formulae-sequencefor-all𝑥𝑁subscript𝑇𝑥𝑁𝑃superscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀\forall x\in N,\;T_{x}N\subset P(T_{x}^{\flat}M)∀ italic_x ∈ italic_N , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_N ⊂ italic_P ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M ). alors toute fonction de Casimir C∈CasP⁡(U)𝐶subscriptCas𝑃𝑈C\in\operatorname{Cas}_{P}(U)italic_C ∈ roman_Cas start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_U ) est constante sur U∩N𝑈𝑁U\cap Nitalic_U ∩ italic_N.
En particulier, si la distribution est intégrable et si chaque feuille est une sous-variété fermée alors la restriction de toute fonction de Casimir locale est constante sur cette feuille.
Si un champ Hamiltonien XH=P.d⁢Hformulae-sequencesubscript𝑋𝐻𝑃𝑑𝐻X_{H}=P.dHitalic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_H end_POSTSUBSCRIPT = italic_P . italic_d italic_H admet des courbes intégrales 212121On rappelle que dans le cadre adapté (ou c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-complet.), un champ de vecteurs cinématique lisse n’admet pas nécessairement de courbes intégrales (cf. [KrMi97], 32.12). , alors toute fonction de Casimir est constante sur toute les courbes intégrales de XHsubscript𝑋𝐻X_{H}italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_H end_POSTSUBSCRIPT.

Démonstration.

Soit C𝐶Citalic_C une fonction de Casimir et soit N𝑁Nitalic_N une sous variété fermée connexe de M𝑀Mitalic_M tangente à la distribution caractéristique. Notons que puisque N𝑁Nitalic_N est une sous variété fermée, la restriction de C𝐶Citalic_C à N𝑁Nitalic_N est aussi lisse. Pour tout x∈N𝑥𝑁x\in Nitalic_x ∈ italic_N, il existe un ouvert U𝑈Uitalic_U autour de x𝑥xitalic_x dans M𝑀Mitalic_M tel que l’image P⁢(Tx♭⁢M)𝑃superscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀P(T_{x}^{\flat}M)italic_P ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M ) est engendrée par l’ensemble {dx⁢f,f∈𝔄⁢(U)}subscript𝑑𝑥𝑓𝑓𝔄𝑈\{d_{x}f,\;f\in\mathfrak{A}(U)\}{ italic_d start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_f , italic_f ∈ fraktur_A ( italic_U ) }. Par suite, si u∈Tx⁢N𝑢subscript𝑇𝑥𝑁u\in T_{x}Nitalic_u ∈ italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_N, il existe une fonction f∈𝔄⁢(U)𝑓𝔄𝑈f\in\mathfrak{A}(U)italic_f ∈ fraktur_A ( italic_U ) telle que u=P⁢(dx⁢f)𝑢𝑃subscript𝑑𝑥𝑓u=P(d_{x}f)italic_u = italic_P ( italic_d start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_f ). Mais {f,C}P(x)=−<dxC,u>=0\{f,C\}_{P}(x)=-<d_{x}C,u>=0{ italic_f , italic_C } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_x ) = - < italic_d start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_C , italic_u > = 0. Ce résultat est vrai pour tout x𝑥xitalic_x de N𝑁Nitalic_N et dans le domaine de définition de C𝐶Citalic_C et tout u∈Tx⁢N𝑢subscript𝑇𝑥𝑁u\in T_{x}Nitalic_u ∈ italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_N. Il en résulte que C𝐶Citalic_C est constante sur N𝑁Nitalic_N. Les autres propriétés en découlent clairement. ∎

Considérons une structure de Poisson partielle (M,𝔄M{.,.}P)\left(M,\mathfrak{A}_{M}\{.,.\}_{P}\right)( italic_M , fraktur_A start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ) associée à l’ancre P:T♭⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T^{\flat}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M. Si P𝑃Pitalic_P est un un isomorphisme, c’est-à-dire une variété partielle symplectique alors la distribution 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D est trivialement FSI et les seules fonctions Casimir sont les fonctions constantes sur chaque composante connexe de M𝑀Mitalic_M. En particulier, toutes les fonctions de Casimir sont globales. Par contre si la distribution 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D est FSI et de codimension strictement positive, alors pour tout ouvert U𝑈Uitalic_U connexe contenu dans ΣΣ\Sigmaroman_Σ, la distribution caractéristique est un sous-fibré fermé 𝒟Usubscript𝒟𝑈\mathcal{D}_{U}caligraphic_D start_POSTSUBSCRIPT italic_U end_POSTSUBSCRIPT de T⁢MU𝑇subscript𝑀𝑈TM_{U}italic_T italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_U end_POSTSUBSCRIPT et par suite l’annulateur 𝒟Uannsubscriptsuperscript𝒟ann𝑈\mathcal{D}^{\operatorname{ann}}_{U}caligraphic_D start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_U end_POSTSUBSCRIPT de 𝒟Usubscript𝒟𝑈\mathcal{D}_{U}caligraphic_D start_POSTSUBSCRIPT italic_U end_POSTSUBSCRIPT, i.e. le noyau de P𝑃Pitalic_P au-dessus de U𝑈Uitalic_U est aussi un sous-fibré fermé de T♭⁢MUsuperscript𝑇♭subscript𝑀𝑈T^{\flat}M_{U}italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_U end_POSTSUBSCRIPT. Par conséquent, l’algèbre des fonctions de Casimir sur U𝑈Uitalic_U est précisément l’algèbre des fonctions CasP⁡(U)⊂𝔄⁢(U)subscriptCas𝑃𝑈𝔄𝑈\operatorname{Cas}_{P}(U)\subset\mathfrak{A}(U)roman_Cas start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_U ) ⊂ fraktur_A ( italic_U ) dont la différentielle appartient à 𝒟Uannsubscriptsuperscript𝒟ann𝑈\mathcal{D}^{\operatorname{ann}}_{U}caligraphic_D start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_U end_POSTSUBSCRIPT.

Example 3.48.

Fonctions de Casimir sur le dual d’une algèbre de Lie de dimension finie.
Pour cet exemple, on pourra consulter [BiMo91] (voir aussi [SBH11]).
Soit 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g une algèbre de Lie semi-simple de dimension n𝑛nitalic_n muni du crochet [.,.][.,.][ . , . ] et soit (e1,…,en)subscript𝑒1…subscript𝑒𝑛\left(e_{1},\dots,e_{n}\right)( italic_e start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_e start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) une base de 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g. Les constantes de structure (ci⁢jk)1⩽i,j,k⩽nsubscriptsuperscriptsubscript𝑐𝑖𝑗𝑘formulae-sequence1𝑖𝑗𝑘𝑛\left(c_{ij}^{k}\right)_{1\leqslant i,j,k\leqslant n}( italic_c start_POSTSUBSCRIPT italic_i italic_j end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT 1 ⩽ italic_i , italic_j , italic_k ⩽ italic_n end_POSTSUBSCRIPT de l’algèbre de Lie 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g sont définies par

[ei,ej]=∑k=1nci⁢jk⁢ek.subscript𝑒𝑖subscript𝑒𝑗superscriptsubscript𝑘1𝑛superscriptsubscript𝑐𝑖𝑗𝑘subscript𝑒𝑘\left[e_{i},e_{j}\right]=\displaystyle\sum_{k=1}^{n}c_{ij}^{k}e_{k}.[ italic_e start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , italic_e start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT ] = ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_k = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT italic_c start_POSTSUBSCRIPT italic_i italic_j end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT italic_e start_POSTSUBSCRIPT italic_k end_POSTSUBSCRIPT .

Si (xi)i∈{1,…,n}subscriptsubscript𝑥𝑖𝑖1…𝑛\left(x_{i}\right)_{i\in\{1,\dots,n\}}( italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_i ∈ { 1 , … , italic_n } end_POSTSUBSCRIPT sont les coordonnées de l’espace dual 𝔤⋆superscript𝔤⋆\mathfrak{g}^{\star}fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT, le crochet de Lie-Poisson est donné par

∀(F1,F2)∈(C∞⁢(𝔤⋆))2,{F1,F2}LP=∑i,j,k=1nci⁢jk⁢xk⁢∂F1∂xi⁢∂F2∂xj.formulae-sequencefor-allsubscript𝐹1subscript𝐹2superscriptsuperscript𝐶superscript𝔤⋆2subscriptsubscript𝐹1subscript𝐹2LPsuperscriptsubscript𝑖𝑗𝑘1𝑛superscriptsubscript𝑐𝑖𝑗𝑘subscript𝑥𝑘subscript𝐹1subscript𝑥𝑖subscript𝐹2subscript𝑥𝑗\forall\left(F_{1},F_{2}\right)\in\left(C^{\infty}\left(\mathfrak{g}^{\star}% \right)\right)^{2},\;\{F_{1},F_{2}\}_{\operatorname{LP}}=\displaystyle\sum_{i,% j,k=1}^{n}c_{ij}^{k}x_{k}\dfrac{\partial F_{1}}{\partial x_{i}}\dfrac{\partial F% _{2}}{\partial x_{j}}.∀ ( italic_F start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , italic_F start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) ∈ ( italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ) ) start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT , { italic_F start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , italic_F start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT } start_POSTSUBSCRIPT roman_LP end_POSTSUBSCRIPT = ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i , italic_j , italic_k = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT italic_c start_POSTSUBSCRIPT italic_i italic_j end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_k end_POSTSUBSCRIPT divide start_ARG ∂ italic_F start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT end_ARG start_ARG ∂ italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_ARG divide start_ARG ∂ italic_F start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT end_ARG start_ARG ∂ italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT end_ARG .

Tout élément x𝑥xitalic_x de 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g définit l’endomorphisme adjoint adxsubscriptad𝑥\operatorname{ad}_{x}roman_ad start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT de 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g où

adx⁡(y)=[x,y].subscriptad𝑥𝑦𝑥𝑦\operatorname{ad}_{x}(y)=[x,y].roman_ad start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( italic_y ) = [ italic_x , italic_y ] .

La trace de la composition de deux tels endomorphismes définit une forme bilinéaire symétrique K𝐾Kitalic_K par

K⁢(x,y)=trace⁡(adx∘ady)𝐾𝑥𝑦tracesubscriptad𝑥subscriptad𝑦K(x,y)=\operatorname{trace}\left(\operatorname{ad}_{x}\circ\operatorname{ad}_{% y}\right)italic_K ( italic_x , italic_y ) = roman_trace ( roman_ad start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ∘ roman_ad start_POSTSUBSCRIPT italic_y end_POSTSUBSCRIPT )

et appelée forme de Killing.
Son expression en coordonnées locales est

Ki⁢j=∑k,l=1nci⁢kj⁢cj⁢lk.subscript𝐾𝑖𝑗superscriptsubscript𝑘𝑙1𝑛superscriptsubscript𝑐𝑖𝑘𝑗superscriptsubscript𝑐𝑗𝑙𝑘K_{ij}=\displaystyle\sum_{k,l=1}^{n}c_{ik}^{j}c_{jl}^{k}.italic_K start_POSTSUBSCRIPT italic_i italic_j end_POSTSUBSCRIPT = ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_k , italic_l = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT italic_c start_POSTSUBSCRIPT italic_i italic_k end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_j end_POSTSUPERSCRIPT italic_c start_POSTSUBSCRIPT italic_j italic_l end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT .

Puisque l’algèbre de Lie 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g est semi-simple, la forme de Killing est inversible (critère de semi-simplicité de Cartan) et l’expression de son inverse en coordonnées est noté Ki⁢jsuperscript𝐾𝑖𝑗K^{ij}italic_K start_POSTSUPERSCRIPT italic_i italic_j end_POSTSUPERSCRIPT.
La fonction C:(xi,xj)↦12⁢∑i,j=1nKi⁢j⁢xi⁢xj:𝐶maps-tosubscript𝑥𝑖subscript𝑥𝑗12superscriptsubscript𝑖𝑗1𝑛superscript𝐾𝑖𝑗subscript𝑥𝑖subscript𝑥𝑗C:(x_{i},x_{j})\mapsto\dfrac{1}{2}\displaystyle\sum_{i,j=1}^{n}K^{ij}x_{i}x_{j}italic_C : ( italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT ) ↦ divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG 2 end_ARG ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_i , italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT italic_K start_POSTSUPERSCRIPT italic_i italic_j end_POSTSUPERSCRIPT italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT est une fonction de Casimir pour le crochet de Lie-Poisson, i.e. {C,.}LP=0\{C,.\}_{\operatorname{LP}}=0{ italic_C , . } start_POSTSUBSCRIPT roman_LP end_POSTSUBSCRIPT = 0.

Example 3.49.

Fonction de Casimir sur une limite directe de variétés de Poisson partielles de Hilbert
Si (T♭Mi,Pi,{.,.}i)i∈ℕ\left(T^{\flat}M_{i},P_{i},\{.,.\}_{i}\right)_{i\in\mathbb{N}}( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_i ∈ blackboard_N end_POSTSUBSCRIPT est une suite croissante de variétés hilbertiennes de Poisson vérifiant l’hypothèse (1) du Théorème 3.34, alors la distribution caratéristique 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D sur M=lim→⁢Mi𝑀→subscript𝑀𝑖M=\underrightarrow{\lim}M_{i}italic_M = under→ start_ARG roman_lim end_ARG italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT est FSI. Par suite, pour tout ouvert U=lim→⁢Ui𝑈→subscript𝑈𝑖U=\underrightarrow{\lim}U_{i}italic_U = under→ start_ARG roman_lim end_ARG italic_U start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT connexe contenu dans ΣΣ\Sigmaroman_Σ, on a

CasP⁡(U)=lim→⁢CasPi⁡(Ui).subscriptCas𝑃𝑈→subscriptCassubscript𝑃𝑖subscript𝑈𝑖\operatorname{Cas}_{P}(U)=\underrightarrow{\lim}\operatorname{Cas}_{P_{i}}% \left(U_{i}\right).roman_Cas start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_U ) = under→ start_ARG roman_lim end_ARG roman_Cas start_POSTSUBSCRIPT italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_U start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) .
Example 3.50.

Fonctions de Casimir d’une structure de Poisson partielle associée à un algébroïde de Lie-Banach
On considère un algébroïde de Lie-Banach (E,M,ρ,[.,.]E)(E,M,\rho,[.,.]_{E})( italic_E , italic_M , italic_ρ , [ . , . ] start_POSTSUBSCRIPT italic_E end_POSTSUBSCRIPT ). Supposons que ker⁡ρxkernelsubscript𝜌𝑥\ker\rho_{x}roman_ker italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT soit scindé dans la fibre Exsubscript𝐸𝑥E_{x}italic_E start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT pour tout x∈M𝑥𝑀x\in Mitalic_x ∈ italic_M et que l’image de ρxsubscript𝜌𝑥\rho_{x}italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT soit fermée. Soit P:T♭⁢E⋆→T⁢E⋆:𝑃→superscript𝑇♭superscript𝐸⋆𝑇superscript𝐸⋆P:T^{\flat}E^{\star}\to TE^{\star}italic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT → italic_T italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT l’ancre de Poisson associée à cet algébroïde (cf. Exemple 3.27). Si, pour tout x∈M𝑥𝑀x\in Mitalic_x ∈ italic_M, l’espace de Banach Kx:={ξ∘Cx(𝗐,.),𝗐∈kerρx}K_{x}:=\{\xi\circ C_{x}(\mathsf{w},.),\;\mathsf{w}\in\ker\rho_{x}\}italic_K start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT := { italic_ξ ∘ italic_C start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( sansserif_w , . ) , sansserif_w ∈ roman_ker italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT } est scindé dans Ex⋆superscriptsubscript𝐸𝑥⋆E_{x}^{\star}italic_E start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT alors la distribution caractéristique sur E⋆superscript𝐸⋆E^{\star}italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT associée à P𝑃Pitalic_P est FSI (cf. Exemple 3.37). Dans ce cas, si U𝑈Uitalic_U est un ouvert connexe contenu dans ΣΣ\Sigmaroman_Σ alors CasP⁡(EU⋆)subscriptCas𝑃subscriptsuperscript𝐸⋆𝑈\operatorname{Cas}_{P}(E^{\star}_{U})roman_Cas start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_U end_POSTSUBSCRIPT ) est engendrée par π⋆⁢(CasP⁡(U))superscript𝜋⋆subscriptCas𝑃𝑈\pi^{\star}(\operatorname{Cas}_{P}(U))italic_π start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( roman_Cas start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_U ) ) et par l’ensemble des fonctions222222[CaPe23], 6.3.3. {Φ𝔞:𝔞∈ker⁡ρ}conditional-setsubscriptΦ𝔞𝔞kernel𝜌\{\Phi_{\mathfrak{a}}\;:\;\mathfrak{a}\in\ker\rho\}{ roman_Φ start_POSTSUBSCRIPT fraktur_a end_POSTSUBSCRIPT : fraktur_a ∈ roman_ker italic_ρ } où

Φ𝔞(σ)=<σ,𝔞∘pi′(σ)>\Phi_{\mathfrak{a}}(\sigma)=<\sigma,\mathfrak{a}\circ pi^{\prime}(\sigma)>roman_Φ start_POSTSUBSCRIPT fraktur_a end_POSTSUBSCRIPT ( italic_σ ) = < italic_σ , fraktur_a ∘ italic_p italic_i start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_σ ) >

3.2.7 Structure de Poisson partielles polarisées

Étant donné une variété Poisson M𝑀Mitalic_M connexe de dimension n𝑛nitalic_n, définie par une ancre P𝑃Pitalic_P, dont les feuilles symplectiques maximales sont de dimension 2⁢r2𝑟2r2 italic_r. Un système 𝐅:=(f1,…,fs):M→ℝs:assign𝐅subscript𝑓1…subscript𝑓𝑠→𝑀superscriptℝ𝑠\mathbf{F}:=(f_{1},\dots,f_{s}):M\to\mathbb{R}^{s}bold_F := ( italic_f start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_s end_POSTSUBSCRIPT ) : italic_M → blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT italic_s end_POSTSUPERSCRIPT est intégrable au sens de Liouville (cf. [LMV11]) si les conditions suivantes sont satisfaites:

  1. (1)

    f1,…,fssubscript𝑓1…subscript𝑓𝑠f_{1},\dots,f_{s}italic_f start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_s end_POSTSUBSCRIPT sont indépendantes sur un ouvert dense de M𝑀Mitalic_M ;

  2. (2)

    f1,…,fssubscript𝑓1…subscript𝑓𝑠f_{1},\dots,f_{s}italic_f start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_s end_POSTSUBSCRIPT sont en involution.

Soient Σ𝐅subscriptΣ𝐅\Sigma_{\bf F}roman_Σ start_POSTSUBSCRIPT bold_F end_POSTSUBSCRIPT l’ouvert dense sur lequel sont f1,…,fssubscript𝑓1…subscript𝑓𝑠f_{1},\dots,f_{s}italic_f start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_s end_POSTSUBSCRIPT sont indépendantes et ΣΣ\Sigmaroman_Σ l’ouvert sur lequel le rang de P𝑃Pitalic_P est 2⁢r2𝑟2r2 italic_r. Sur l’ouvert dense Σ∩Σ𝐅ΣsubscriptΣ𝐅\Sigma\cap\Sigma_{\bf F}roman_Σ ∩ roman_Σ start_POSTSUBSCRIPT bold_F end_POSTSUBSCRIPT les fonctions f1,…,fssubscript𝑓1…subscript𝑓𝑠f_{1},\dots,f_{s}italic_f start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_s end_POSTSUBSCRIPT définissent un feuilletage régulier 𝒯𝒯\mathcal{T}caligraphic_T et l’intersection de 𝒯𝒯\mathcal{T}caligraphic_T avec chaque feuille symplectique définit un feuilletage Lagrangien (cf. [LMV11]). En fait un tel feuilletage 𝒯𝒯\mathcal{T}caligraphic_T est une polarisation de variété de Poisson sur Σ∩Σ𝐅ΣsubscriptΣ𝐅\Sigma\cap\Sigma_{\bf F}roman_Σ ∩ roman_Σ start_POSTSUBSCRIPT bold_F end_POSTSUBSCRIPT, c’est-à-dire la donnée d’un feuilletage régulier 𝒯𝒯\mathcal{T}caligraphic_T tel que le feuilletage induit sur chaque feuille symplectique est Lagrangien (cf. [AmAw04]). En effet, si l’on se donne un feuilletage régulier 𝒯𝒯\mathcal{T}caligraphic_T sur Σ∩Σ𝐅ΣsubscriptΣ𝐅\Sigma\cap\Sigma_{\bf F}roman_Σ ∩ roman_Σ start_POSTSUBSCRIPT bold_F end_POSTSUBSCRIPT qui induit sur chaque feuille un feuilletage Lagrangien, alors, conformément au Theorème de Darboux généralisé (cf. [AMV04]), localement, il existe des fonctions f1,…,fssubscript𝑓1…subscript𝑓𝑠f_{1},\dots,f_{s}italic_f start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , … , italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_s end_POSTSUBSCRIPT qui définissent ce feuilletage et qui satisfont aux conditions (1), (2) et (3).

En dimension infinie, une généralisation de l’intégrabilité au sens de Liouville pose de sérieux problèmes. En dimension finie cette notion est fortement liée au Théorème de Darboux et coordonnées "action-angle". En général dans un contexte de Banach, le Théorème de Darboux est vrai sur un espace de Banach réflexif pour une forme symplectique forte et, sous des hypothèses fortes, pour une forme symplectique faible (cf. [Bam99]). Par ailleurs, même dans ce cas strictement Banachique, la forme symplectique n’admet toujours pas localement de feuilletages Lagrangiens transverses et n’admet pas de coordonnées locales de type "action-angle". Néanmoins, le lecteur intéressé trouvera dans [OdRa08b] une formulation analytique fonctionnelle pour l’intégrabilité des système dynamiques semi-infinis de Toda.

Par contre, en dimension infinie, la notion de polarisation peut se définir comme suit:

Définition 3.51.

Soit (T♭M,M,P,{.,.}P)\left(T^{\flat}M,M,P,\{.,.\}_{P}\right)( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_M , italic_P , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ) une structure de Poisson partielle sur une variété adaptée M𝑀Mitalic_M dont la distribution caractéristique est 𝐅𝐒𝐈𝐅𝐒𝐈\mathbf{FSI}bold_FSI. On appelle polarisation locale de cette structure, sur un ouvert U𝑈Uitalic_U, la donnée d’un sous fibré intégrable Tτ⁢MUsuperscript𝑇𝜏subscript𝑀𝑈T^{\tau}M_{U}italic_T start_POSTSUPERSCRIPT italic_τ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_U end_POSTSUBSCRIPT de T♭⁢Msuperscript𝑇♭𝑀T^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M tel que Txτ⁢MUsubscriptsuperscript𝑇𝜏𝑥subscript𝑀𝑈T^{\tau}_{x}M_{U}italic_T start_POSTSUPERSCRIPT italic_τ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_U end_POSTSUBSCRIPT est une polarisation de l’espace linéaire de Poisson partiel (Tx⁢M,Tx♭⁢M,Px)subscript𝑇𝑥𝑀superscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀subscript𝑃𝑥\left(T_{x}M,T_{x}^{\flat}M,P_{x}\right)( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ) pour tout x∈U𝑥𝑈x\in Uitalic_x ∈ italic_U (cf. Definition 3.9). Une polarisation sur ΣΣ\Sigmaroman_Σ sera appelée simplement une polarisation de (T♭M,M,P,{.,.}P)\left(T^{\flat}M,M,P,\{.,.\}_{P}\right)( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_M , italic_P , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ).

Example 3.52.

Variétés de Poisson de dimension finie.
Tout système Hamiltonien intégrable sur une variété de dimension finie donne lieu à un feuilletage Lagrangien et donc à une polarisation. Plus généralement, conformément à l’introduction, tout système Hamitonien intégrable sur une variété de Poisson de dimension finie donne lieu à une polarisation de cette variété de Poisson.

Example 3.53.

Variété Hilbertienne symplectique partielle.
On considère une structure de variété Hilbertienne de Poisson symplectique partielle (T♭M,P,{.,.})\left(T^{\flat}M,P,\{.,.\}\right)( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_P , { . , . } ) dont la distribution caractéristique est fermée. Alors cette distribution est FSI et soit ΣΣ\Sigmaroman_Σ l’ensemble de ses points réguliers. Chaque composante connexe N𝑁Nitalic_N de ΣΣ\Sigmaroman_Σ, est munie d’une forme symplectique faible ΩΩ\Omegaroman_Ω et vérifie donc localement les hypothèses du théorème de Darboux-Bambusi (cf. [Bam99], [Pel18]). Par suite, au voisinage de chaque point x∈N𝑥𝑁x\in Nitalic_x ∈ italic_N, il existe une carte (U,ψ)𝑈𝜓(U,\psi)( italic_U , italic_ψ ) telle que (ψ−1)⋆⁢Ωsuperscriptsuperscript𝜓1⋆Ω(\psi^{-1})^{\star}\Omega( italic_ψ start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT roman_Ω est la restriction à Ψ⁢(U)Ψ𝑈\Psi(U)roman_Ψ ( italic_U ) de la forme symplectique linéaire ω:=(ψ−1)⋆⁢(Ωx)assign𝜔superscriptsuperscript𝜓1⋆subscriptΩ𝑥\omega:=(\psi^{-1})^{\star}(\Omega_{x})italic_ω := ( italic_ψ start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( roman_Ω start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ) faible sur un espace de Hilbert 𝕄𝕄\mathbb{M}blackboard_M. Mais comme Px⁢(T♭⁢M)subscript𝑃𝑥superscript𝑇♭𝑀P_{x}(T^{\flat}M)italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M ) est fermé dans Tx⁢Msubscript𝑇𝑥𝑀T_{x}Mitalic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M, cela implique que ω𝜔\omegaitalic_ω est une forme linéaire symplectique forte. D’après [Wei71], nous avons une décomposition 𝕄=𝕃⊕𝕃⋆𝕄direct-sum𝕃superscript𝕃⋆\mathbb{M}=\mathbb{L}\oplus\mathbb{L}^{\star}blackboard_M = blackboard_L ⊕ blackboard_L start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT où 𝕃𝕃\mathbb{L}blackboard_L est un espace Lagrangien pour ΩΩ\Omegaroman_Ω. Comme T⁢ψ⁢(T⁢M|U)=U×𝕄T\psi(TM_{|U})=U\times\mathbb{M}italic_T italic_ψ ( italic_T italic_M start_POSTSUBSCRIPT | italic_U end_POSTSUBSCRIPT ) = italic_U × blackboard_M, cela implique qu’il existe un feuilletage Lagrangien 𝒯𝒯\mathcal{T}caligraphic_T sur U𝑈Uitalic_U. Par suite 𝒯𝒯\mathcal{T}caligraphic_T est une polarisation locale de N𝑁Nitalic_N. De plus, supposons que 𝕄𝕄\mathbb{M}blackboard_M est séparable. Il en est de même pour 𝕃𝕃\mathbb{L}blackboard_L. Considérons une base orthogonale {en}n∈ℕsubscriptsubscript𝑒𝑛𝑛ℕ\{e_{n}\}_{n\in\mathbb{N}}{ italic_e start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT } start_POSTSUBSCRIPT italic_n ∈ blackboard_N end_POSTSUBSCRIPT et si {en⋆}n∈ℕsubscriptsuperscriptsubscript𝑒𝑛⋆𝑛ℕ\{e_{n}^{\star}\}_{n\in\mathbb{N}}{ italic_e start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT } start_POSTSUBSCRIPT italic_n ∈ blackboard_N end_POSTSUBSCRIPT est la base duale, notons ϕn⁢(t,u)=e⋆⁢(u)subscriptitalic-ϕ𝑛𝑡𝑢superscript𝑒⋆𝑢\phi_{n}(t,u)=e^{\star}(u)italic_ϕ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( italic_t , italic_u ) = italic_e start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_u ) la fonction linéaire associée à en⋆superscriptsubscript𝑒𝑛⋆e_{n}^{\star}italic_e start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT sur U𝑈Uitalic_U. Si fn:=ψ⋆⁢ϕnassignsubscript𝑓𝑛superscript𝜓⋆subscriptitalic-ϕ𝑛f_{n}:=\psi^{\star}\phi_{n}italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT := italic_ψ start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_ϕ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT, le fibré tangent à 𝒯𝒯\mathcal{T}caligraphic_T est alors l’intersection des noyaux ⋂n∈ℕker⁡d⁢fnsubscript𝑛ℕkernel𝑑subscript𝑓𝑛\bigcap_{n\in\mathbb{N}}\ker df_{n}⋂ start_POSTSUBSCRIPT italic_n ∈ blackboard_N end_POSTSUBSCRIPT roman_ker italic_d italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT et on a évidemment {fn,fm}P=0subscriptsubscript𝑓𝑛subscript𝑓𝑚𝑃0\{f_{n},f_{m}\}_{P}=0{ italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT , italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_m end_POSTSUBSCRIPT } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT = 0. On peut considérer qu’on obtient une généralisation des conditions (1), (2), (3) sur U𝑈Uitalic_U à ce contexte.

Example 3.54.

Polarisation d’une structure de Poisson partielle associée à un algébroïde de Lie-Banach.
On considère un algébroïde Lie-Banach (E,M,ρ,[.,.]E)\left(E,M,\rho,[.,.]_{E}\right)( italic_E , italic_M , italic_ρ , [ . , . ] start_POSTSUBSCRIPT italic_E end_POSTSUBSCRIPT ). Supposons que ker⁡ρxkernelsubscript𝜌𝑥\ker\rho_{x}roman_ker italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT soit scindé dans la fibre Exsubscript𝐸𝑥E_{x}italic_E start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT pour tout x∈M𝑥𝑀x\in Mitalic_x ∈ italic_M et que l’image de ρxsubscript𝜌𝑥\rho_{x}italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT soit fermée.
Soit P:T♭⁢E⋆→T⁢E⋆:𝑃→superscript𝑇♭superscript𝐸⋆𝑇superscript𝐸⋆P:T^{\flat}E^{\star}\to TE^{\star}italic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT → italic_T italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT l’ancre de Poisson associée à cet algébroïde (cf. Exemple 3.27). Si pour tout x∈M𝑥𝑀x\in Mitalic_x ∈ italic_M, l’espace de Banach Kx:={ξ∘Cx(𝗐,.),𝗐∈kerρx}K_{x}:=\{\xi\circ C_{x}(\mathsf{w},.),\;\mathsf{w}\in\ker\rho_{x}\}italic_K start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT := { italic_ξ ∘ italic_C start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ( sansserif_w , . ) , sansserif_w ∈ roman_ker italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT } est scindé dans Ex⋆superscriptsubscript𝐸𝑥⋆E_{x}^{\star}italic_E start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT alors la distribution caractéristique sur E⋆superscript𝐸⋆E^{\star}italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT associée à P𝑃Pitalic_P est
FSI (cf. Exemple 3.37). Comme pour tout couple (f,g)𝑓𝑔(f,g)( italic_f , italic_g ) de fonctions de C∞⁢(U)superscript𝐶𝑈C^{\infty}(U)italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_U ), on a {f∘π⋆,g∘π⋆}P=0subscript𝑓superscript𝜋⋆𝑔superscript𝜋⋆𝑃0\{f\circ\pi^{\star},g\circ\pi^{\star}\}_{P}=0{ italic_f ∘ italic_π start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT , italic_g ∘ italic_π start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT = 0 et que pour U𝑈Uitalic_U assez petit, nous avons

Tσ⁢E⋆∩P⁢({dσ⁢(f∘π⋆),f∈C∞⁢(U)})=Tσ⁢E⋆∩P⁢(Tσ♭⁢M)subscript𝑇𝜎superscript𝐸⋆𝑃subscript𝑑𝜎𝑓superscript𝜋⋆𝑓superscript𝐶𝑈subscript𝑇𝜎superscript𝐸⋆𝑃superscriptsubscript𝑇𝜎♭𝑀T_{\sigma}E^{\star}\cap P\left(\{d_{\sigma}(f\circ\pi^{\star}),f\in C^{\infty}% (U)\}\right)=T_{\sigma}E^{\star}\cap P(T_{\sigma}^{\flat}M)italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ∩ italic_P ( { italic_d start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_f ∘ italic_π start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ) , italic_f ∈ italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_U ) } ) = italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ∩ italic_P ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M )

il en résulte que le feuilletage de E⋆superscript𝐸⋆E^{\star}italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT défini par la fibration π⋆superscript𝜋⋆\pi^{\star}italic_π start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT est une polarisation de la structure de Poisson (T♭E⋆,E⋆,P,{.,.}P)\left(T^{\flat}E^{\star},E^{\star},P,\{.,.\}_{P}\right)( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT , italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT , italic_P , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ).

3.2.8 Processus de restriction

Le problème de restriction pour les variétés de Poisson partielle consiste en la recherche de sous-variétés immergées S𝑆Sitalic_S de la variété de Banach M𝑀Mitalic_M qui héritent d’une structure de variété de Poisson partielle.
On rappelle le résultat obtenu dans [MaMo84] et rappelé dans [MMR85] où l’on impose des conditions de compatibilité entre S𝑆Sitalic_S et le tenseur de Poisson P𝑃Pitalic_P qui lui confèrent une structure de variété de Poisson.
Pour ce faire, on introduit quelques notations ;

∙∙\bullet∙

𝔛⁢(S,M)𝔛𝑆𝑀\mathfrak{X}(S,M)fraktur_X ( italic_S , italic_M ) :  algèbre des champs de vecteurs définis sur S𝑆Sitalic_S à valeurs dans T⁢M𝑇𝑀TMitalic_T italic_M ;

∙∙\bullet∙

𝔛⋆⁢(S,M)superscript𝔛⋆𝑆𝑀\mathfrak{X}^{\star}(S,M)fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_S , italic_M ) :  espace vectoriel des 1111-formes différentielles définies sur S𝑆Sitalic_S à valeurs dans T⋆⁢Msuperscript𝑇⋆𝑀T^{\star}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M ;

∙∙\bullet∙

𝔛⁢(S)𝔛𝑆\mathfrak{X}(S)fraktur_X ( italic_S ) :  algèbre des champs de vecteurs tangent à S𝑆Sitalic_S ;

∙∙\bullet∙

𝔛⁢(S)ann𝔛superscript𝑆ann\mathfrak{X}(S)^{\operatorname{ann}}fraktur_X ( italic_S ) start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT ;  annulateur de 𝔛⁢(S)𝔛𝑆\mathfrak{X}(S)fraktur_X ( italic_S ), i.e. ensemble des 1111-formes appartenant à 𝔛⋆⁢(S,M)superscript𝔛⋆𝑆𝑀\mathfrak{X}^{\star}(S,M)fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_S , italic_M ) qui s’annulent sur 𝔛⁢(S)𝔛𝑆\mathfrak{X}(S)fraktur_X ( italic_S ) ;

∙∙\bullet∙

𝔛P⋆⁢(S)subscriptsuperscript𝔛⋆𝑃𝑆\mathfrak{X}^{\star}_{P}(S)fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) :  sous-espace des 1111-formes appartenant à 𝔛⋆⁢(S,M)superscript𝔛⋆𝑆𝑀\mathfrak{X}^{\star}(S,M)fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_S , italic_M ) dont l’image par P𝑃Pitalic_P est un vecteur tangent à S𝑆Sitalic_S.

Le couple (Mˇ,ı:Mˇ→M):ˇ𝑀italic-ı→ˇ𝑀𝑀(\check{M},\imath:\check{M}\to M)( overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG , italic_ı : overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG → italic_M ) où ıitalic-ı\imathitalic_ı est une immersion injective constitue une paramétrisation de la sous-variété immergée S=ı⁢(Mˇ)𝑆italic-ıˇ𝑀S=\imath\left(\check{M}\right)italic_S = italic_ı ( overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG ) de M𝑀Mitalic_M.
Cette paramétrisation met en relation les champs de vecteurs et les 1111-formes différentielles définies sur Mˇˇ𝑀\check{M}overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG avec les objets de même nature définis sur S𝑆Sitalic_S :

X⁢(ı⁢(mˇ))=d⁢ı⁢(mˇ).Xˇ⁢(mˇ)formulae-sequence𝑋italic-ıˇ𝑚𝑑italic-ıˇ𝑚ˇ𝑋ˇ𝑚X\left(\imath\left(\check{m}\right)\right)=d\imath\left(\check{m}\right).% \check{X}\left(\check{m}\right)italic_X ( italic_ı ( overroman_ˇ start_ARG italic_m end_ARG ) ) = italic_d italic_ı ( overroman_ˇ start_ARG italic_m end_ARG ) . overroman_ˇ start_ARG italic_X end_ARG ( overroman_ˇ start_ARG italic_m end_ARG )

αˇ⁢(mˇ)=δ⁢ı⁢(mˇ).α⁢(ı⁢(mˇ)).formulae-sequenceˇ𝛼ˇ𝑚𝛿italic-ıˇ𝑚𝛼italic-ıˇ𝑚\check{\alpha}\left(\check{m}\right)=\delta\imath\left(\check{m}\right).\alpha% \left(\imath\left(\check{m}\right)\right).overroman_ˇ start_ARG italic_α end_ARG ( overroman_ˇ start_ARG italic_m end_ARG ) = italic_δ italic_ı ( overroman_ˇ start_ARG italic_m end_ARG ) . italic_α ( italic_ı ( overroman_ˇ start_ARG italic_m end_ARG ) ) .

On obtient alors deux applications

d⁢ı:𝔛⁢(Mˇ)→𝔛⁢(S,M)⁢ et ⁢δ⁢ı:𝔛⋆⁢(S,M)→𝔛⋆⁢(Mˇ).:𝑑italic-ı→𝔛ˇ𝑀𝔛𝑆𝑀 et 𝛿italic-ı:→superscript𝔛⋆𝑆𝑀superscript𝔛⋆ˇ𝑀d\imath:\mathfrak{X}\left(\check{M}\right)\to\mathfrak{X}(S,M)\textrm{ et }% \delta\imath:\mathfrak{X}^{\star}(S,M)\to\mathfrak{X}^{\star}\left(\check{M}% \right).italic_d italic_ı : fraktur_X ( overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG ) → fraktur_X ( italic_S , italic_M ) et italic_δ italic_ı : fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_S , italic_M ) → fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG ) .

On notera que

∙∙\bullet∙

d⁢ı𝑑italic-ıd\imathitalic_d italic_ı est une application injective dont l’image est l’algèbre 𝔛⁢(S)𝔛𝑆\mathfrak{X}(S)fraktur_X ( italic_S ) ;

∙∙\bullet∙

δ⁢ı𝛿italic-ı\delta\imathitalic_δ italic_ı est une application surjective telle que ker⁡δ⁢ı=𝔛⁢(S)annker𝛿italic-ı𝔛superscript𝑆ann\operatorname{ker}\delta\imath=\mathfrak{X}(S)^{\operatorname{ann}}roman_ker italic_δ italic_ı = fraktur_X ( italic_S ) start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT.

On obtient alors le théorème suivant donnant des conditions suffisantes pour obtenir sur la sous-variété S𝑆Sitalic_S une structure de variété de Poisson (cf. [MaMo84], Lemma 6.1 et [MMR85], Theorem 4.2 pour le cadre des variétés PNPN\operatorname{PN}roman_PN).

Théorème 3.55.

Soit S𝑆Sitalic_S une sous-variété immergée de la variété de Poisson M𝑀Mitalic_M où S𝑆Sitalic_S est paramétrée par (Mˇ,ı:Mˇ→M):ˇ𝑀italic-ı→ˇ𝑀𝑀(\check{M},\imath:\check{M}\to M)( overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG , italic_ı : overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG → italic_M ).
Supposons que l’on ait

(RP 1)

𝔛P⋆⁢(S)+𝔛⁢(S)ann=𝔛⋆⁢(S,M)subscriptsuperscript𝔛⋆𝑃𝑆𝔛superscript𝑆annsuperscript𝔛⋆𝑆𝑀\mathfrak{X}^{\star}_{P}(S)+\mathfrak{X}(S)^{\operatorname{ann}}=\mathfrak{X}^% {\star}(S,M)fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) + fraktur_X ( italic_S ) start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT = fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_S , italic_M )

(RP 2)

𝔛P⋆⁢(S)∩𝔛⁢(S)ann⊂ker⁡Psubscriptsuperscript𝔛⋆𝑃𝑆𝔛superscript𝑆annker𝑃\mathfrak{X}^{\star}_{P}(S)\cap\mathfrak{X}(S)^{\operatorname{ann}}\subset% \operatorname{ker}Pfraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) ∩ fraktur_X ( italic_S ) start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT ⊂ roman_ker italic_P

S𝑆Sitalic_S hérite alors une structure de variété de Poisson pour le tenseur

Pˇ=d⁢ı−1∘P∘δ⁢ı|𝔛P⋆⁢(S)−1ˇ𝑃evaluated-at𝑑superscriptitalic-ı1𝑃𝛿italic-ısubscriptsuperscript𝔛⋆𝑃𝑆1\check{P}=d\imath^{-1}\circ P\circ\delta\imath|_{\mathfrak{X}^{\star}_{P}(S)}^% {-1}overroman_ˇ start_ARG italic_P end_ARG = italic_d italic_ı start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_P ∘ italic_δ italic_ı | start_POSTSUBSCRIPT fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT

Démonstration.

Pour α∈𝔛⁢(S)ann𝛼𝔛superscript𝑆ann\alpha\in\mathfrak{X}(S)^{\operatorname{ann}}italic_α ∈ fraktur_X ( italic_S ) start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT et Xˇ∈𝔛⁢(Mˇ)ˇ𝑋𝔛ˇ𝑀\check{X}\in\mathfrak{X}\left(\check{M}\right)overroman_ˇ start_ARG italic_X end_ARG ∈ fraktur_X ( overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG ), on a

<δı(α),Xˇ>=<α,dı(Xˇ)=0<\delta\imath(\alpha),\check{X}>=<\alpha,d\imath\left(\check{X}\right)=0< italic_δ italic_ı ( italic_α ) , overroman_ˇ start_ARG italic_X end_ARG > = < italic_α , italic_d italic_ı ( overroman_ˇ start_ARG italic_X end_ARG ) = 0

puisque d⁢ı⁢(Xˇ)∈𝔛⁢(S)𝑑italic-ıˇ𝑋𝔛𝑆d\imath\left(\check{X}\right)\in\mathfrak{X}(S)italic_d italic_ı ( overroman_ˇ start_ARG italic_X end_ARG ) ∈ fraktur_X ( italic_S ).
Ainsi

δ⁢ı⁢(𝔛P⋆⁢(S))=δ⁢ı⁢(𝔛P⋆⁢(S)+𝔛⁢(S)ann)𝛿italic-ısubscriptsuperscript𝔛⋆𝑃𝑆𝛿italic-ısubscriptsuperscript𝔛⋆𝑃𝑆𝔛superscript𝑆ann\delta\imath\left(\mathfrak{X}^{\star}_{P}(S)\right)=\delta\imath\left(% \mathfrak{X}^{\star}_{P}(S)+\mathfrak{X}(S)^{\operatorname{ann}}\right)italic_δ italic_ı ( fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) ) = italic_δ italic_ı ( fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) + fraktur_X ( italic_S ) start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT )

D’après (RP 1), on en déduit que

δ⁢ı⁢(𝔛P⋆⁢(S))=δ⁢ı⁢(𝔛⋆⁢(S,M))=𝔛⋆⁢(Mˇ)𝛿italic-ısubscriptsuperscript𝔛⋆𝑃𝑆𝛿italic-ısuperscript𝔛⋆𝑆𝑀missing-subexpressionsuperscript𝔛⋆ˇ𝑀\begin{array}[]{rcl}\delta\imath\left(\mathfrak{X}^{\star}_{P}(S)\right)&=&% \delta\imath\left(\mathfrak{X}^{\star}(S,M)\right)\\ &=&\mathfrak{X}^{\star}\left(\check{M}\right)\end{array}start_ARRAY start_ROW start_CELL italic_δ italic_ı ( fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) ) end_CELL start_CELL = end_CELL start_CELL italic_δ italic_ı ( fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_S , italic_M ) ) end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL end_CELL start_CELL = end_CELL start_CELL fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG ) end_CELL end_ROW end_ARRAY

la dernière égalité résultant de la surjectivité de δ⁢ı𝛿italic-ı\delta\imathitalic_δ italic_ı. On obtient alors

δ⁢ı⁢(𝔛P⋆⁢(S))=𝔛⋆⁢(Mˇ).𝛿italic-ısubscriptsuperscript𝔛⋆𝑃𝑆superscript𝔛⋆ˇ𝑀\delta\imath\left(\mathfrak{X}^{\star}_{P}(S)\right)=\mathfrak{X}^{\star}\left% (\check{M}\right).italic_δ italic_ı ( fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) ) = fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG ) .

Soient maintenant α1∈𝔛P⋆⁢(S)subscript𝛼1subscriptsuperscript𝔛⋆𝑃𝑆\alpha_{1}\in\mathfrak{X}^{\star}_{P}(S)italic_α start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ∈ fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) et α2∈𝔛P⋆⁢(S)subscript𝛼2subscriptsuperscript𝔛⋆𝑃𝑆\alpha_{2}\in\mathfrak{X}^{\star}_{P}(S)italic_α start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ∈ fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) telles que

δ⁢ı⁢(α1)=δ⁢ı⁢(α2)=αˇ∈𝔛⋆⁢(Mˇ).𝛿italic-ısubscript𝛼1𝛿italic-ısubscript𝛼2ˇ𝛼superscript𝔛⋆ˇ𝑀\delta\imath\left(\alpha_{1}\right)=\delta\imath\left(\alpha_{2}\right)=\check% {\alpha}\in\mathfrak{X}^{\star}\left(\check{M}\right).italic_δ italic_ı ( italic_α start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) = italic_δ italic_ı ( italic_α start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) = overroman_ˇ start_ARG italic_α end_ARG ∈ fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG ) .

On en déduit trivialement que

{α2−α1∈𝔛P⋆⁢(S)α2−α1∈ker⁡δ⁢ı.casessubscript𝛼2subscript𝛼1subscriptsuperscript𝔛⋆𝑃𝑆subscript𝛼2subscript𝛼1ker𝛿italic-ı\left\{\begin{array}[c]{c}\alpha_{2}-\alpha_{1}\in\mathfrak{X}^{\star}_{P}(S)% \\ \alpha_{2}-\alpha_{1}\in\operatorname{ker}\delta\imath.\end{array}\right.{ start_ARRAY start_ROW start_CELL italic_α start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT - italic_α start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ∈ fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL italic_α start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT - italic_α start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ∈ roman_ker italic_δ italic_ı . end_CELL end_ROW end_ARRAY

Puisque ker⁡δ⁢ı=𝔛⁢(S)annker𝛿italic-ı𝔛superscript𝑆ann\operatorname{ker}\delta\imath=\mathfrak{X}(S)^{\operatorname{ann}}roman_ker italic_δ italic_ı = fraktur_X ( italic_S ) start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT, on en déduit d’après (RP 2) que α2−α1∈ker⁡Psubscript𝛼2subscript𝛼1ker𝑃\alpha_{2}-\alpha_{1}\in\operatorname{ker}Pitalic_α start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT - italic_α start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ∈ roman_ker italic_P et ainsi P⁢(α2)=P⁢(α1)=Xˇ∈𝔛⁢(Mˇ)𝑃subscript𝛼2𝑃subscript𝛼1ˇ𝑋𝔛ˇ𝑀P\left(\alpha_{2}\right)=P\left(\alpha_{1}\right)=\check{X}\in\mathfrak{X}% \left(\check{M}\right)italic_P ( italic_α start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) = italic_P ( italic_α start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) = overroman_ˇ start_ARG italic_X end_ARG ∈ fraktur_X ( overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG ).

On définit alors sans ambiguïté le tenseur restreint Pˇˇ𝑃\check{P}overroman_ˇ start_ARG italic_P end_ARG où Pˇ⁢(αˇ)=Xˇˇ𝑃ˇ𝛼ˇ𝑋\check{P}\left(\check{\alpha}\right)=\check{X}overroman_ˇ start_ARG italic_P end_ARG ( overroman_ˇ start_ARG italic_α end_ARG ) = overroman_ˇ start_ARG italic_X end_ARG par

Pˇ=d⁢ı−1∘P∘δ⁢ı|𝔛P⋆⁢(S)−1.ˇ𝑃evaluated-at𝑑superscriptitalic-ı1𝑃𝛿italic-ısubscriptsuperscript𝔛⋆𝑃𝑆1\check{P}=d\imath^{-1}\circ P\circ\delta\imath|_{\mathfrak{X}^{\star}_{P}(S)}^% {-1}.overroman_ˇ start_ARG italic_P end_ARG = italic_d italic_ı start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_P ∘ italic_δ italic_ı | start_POSTSUBSCRIPT fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT .

On vérifie que le tenseur Pˇˇ𝑃\check{P}overroman_ˇ start_ARG italic_P end_ARG est un tenseur de Poisson. 232323[MaMo84], (6.14) ∎

Afin de généraliser le processus de réduction aux variétés de Poisson partielles, on considère une variété (M,𝔄(M),{.,.}P)\left(M,\mathfrak{A}(M),\{.,.\}_{P}\right)( italic_M , fraktur_A ( italic_M ) , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ) de ce type associée au morphisme P:T♭⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T^{\flat}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M et on introduit les notations suivantes :

∙∙\bullet∙

𝔛♭⁢(S,M)superscript𝔛♭𝑆𝑀\mathfrak{X}^{\flat}(S,M)fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_S , italic_M ) :  espace vectoriel des 1111-formes différentielles définies sur S𝑆Sitalic_S à valeurs dans T♭⁢Msuperscript𝑇♭𝑀T^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M ;

∙∙\bullet∙

𝔛♭⁢(S)annsuperscript𝔛♭superscript𝑆ann\mathfrak{X}^{\flat}(S)^{\operatorname{ann}}fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_S ) start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT ;  annulateur partiel de 𝔛⁢(S)𝔛𝑆\mathfrak{X}(S)fraktur_X ( italic_S ), i.e. ensemble des 1111-formes appartenant à 𝔛♭⁢(S,M)superscript𝔛♭𝑆𝑀\mathfrak{X}^{\flat}(S,M)fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_S , italic_M ) qui s’annulent sur 𝔛⁢(S)𝔛𝑆\mathfrak{X}(S)fraktur_X ( italic_S ) ;

∙∙\bullet∙

𝔛P♭⁢(S)subscriptsuperscript𝔛♭𝑃𝑆\mathfrak{X}^{\flat}_{P}(S)fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) :  sous-espace des 1111-formes appartenant à 𝔛♭⁢(S,M)superscript𝔛♭𝑆𝑀\mathfrak{X}^{\flat}(S,M)fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_S , italic_M ) dont l’image par P𝑃Pitalic_P est un vecteur tangent à S𝑆Sitalic_S.

En adaptant la démonstration du théorème 3.55 à notre situation, on obtient

Théorème 3.56.

Soit S𝑆Sitalic_S une sous-variété immergée de la variété de Poisson partielle M𝑀Mitalic_M où S𝑆Sitalic_S est paramétrée par (Mˇ,ı:Mˇ→M):ˇ𝑀italic-ı→ˇ𝑀𝑀(\check{M},\imath:\check{M}\to M)( overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG , italic_ı : overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG → italic_M ).
Supposons que l’on ait

(RpP 1)

𝔛P♭⁢(S)+𝔛♭⁢(S)ann=𝔛♭⁢(S,M)subscriptsuperscript𝔛♭𝑃𝑆superscript𝔛♭superscript𝑆annsuperscript𝔛♭𝑆𝑀\mathfrak{X}^{\flat}_{P}(S)+\mathfrak{X}^{\flat}(S)^{\operatorname{ann}}=% \mathfrak{X}^{\flat}(S,M)fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) + fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_S ) start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT = fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_S , italic_M )

(RpP 2)

𝔛P♭⁢(S)∩𝔛♭⁢(S)ann⊂ker⁡Psubscriptsuperscript𝔛♭𝑃𝑆superscript𝔛♭superscript𝑆annker𝑃\mathfrak{X}^{\flat}_{P}(S)\cap\mathfrak{X}^{\flat}(S)^{\operatorname{ann}}% \subset\operatorname{ker}Pfraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) ∩ fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_S ) start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT ⊂ roman_ker italic_P

S𝑆Sitalic_S hérite alors une structure de variété de Poisson partielle pour le tenseur

Pˇ=d⁢ı−1∘P∘δ⁢ı|𝔛P♭⁢(S)−1ˇ𝑃evaluated-at𝑑superscriptitalic-ı1𝑃𝛿italic-ısubscriptsuperscript𝔛♭𝑃𝑆1\check{P}=d\imath^{-1}\circ P\circ\delta\imath|_{\mathfrak{X}^{\flat}_{P}(S)}^% {-1}overroman_ˇ start_ARG italic_P end_ARG = italic_d italic_ı start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_P ∘ italic_δ italic_ı | start_POSTSUBSCRIPT fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT

3.2.9 Processus de projection

Le problème de projection est de déterminer les distributions intégrables 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D d’une variété de Poisson M𝑀Mitalic_M pour lesquelles la variété quotient M/𝒟𝑀𝒟M/\mathcal{D}italic_M / caligraphic_D hérite d’une structure de variété de Poisson.
On se réfère à nouveau au document [MaMo84] et à l’article [MMR85].
Soit (Mˇ,ȷ:M→Mˇ):ˇ𝑀italic-ȷ→𝑀ˇ𝑀\left(\check{M},\jmath:M\to\check{M}\right)( overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG , italic_ȷ : italic_M → overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG ) une paramétrisation de M/𝒟𝑀𝒟M/\mathcal{D}italic_M / caligraphic_D où Mˇˇ𝑀\check{M}overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG est la variété de paramétrisation et où ȷ:M→Mˇ:italic-ȷ→𝑀ˇ𝑀\jmath:M\to\check{M}italic_ȷ : italic_M → overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG est une submersion surjective telles que les feuilles de la distribution sont les fibres de la submersion.
Un champ de vecteurs X𝑋Xitalic_X est dit projetable si pour tout couple (x1,x2)subscript𝑥1subscript𝑥2\left(x_{1},x_{2}\right)( italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , italic_x start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) de points de la même feuille, on a :

d⁢ȷ⁢(x1).X⁢(x1)=d⁢ȷ⁢(x2).X⁢(x2)formulae-sequence𝑑italic-ȷsubscript𝑥1𝑋subscript𝑥1𝑑italic-ȷsubscript𝑥2𝑋subscript𝑥2d\jmath\left(x_{1}\right).X\left(x_{1}\right)=d\jmath\left(x_{2}\right).X\left% (x_{2}\right)italic_d italic_ȷ ( italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) . italic_X ( italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) = italic_d italic_ȷ ( italic_x start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) . italic_X ( italic_x start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT )

Un champ de vecteurs projetable définit alors un unique champ de vecteurs Xˇˇ𝑋\check{X}overroman_ˇ start_ARG italic_X end_ARG sur Mˇˇ𝑀\check{M}overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG par

Xˇ⁢(ȷ⁢(x))=d⁢ȷ⁢(x).X⁢(x)formulae-sequenceˇ𝑋italic-ȷ𝑥𝑑italic-ȷ𝑥𝑋𝑥\check{X}\left(\jmath(x)\right)=d\jmath(x).X(x)overroman_ˇ start_ARG italic_X end_ARG ( italic_ȷ ( italic_x ) ) = italic_d italic_ȷ ( italic_x ) . italic_X ( italic_x )

appelé projeté de X𝑋Xitalic_X sur Mˇˇ𝑀\check{M}overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG.
Une forme différentielle α𝛼\alphaitalic_α est dite projetable s’il existe une forme différentielle αˇ∈𝔛⋆⁢(M)ˇ𝛼superscript𝔛⋆𝑀\check{\alpha}\in\mathfrak{X}^{\star}(M)overroman_ˇ start_ARG italic_α end_ARG ∈ fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) telle que pour point x𝑥xitalic_x de M𝑀Mitalic_M, on ait :

α⁢(x)=δ⁢ȷ⁢(x).αˇ⁢(ȷ⁢(x)).formulae-sequence𝛼𝑥𝛿italic-ȷ𝑥ˇ𝛼italic-ȷ𝑥\alpha(x)=\delta\jmath(x).\check{\alpha}\left(\jmath(x)\right).italic_α ( italic_x ) = italic_δ italic_ȷ ( italic_x ) . overroman_ˇ start_ARG italic_α end_ARG ( italic_ȷ ( italic_x ) ) .

On introduit alors les notations

∙∙\bullet∙

𝔛𝒟⁢(M)subscript𝔛𝒟𝑀\mathfrak{X}_{\mathcal{D}}(M)fraktur_X start_POSTSUBSCRIPT caligraphic_D end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M ) : sous-espace vectoriel des champs de vecteurs projetables ;

∙∙\bullet∙

𝔛𝒟⋆⁢(M)subscriptsuperscript𝔛⋆𝒟𝑀\mathfrak{X}^{\star}_{\mathcal{D}}(M)fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT caligraphic_D end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M ) : sous-espace vectoriel des formes différentielles projetables.

On obtient alors le résultat suivant (cf. [MaMo84], Lemma 7.1).

Théorème 3.57.

Soit 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D une distribution intégrable d’une variété de Poisson partielle M𝑀Mitalic_M. Supposons que les feuilles soient connexes et que l’espace quotient M/𝒟𝑀𝒟M/\mathcal{D}italic_M / caligraphic_D soit une variété quotient Mˇˇ𝑀\check{M}overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG où la projection canonique ȷ:M→Mˇ:italic-ȷ→𝑀ˇ𝑀\jmath:M\to\check{M}italic_ȷ : italic_M → overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG est une submersion surjective. Si

(PpP)

P⁢(𝔛D⋆⁢(M))⊂𝔛D⁢(M)𝑃subscriptsuperscript𝔛⋆𝐷𝑀subscript𝔛𝐷𝑀P\left(\mathfrak{X}^{\star}_{D}(M)\right)\subset\mathfrak{X}_{D}(M)italic_P ( fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_D end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M ) ) ⊂ fraktur_X start_POSTSUBSCRIPT italic_D end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M )

alors Mˇˇ𝑀\check{M}overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG hérite de M𝑀Mitalic_M d’une structure de variété de Poisson partielle définie par le tenseur

Pˇ=d⁢ȷ∘P∘δ⁢ȷ.ˇ𝑃𝑑italic-ȷ𝑃𝛿italic-ȷ\check{P}=d\jmath\circ P\circ\delta\jmath.overroman_ˇ start_ARG italic_P end_ARG = italic_d italic_ȷ ∘ italic_P ∘ italic_δ italic_ȷ .

4 Couple de variétés hamiltoniennes partielles compatibles

La notion fondamentale de structure bihamiltonienne pour les systèmes dynamiques a été introduite en 1978 par F. Magri dans [Mag78]. Du point de vue géométrique, ceci correspond à l’existence de deux structures de Poisson liées par un opérateur de récursion permettant de générer une suite d’intégrales premières.

Les structures de Poisson mises en jeu peuvent être définies à l’aide d’un morphisme antisymétrique P𝑃Pitalic_P du fibré cotangent T′⁢Msuperscript𝑇′𝑀T^{\prime}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M dans le fibré tangent T⁢M𝑇𝑀TMitalic_T italic_M. Ce morphisme est associé à un crochet {.,.}\{.,.\}{ . , . } sur l’ensemble C∞⁢(M)superscript𝐶𝑀C^{\infty}(M)italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) des fonctions lisses sur la variété, i.e. une application bilinéaire antisymétrique C∞⁢(M)×C∞⁢(M)→C∞⁢(M)→superscript𝐶𝑀superscript𝐶𝑀superscript𝐶𝑀C^{\infty}(M)\times C^{\infty}(M)\to C^{\infty}(M)italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) × italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) → italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) qui satisfait à la fois les identités de Jacobi et de Leibniz.

Comme rappelé en introduction, une généralisation au cas où le tenseur P𝑃Pitalic_P n’est défini que sur un sous-fibré du fibré cotangent dans le cadre de structures de Banach conduit à la notion de variété de Poisson partielle.

On est alors amené naturellement à étudier les notions de structures bihamiltoniennes partielles. On se focalise ici, dans le cadre c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-complet sur des variétés :

  • ∙∙\bullet∙

    de type PQPQ\operatorname{PQ}roman_PQ correspondant à un couple (P,Q)𝑃𝑄(P,Q)( italic_P , italic_Q ) de deux structures de Poisson partielles, définies sur le même sous-fibré T♭⁢Msuperscript𝑇♭𝑀T^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M, qui sont compatibles, i.e. pour lesquelle P+Q𝑃𝑄P+Qitalic_P + italic_Q est encore une structure de même type ;

  • ∙∙\bullet∙

    de type PNPN\operatorname{PN}roman_PN correspondant à la donnée d’un tenseur de Poisson P:T♭⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T^{\flat}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M et d’un opérateur de Nijenhuis N𝑁Nitalic_N vérifiant une condition de compatibilité avec P𝑃Pitalic_P ;

  • ∙∙\bullet∙

    P⁢ΩPΩ\operatorname{P\Omega}roman_P roman_Ω correspondant à la donnée d’un tenseur de Poisson P:T⁢♭⁢M→T⁢M:𝑃→𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T\flat M\to TMitalic_P : italic_T ♭ italic_M → italic_T italic_M et d’une forme symplectique faible Ω:T⁢M→T′⁢M:Ω→𝑇𝑀superscript𝑇′𝑀\Omega:TM\to T^{\prime}Mroman_Ω : italic_T italic_M → italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M à valeurs dans T♭⁢Msuperscript𝑇♭𝑀T^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M vérifiant la condition de compatibilité d⁢(Ω⁢P⁢Ω)=0𝑑Ω𝑃Ω0d(\Omega P\Omega)=0italic_d ( roman_Ω italic_P roman_Ω ) = 0.

Ces notions sont illustrées par de nombreux exemples tant en dimension finie qu’infinie.

M𝑀Mitalic_M désigne une variété adaptée (ou c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-complète) modelée sur l’espace vectoriel adapté 𝕄𝕄\mathbb{M}blackboard_M, pM:T⁢M→M:subscript𝑝𝑀→𝑇𝑀𝑀p_{M}:TM\to Mitalic_p start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT : italic_T italic_M → italic_M son fibré tangent cinématique et pM′:T′⁢M→M:superscriptsubscript𝑝𝑀′→superscript𝑇′𝑀𝑀p_{M}^{\prime}:T^{\prime}M\to Mitalic_p start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_M son fibré cotangent cinématique.

4.1 Variétés PQPQ\operatorname{PQ}roman_PQ partielles

Définition 4.1.

Soit p♭:T♭⁢M→M:superscript𝑝♭→superscript𝑇♭𝑀𝑀p^{\flat}:T^{\flat}M\to Mitalic_p start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_M un sous-fibré faible de pM′:T′⁢M→M:superscriptsubscript𝑝𝑀′→superscript𝑇′𝑀𝑀p_{M}^{\prime}:T^{\prime}M\to Mitalic_p start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_M.
Soient deux ancres de Poisson partielles P:T♭⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T^{\flat}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M et Q:T♭⁢M→T⁢M:𝑄→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀Q:T^{\flat}M\to TMitalic_Q : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M. M𝑀Mitalic_M est dite variété PQPQ\operatorname{PQ}roman_PQ partielle si la somme des ancres P+Q:T♭→T⁢M:𝑃𝑄→superscript𝑇♭𝑇𝑀P+Q:T^{\flat}\to TMitalic_P + italic_Q : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT → italic_T italic_M est encore une ancre de Poisson partielle. Dans ce cas, les deux ancres de Poisson sont dites compatibles.

Soient P¯~¯~𝑃\underline{\tilde{P}}under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG et Q¯~¯~𝑄\underline{\tilde{Q}}under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_Q end_ARG end_ARG les tenseurs antisymétriques associés à des quasi-ancres de Poisson PP\operatorname{P}roman_P et QQ\operatorname{Q}roman_Q respectivement. Alors le crochet de Schouten [P¯~,Q¯~]¯~𝑃¯~𝑄[\underline{\tilde{P}},\underline{\tilde{Q}}][ under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG , under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_Q end_ARG end_ARG ] est bien défini (cf. [CaPe23], Chapitre 7, Définition 7.50) et comme que le degré de P¯~¯~𝑃\underline{\tilde{P}}under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG et Q¯~¯~𝑄\underline{\tilde{Q}}under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_Q end_ARG end_ARG est 2222, d’après le Théorème 7.51 (2), le crochet de Schouten [P¯~,Q¯~]¯~𝑃¯~𝑄[\underline{\tilde{P}},\underline{\tilde{Q}}][ under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG , under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_Q end_ARG end_ARG ] est symétrique.

Théorème 4.2.

Deux ancres de Poisson partielles P:T♭⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T^{\flat}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M et Q:T♭⁢M→T⁢M:𝑄→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀Q:T^{\flat}M\to TMitalic_Q : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M sont compatibles si et seulement si le crochet de Schouten [P¯~,Q¯~]¯~𝑃¯~𝑄[\underline{\tilde{P}},\underline{\tilde{Q}}][ under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG , under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_Q end_ARG end_ARG ] est nul.

Démonstration.

Soient P:T♭⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T^{\flat}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M et Q:T♭⁢M→T⁢M:𝑄→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀Q:T^{\flat}M\to TMitalic_Q : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M deux ancres de Poisson.
Puisque le crochet de Schouten est bilinéaire symétrique en degré 2222 (comme on l’a déjà vu avant l’énoncé du Théorème), on a:

[P¯~+Q¯~,P¯~+Q¯~]=[P¯~,P¯~]+2⁢[P¯~,Q¯~]+[Q¯~,Q¯~].¯~𝑃¯~𝑄¯~𝑃¯~𝑄¯~𝑃¯~𝑃2¯~𝑃¯~𝑄¯~𝑄¯~𝑄\displaystyle[\underline{\tilde{P}}+\underline{\tilde{Q}},\underline{\tilde{P}% }+\underline{\tilde{Q}}]=[\underline{\tilde{P}},\underline{\tilde{P}}]+2[% \underline{\tilde{P}},\underline{\tilde{Q}}]+[\underline{\tilde{Q}},\underline% {\tilde{Q}}].[ under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG + under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_Q end_ARG end_ARG , under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG + under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_Q end_ARG end_ARG ] = [ under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG , under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG ] + 2 [ under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG , under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_Q end_ARG end_ARG ] + [ under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_Q end_ARG end_ARG , under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_Q end_ARG end_ARG ] . (4.1)

Le fait que P𝑃Pitalic_P et Q𝑄Qitalic_Q soient des ancres de Poisson se traduit, d’après la relation (3.7) et le théorème 3.19 on a [P¯~,P¯~]=[Q¯~,Q¯~]=0¯~𝑃¯~𝑃¯~𝑄¯~𝑄0[\underline{\tilde{P}},\underline{\tilde{P}}]=[\underline{\tilde{Q}},% \underline{\tilde{Q}}]=0[ under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG , under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG ] = [ under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_Q end_ARG end_ARG , under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_Q end_ARG end_ARG ] = 0. La compatibilité de P𝑃Pitalic_P et de Q𝑄Qitalic_Q se traduit pour les mêmes raisons par [P¯~+Q¯~,P¯~+Q¯~]=0¯~𝑃¯~𝑄¯~𝑃¯~𝑄0[\underline{\tilde{P}}+\underline{\tilde{Q}},\underline{\tilde{P}}+\underline{% \tilde{Q}}]=0[ under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG + under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_Q end_ARG end_ARG , under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG + under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_Q end_ARG end_ARG ] = 0. Le résultat découle alors de la formule (4.1).
∎

4.1.1 Exemples de variétés de Poisson partielles compatibles

Example 4.3.

Crochets de Poisson compatibles sur le dual d’une algèbre de Banach Lie-Poisson non nécessairement réflexive
Les crochets {.,.}LP\{.,.\}_{\operatorname{LP}}{ . , . } start_POSTSUBSCRIPT roman_LP end_POSTSUBSCRIPT (structure linéaire de Lie-Poisson) et {.,.}m0\{.,.\}_{m_{0}}{ . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_m start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT sur le dual 𝔤⋆superscript𝔤⋆\mathfrak{g}^{\star}fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT de l’algèbre de Lie de Banach non nécessairement réflexive 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g donnés à l’exemple 3.28 sont compatibles car leur somme n’est autre que le crochet {.,.}LP\{.,.\}_{\operatorname{LP}}{ . , . } start_POSTSUBSCRIPT roman_LP end_POSTSUBSCRIPT translaté de l’origine à −m0subscript𝑚0-m_{0}- italic_m start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT.
𝔤⋆superscript𝔤⋆\mathfrak{g}^{\star}fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT munies des ancres associées à ces deux crochets est une variété PQPQ\operatorname{PQ}roman_PQ partielle.

Example 4.4.

On reprend l’espace P∞⁢(M)superscript𝑃𝑀P^{\infty}(M)italic_P start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) défini à l’Exemple 3.31.
On munit la variété M𝑀Mitalic_M de deux structures de Poisson compatibles données par des tenseurs Λ1subscriptΛ1\Lambda_{1}roman_Λ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT et Λ2subscriptΛ2\Lambda_{2}roman_Λ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT, ce qui donne en particulier que Λ1+Λ2subscriptΛ1subscriptΛ2\Lambda_{1}+\Lambda_{2}roman_Λ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT + roman_Λ start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT est encore de Poisson.
On obtient alors sur la variété adaptée P∞⁢(M)superscript𝑃𝑀P^{\infty}(M)italic_P start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ) deux structures de Poisson partielles qui restent compatibles puisque leur somme est encore une structure de même type.

Example 4.5.

Limite directe de structures de Banach-Poisson compatibles.
On se réfère à l’exemple 3.30 et on considère deux suite directes (T♭Mi,Pi,{.,.}Pi)i∈ℕ\left(T^{\flat}M_{i},P_{i},\{.,.\}_{P_{i}}\right)_{i\in\mathbb{N}}( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_i ∈ blackboard_N end_POSTSUBSCRIPT et (T♭Mi,Qi,{.,.}Qi)i∈ℕ\left(T^{\flat}M_{i},Q_{i},\{.,.\}_{Q_{i}}\right)_{i\in\mathbb{N}}( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_i ∈ blackboard_N end_POSTSUBSCRIPT de structures de Banach-Poisson partielles.
Les relations (1) et (3) sont trivialement vérifiées. En ce qui concerne la relation (2), pour αi∈Txi♭⁢Misubscript𝛼𝑖superscriptsubscript𝑇subscript𝑥𝑖♭subscript𝑀𝑖\alpha_{i}\in T_{x_{i}}^{\flat}M_{i}italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ∈ italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT, on pose Xi=Pi⁢(αi)subscript𝑋𝑖subscript𝑃𝑖subscript𝛼𝑖X_{i}=P_{i}\left(\alpha_{i}\right)italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT = italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) et Yi=Qi⁢(αi)subscript𝑌𝑖subscript𝑄𝑖subscript𝛼𝑖Y_{i}=Q_{i}\left(\alpha_{i}\right)italic_Y start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT = italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) ; on a par linéarité T⁢εii+1⁢(Xi+Yi)=T⁢εii+1⁢(Xi)+T⁢εii+1⁢(Yi)𝑇superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝑋𝑖subscript𝑌𝑖𝑇superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝑋𝑖𝑇superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝑌𝑖T\varepsilon_{i}^{i+1}\left(X_{i}+Y_{i}\right)=T\varepsilon_{i}^{i+1}\left(X_{% i}\right)+T\varepsilon_{i}^{i+1}\left(Y_{i}\right)italic_T italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT + italic_Y start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) = italic_T italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) + italic_T italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Y start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) ou encore

T⁢εii+1∘(Pi⁢(αi)+Qi⁢(αi))=T⁢εii+1∘Pi⁢(αi)+T⁢εii+1∘Qi⁢(αi).𝑇superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝑃𝑖subscript𝛼𝑖subscript𝑄𝑖subscript𝛼𝑖𝑇superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝑃𝑖subscript𝛼𝑖𝑇superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝑄𝑖subscript𝛼𝑖T\varepsilon_{i}^{i+1}\circ\left(P_{i}\left(\alpha_{i}\right)+Q_{i}\left(% \alpha_{i}\right)\right)=T\varepsilon_{i}^{i+1}\circ P_{i}\left(\alpha_{i}% \right)+T\varepsilon_{i}^{i+1}\circ Q_{i}\left(\alpha_{i}\right).italic_T italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ ( italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) + italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) ) = italic_T italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) + italic_T italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) .

Puisque αi=T⋆⁢εii+1⁢(αi+1)subscript𝛼𝑖superscript𝑇⋆superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝛼𝑖1\alpha_{i}=T^{\star}\varepsilon_{i}^{i+1}\left(\alpha_{i+1}\right)italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT = italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUBSCRIPT ), on en déduit que

T⁢εii+1∘(Pi⁢(T⋆⁢εii+1⁢(αi+1))+Qi⁢(T⋆⁢εii+1⁢(αi+1)))=T⁢εii+1∘Pi⁢(T⋆⁢εii+1⁢(αi+1))+T⁢εii+1∘Qi⁢(T⋆⁢εii+1⁢(αi+1))missing-subexpression𝑇superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝑃𝑖superscript𝑇⋆superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝛼𝑖1subscript𝑄𝑖superscript𝑇⋆superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝛼𝑖1𝑇superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝑃𝑖superscript𝑇⋆superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝛼𝑖1𝑇superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝑄𝑖superscript𝑇⋆superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝛼𝑖1\begin{array}[]{cl}&T\varepsilon_{i}^{i+1}\circ\left(P_{i}\left(T^{\star}% \varepsilon_{i}^{i+1}\left(\alpha_{i+1}\right)\right)+Q_{i}\left(T^{\star}% \varepsilon_{i}^{i+1}\left(\alpha_{i+1}\right)\right)\right)\\ =&T\varepsilon_{i}^{i+1}\circ P_{i}\left(T^{\star}\varepsilon_{i}^{i+1}\left(% \alpha_{i+1}\right)\right)+T\varepsilon_{i}^{i+1}\circ Q_{i}\left(T^{\star}% \varepsilon_{i}^{i+1}\left(\alpha_{i+1}\right)\right)\end{array}start_ARRAY start_ROW start_CELL end_CELL start_CELL italic_T italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ ( italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUBSCRIPT ) ) + italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUBSCRIPT ) ) ) end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL = end_CELL start_CELL italic_T italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUBSCRIPT ) ) + italic_T italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUBSCRIPT ) ) end_CELL end_ROW end_ARRAY

ce qui donne

T⁢εii+1∘((Pi+Qi)⁢(T⋆⁢εii+1⁢(αi+1)))=T⁢εii+1∘Pi⁢(T⋆⁢εii+1⁢(αi+1))+T⁢εii+1∘Qi⁢(T⋆⁢εii+1⁢(αi+1))missing-subexpression𝑇superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝑃𝑖subscript𝑄𝑖superscript𝑇⋆superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝛼𝑖1𝑇superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝑃𝑖superscript𝑇⋆superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝛼𝑖1𝑇superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝑄𝑖superscript𝑇⋆superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝛼𝑖1\begin{array}[]{cl}&T\varepsilon_{i}^{i+1}\circ\left(\left(P_{i}+Q_{i}\right)% \left(T^{\star}\varepsilon_{i}^{i+1}\left(\alpha_{i+1}\right)\right)\right)\\ =&T\varepsilon_{i}^{i+1}\circ P_{i}\left(T^{\star}\varepsilon_{i}^{i+1}\left(% \alpha_{i+1}\right)\right)+T\varepsilon_{i}^{i+1}\circ Q_{i}\left(T^{\star}% \varepsilon_{i}^{i+1}\left(\alpha_{i+1}\right)\right)\end{array}start_ARRAY start_ROW start_CELL end_CELL start_CELL italic_T italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ ( ( italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT + italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUBSCRIPT ) ) ) end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL = end_CELL start_CELL italic_T italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUBSCRIPT ) ) + italic_T italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUBSCRIPT ) ) end_CELL end_ROW end_ARRAY

ou encore

T⁢εii+1∘(Pi+Qi)∘T⋆⁢εii+1=T⁢εii+1∘Pi∘T⋆⁢εii+1+T⁢εii+1∘Qi∘T⋆⁢εii+1.𝑇superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝑃𝑖subscript𝑄𝑖superscript𝑇⋆superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1𝑇superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝑃𝑖superscript𝑇⋆superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1𝑇superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝑄𝑖superscript𝑇⋆superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1T\varepsilon_{i}^{i+1}\circ\left(P_{i}+Q_{i}\right)\circ T^{\star}\varepsilon_% {i}^{i+1}=T\varepsilon_{i}^{i+1}\circ P_{i}\circ T^{\star}\varepsilon_{i}^{i+1% }+T\varepsilon_{i}^{i+1}\circ Q_{i}\circ T^{\star}\varepsilon_{i}^{i+1}.italic_T italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ ( italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT + italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) ∘ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT = italic_T italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ∘ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT + italic_T italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ∘ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT .

On obtient finalement en utilisant la relation (2) pour Pisubscript𝑃𝑖P_{i}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT et Qisubscript𝑄𝑖Q_{i}italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT au second membre :

T⁢εii+1∘(Pi+Qi)∘T⋆⁢εii+1=Pi+1+Qi+1.𝑇superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝑃𝑖subscript𝑄𝑖superscript𝑇⋆superscriptsubscript𝜀𝑖𝑖1subscript𝑃𝑖1subscript𝑄𝑖1T\varepsilon_{i}^{i+1}\circ\left(P_{i}+Q_{i}\right)\circ T^{\star}\varepsilon_% {i}^{i+1}=P_{i+1}+Q_{i+1}.italic_T italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ ( italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT + italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) ∘ italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_ε start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT = italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUBSCRIPT + italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUBSCRIPT .

Il existe alors un sous fibré faible p♭:T♭⁢M→M:superscript𝑝♭→superscript𝑇♭𝑀𝑀p^{\flat}:T^{\flat}M\to Mitalic_p start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_M de pM′:T′⁢M→M:subscriptsuperscript𝑝′𝑀→superscript𝑇′𝑀𝑀p^{\prime}_{M}:T^{\prime}M\to Mitalic_p start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_M, où M=lim→⁢Mi𝑀→subscript𝑀𝑖M=\underrightarrow{\lim}M_{i}italic_M = under→ start_ARG roman_lim end_ARG italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT est une variété adaptée, et un morphisme P+Q:T♭⁢M→T⁢M:𝑃𝑄→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P+Q:T^{\flat}M\to TMitalic_P + italic_Q : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M (où P𝑃Pitalic_P et Q𝑄Qitalic_Q sont obtenus ainsi qu’à l’exemple 4.5) tel que (M,𝔄P+Q(M),{.,.}P+Q)\left(M,\mathfrak{A}_{P+Q}(M),\{.,.\}_{P+Q}\right)( italic_M , fraktur_A start_POSTSUBSCRIPT italic_P + italic_Q end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M ) , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P + italic_Q end_POSTSUBSCRIPT ) est une structure de Poisson partielle et ainsi M𝑀Mitalic_M est une variété PQPQ\operatorname{PQ}roman_PQ partielle.

4.1.2 Famille de crochets d’une variété PQPQ\operatorname{PQ}roman_PQ partielle

Soient P:T♭⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T^{\flat}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M et Q:T♭⁢M→T⁢M:𝑄→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀Q:T^{\flat}M\to TMitalic_Q : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M deux ancres de Poisson compatibles. On considère pour λ∈[0,+∞[∪{∞}\lambda\in[0,+\infty[\cup\{\infty\}italic_λ ∈ [ 0 , + ∞ [ ∪ { ∞ } l’application Pλ=P+λ⁢Q:T♭⁢M→T⁢M:subscript𝑃𝜆𝑃𝜆𝑄→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P_{\lambda}=P+\lambda Q:T^{\flat}M\to TMitalic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT = italic_P + italic_λ italic_Q : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M où P∞=Qsubscript𝑃𝑄P_{\infty}=Qitalic_P start_POSTSUBSCRIPT ∞ end_POSTSUBSCRIPT = italic_Q. Pour λ𝜆\lambdaitalic_λ quelconque dans [0,+∞[∪{∞}[0,+\infty[\cup\{\infty\}[ 0 , + ∞ [ ∪ { ∞ }, le morphisme Pλ=P+λ⁢Qsubscript𝑃𝜆𝑃𝜆𝑄P_{\lambda}=P+\lambda Qitalic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT = italic_P + italic_λ italic_Q est aussi une ancre de Poisson.

Par le même type de raisonnement que dans la preuve du Théorème 4.2 on obtient:

Proposition 4.6.

Soient P:T♭⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T^{\flat}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M et Q:T♭⁢M→T⁢M:𝑄→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀Q:T^{\flat}M\to TMitalic_Q : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M deux ancres de Poisson compatibles. Alors Pλsubscript𝑃𝜆P_{\lambda}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT est une ancre de Poisson pour tout λ∈[0,+∞[∪{∞}\lambda\in[0,+\infty[\cup\{\infty\}italic_λ ∈ [ 0 , + ∞ [ ∪ { ∞ }.

4.1.3 Distributions caractéristiques associées

Considérons p♭:T♭⁢M→M:superscript𝑝♭→superscript𝑇♭𝑀𝑀p^{\flat}:T^{\flat}M\to Mitalic_p start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_M un sous-fibré faible de pM′:T′⁢M→M:superscriptsubscript𝑝𝑀′→superscript𝑇′𝑀𝑀p_{M}^{\prime}:T^{\prime}M\to Mitalic_p start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_M au dessus de la variété de Banach M𝑀Mitalic_M.
Soient deux ancres de Poisson partielles P:T♭⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T^{\flat}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M et Q:T♭⁢M→T⁢M:𝑄→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀Q:T^{\flat}M\to TMitalic_Q : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M compatibles.
Soit pour λ∈[0,+∞[∪{∞}\lambda\in[0,+\infty[\cup\{\infty\}italic_λ ∈ [ 0 , + ∞ [ ∪ { ∞ } on pose Pλ=P+λ⁢Q:T♭⁢M→T⁢M:subscript𝑃𝜆𝑃𝜆𝑄→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P_{\lambda}=P+\lambda Q:T^{\flat}M\to TMitalic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT = italic_P + italic_λ italic_Q : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M où P∞=Qsubscript𝑃𝑄P_{\infty}=Qitalic_P start_POSTSUBSCRIPT ∞ end_POSTSUBSCRIPT = italic_Q. Même si la distribution caractéristique de P𝑃Pitalic_P et Q𝑄Qitalic_Q vérifie la propriété FSI, en général, la distribution caractéristique de Pλsubscript𝑃𝜆P_{\lambda}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT ne vérifie la propriété FSI même dans le contexte Banachique. En effet, par example si T𝑇Titalic_T et S𝑆Sitalic_S sont deux opérateurs linéaires d’un espace Banach 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E dans un espace de Banach 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F avec noyau scindé, en général le noyau de T+λ⁢S𝑇𝜆𝑆T+\lambda Sitalic_T + italic_λ italic_S, pour tout λ∈[0,+∞[\lambda\in[0,+\infty[italic_λ ∈ [ 0 , + ∞ [ n’est pas scindé. Il en résulte que les hypothèses du Theorème 3.32 ne sont pas satisfaites en général pour Pλsubscript𝑃𝜆P_{\lambda}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT pour λ∈[0,+∞[\lambda\in[0,+\infty[italic_λ ∈ [ 0 , + ∞ [.
Soit 𝔉⁢(𝔼,𝔽)𝔉𝔼𝔽\mathfrak{F}(\mathbb{E},\mathbb{F})fraktur_F ( blackboard_E , blackboard_F ) (resp. 𝔉+⁢(𝔼,𝔽)subscript𝔉𝔼𝔽\mathfrak{F}_{+}(\mathbb{E},\mathbb{F})fraktur_F start_POSTSUBSCRIPT + end_POSTSUBSCRIPT ( blackboard_E , blackboard_F )) l’ensemble des opérateurs Fredholm (resp. semi-Fredholm supérieurs) d’un espace de Banach 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E dans un espace de Banach 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F 242424Un opérateur continu T:E→F:𝑇→𝐸𝐹T:E\to Fitalic_T : italic_E → italic_F est un opérateur semi-Fredholm supérieur si son noyau est de dimension finie et si son image est fermée. Si, de plus, son image est de codimension finie alors T𝑇Titalic_T est Fredholm. En particulier, 𝔉⁢(𝔼,𝔽)⊂𝔉+⁢(𝔼,𝔽)𝔉𝔼𝔽subscript𝔉𝔼𝔽\mathfrak{F}(\mathbb{E},\mathbb{F})\subset\mathfrak{F}_{+}(\mathbb{E},\mathbb{% F})fraktur_F ( blackboard_E , blackboard_F ) ⊂ fraktur_F start_POSTSUBSCRIPT + end_POSTSUBSCRIPT ( blackboard_E , blackboard_F ).
L’indice d’un opérateur de Fredholm T𝑇Titalic_T est défini par ind⁡T=dim(ker⁡T)−codim⁡(im⁡T).ind𝑇dimensionkernel𝑇codimim𝑇\operatorname{ind}T=\dim(\ker T)-\operatorname{codim}(\operatorname{im}T).roman_ind italic_T = roman_dim ( roman_ker italic_T ) - roman_codim ( roman_im italic_T ) ..
. Rappelons que l’ensemble 𝔉⁢(𝔼,𝔽)𝔉𝔼𝔽\mathfrak{F}(\mathbb{E},\mathbb{F})fraktur_F ( blackboard_E , blackboard_F ) (resp. 𝔉+⁢(𝔼,𝔽)subscript𝔉𝔼𝔽\mathfrak{F}_{+}(\mathbb{E},\mathbb{F})fraktur_F start_POSTSUBSCRIPT + end_POSTSUBSCRIPT ( blackboard_E , blackboard_F )) est ouvert dans l’ensemble ℒ⁢(𝔼,𝔽)ℒ𝔼𝔽\mathcal{L}(\mathbb{E},\mathbb{F})caligraphic_L ( blackboard_E , blackboard_F ) des opérateurs continus de 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E dans 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F (cf. [Mul07], Théorème 16.17 et Corollaire 18.2). Par suite, si T𝑇Titalic_T est un opérateur de Fredholm (resp. semi-Fredholm supérieur), pour tout opérateur continu S𝑆Sitalic_S, il existe ε>0𝜀0\varepsilon>0italic_ε > 0 tel que, pour tout λ∈[0,ε[\lambda\in[0,\varepsilon[italic_λ ∈ [ 0 , italic_ε [, T+λ⁢S𝑇𝜆𝑆T+\lambda Sitalic_T + italic_λ italic_S est Fredholm (resp. semi-Fredholm supérieur). Par suite, si P𝑃Pitalic_P est une ancre de Poisson partielle qui est un opérateur de Fredholm (resp. semi-Fredholm superieur) en restriction à chaque fibre alors les hypothèses du Théorème 3.32 sont satisfaites pour λ𝜆\lambdaitalic_λ assez petit. Malheureusement cet ensemble n’est pas fermé et on ne peut pas utiliser un argument de connexité dans ce cadre. Néanmoins, nous avons:

Théorème 4.7.

Soient deux ancres de Poisson partielles P:T♭⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T^{\flat}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M et Q:T♭⁢M→T⁢M:𝑄→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀Q:T^{\flat}M\to TMitalic_Q : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M compatibles sur une variété adaptée M𝑀Mitalic_M. Alors la distribution caractéristique 𝒟Pλsubscript𝒟subscript𝑃𝜆\mathcal{D}_{P_{\lambda}}caligraphic_D start_POSTSUBSCRIPT italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT est FSI dans les situations suivantes

  1. (1)

    M𝑀Mitalic_M est une variété Banachique et Px:Tx♭⁢M→Tx⁢M:subscript𝑃𝑥→superscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀subscript𝑇𝑥𝑀P_{x}:T_{x}^{\flat}M\to T_{x}Mitalic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT : italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M appartient à 𝔉⁢(Tx♭⁢M,Tx⁢M)𝔉superscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀subscript𝑇𝑥𝑀\mathfrak{F}\left(T_{x}^{\flat}M,T_{x}M\right)fraktur_F ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M ) et Qxsubscript𝑄𝑥Q_{x}italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT est un opérateur de rang fini pour tout x∈M𝑥𝑀x\in Mitalic_x ∈ italic_M.

  2. (2)

    M𝑀Mitalic_M est une variété Banachique et Px:Tx♭⁢M→Tx⁢M:subscript𝑃𝑥→superscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀subscript𝑇𝑥𝑀P_{x}:T_{x}^{\flat}M\to T_{x}Mitalic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT : italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M appartient à 𝔉+⁢(Tx♭⁢M,Tx⁢M)∖𝔉⁢(Tx♭⁢M,Tx⁢M)subscript𝔉superscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀subscript𝑇𝑥𝑀𝔉superscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀subscript𝑇𝑥𝑀\mathfrak{F}_{+}\left(T_{x}^{\flat}M,T_{x}M\right)\setminus\mathfrak{F}\left(T% _{x}^{\flat}M,T_{x}M\right)fraktur_F start_POSTSUBSCRIPT + end_POSTSUBSCRIPT ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M ) ∖ fraktur_F ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M ) pour tout x∈M𝑥𝑀x\in Mitalic_x ∈ italic_M

  3. (3)

    M=lim→⁢Mi𝑀→subscript𝑀𝑖M=\underrightarrow{\lim}M_{i}italic_M = under→ start_ARG roman_lim end_ARG italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT 252525Dans la contexte de l’Exemple 4.5. où (T♭Mi,Pi,{.,.}Pi)i∈ℕ\left(T^{\flat}M_{i},P_{i},\{.,.\}_{P_{i}}\right)_{i\in\mathbb{N}}( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_i ∈ blackboard_N end_POSTSUBSCRIPT et (T♭Mi,Qi,{.,.}Qi)i∈ℕ\left(T^{\flat}M_{i},Q_{i},\{.,.\}_{Q_{i}}\right)_{i\in\mathbb{N}}( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_i ∈ blackboard_N end_POSTSUBSCRIPT sont deux suites directes de structures de Banach-Poisson partielles telles que, pour tout i∈ℕ𝑖ℕi\in\mathbb{N}italic_i ∈ blackboard_N, Pisubscript𝑃𝑖P_{i}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT et Qisubscript𝑄𝑖Q_{i}italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT vérifient les hypothèses de la situation (1) ou de la situation (2).

Démonstration.

Dans la situation (1), d’après le Théorème de Kato (cf. [Kat58]), pour tout opérateur compact K:𝔼→𝔽:𝐾→𝔼𝔽K:\mathbb{E}\to\mathbb{F}italic_K : blackboard_E → blackboard_F, si T∈𝔉⁢(𝔼,𝔽)𝑇𝔉𝔼𝔽T\in\mathfrak{F}(\mathbb{E},\mathbb{F})italic_T ∈ fraktur_F ( blackboard_E , blackboard_F ), alors T+K∈𝔉⁢(𝔼,𝔽)𝑇𝐾𝔉𝔼𝔽T+K\in\mathfrak{F}(\mathbb{E},\mathbb{F})italic_T + italic_K ∈ fraktur_F ( blackboard_E , blackboard_F ). Comme λ⁢K𝜆𝐾\lambda Kitalic_λ italic_K est un opérateur compact pour tout λ∈[0,∞[\lambda\in[0,\infty[italic_λ ∈ [ 0 , ∞ [, il s’ensuit que T+λ⁢K∈𝔉⁢(𝔼,𝔽)𝑇𝜆𝐾𝔉𝔼𝔽T+\lambda K\in\mathfrak{F}(\mathbb{E},\mathbb{F})italic_T + italic_λ italic_K ∈ fraktur_F ( blackboard_E , blackboard_F ). Mais l’image d’un opérateur compact n’est pas fermée s’il n’est pas de rang fini. Pour que les hypothèses du Théorème 3.32 soient vérifiées pour λ=∞𝜆\lambda=\inftyitalic_λ = ∞, il faut donc que Qxsubscript𝑄𝑥Q_{x}italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT soit de rang fini. Dans ce cas ce théorème s’applique à chaque Pλsubscript𝑃𝜆P_{\lambda}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT pour λ∈[0,∞[∪{∞}\lambda\in[0,\infty[\cup\{\infty\}italic_λ ∈ [ 0 , ∞ [ ∪ { ∞ } ce qui prouve (1).

Dans la situation (2) bien que 𝔉+⁢(𝔼,𝔽)subscript𝔉𝔼𝔽\mathfrak{F}_{+}(\mathbb{E},\mathbb{F})fraktur_F start_POSTSUBSCRIPT + end_POSTSUBSCRIPT ( blackboard_E , blackboard_F ) ne soit pas fermé, compte tenu de la preuve du Corollaire 18.2 de [Mul07], l’ensemble 𝔉+⁢(𝔼,𝔽)∖𝔉⁢(𝔼,𝔽)subscript𝔉𝔼𝔽𝔉𝔼𝔽\mathfrak{F}_{+}(\mathbb{E},\mathbb{F})\setminus\mathfrak{F}(\mathbb{E},% \mathbb{F})fraktur_F start_POSTSUBSCRIPT + end_POSTSUBSCRIPT ( blackboard_E , blackboard_F ) ∖ fraktur_F ( blackboard_E , blackboard_F ) est fermé dans ℒ⁢(𝔼,𝔽)ℒ𝔼𝔽\mathcal{L}(\mathbb{E},\mathbb{F})caligraphic_L ( blackboard_E , blackboard_F ). Pour x∈M𝑥𝑀x\in Mitalic_x ∈ italic_M fixé, si Px∈𝔉+⁢(Tx♭⁢M,Tx⁢M)∖𝔉⁢(Tx♭⁢M,Tx⁢M)subscript𝑃𝑥subscript𝔉superscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀subscript𝑇𝑥𝑀𝔉superscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀subscript𝑇𝑥𝑀P_{x}\in\mathfrak{F}_{+}(T_{x}^{\flat}M,T_{x}M)\setminus\mathfrak{F}(T_{x}^{% \flat}M,T_{x}M)italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ∈ fraktur_F start_POSTSUBSCRIPT + end_POSTSUBSCRIPT ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M ) ∖ fraktur_F ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M ), nous avons vu qu’il existe ε>0𝜀0\varepsilon>0italic_ε > 0 tel que Px+λ⁢Qx∈𝔉+⁢(Tx♭⁢M,Tx⁢M)subscript𝑃𝑥𝜆subscript𝑄𝑥subscript𝔉superscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀subscript𝑇𝑥𝑀P_{x}+\lambda Q_{x}\in\mathfrak{F}_{+}(T_{x}^{\flat}M,T_{x}M)italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT + italic_λ italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ∈ fraktur_F start_POSTSUBSCRIPT + end_POSTSUBSCRIPT ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M ). Comme 𝔉+⁢(𝔼,𝔽)∖𝔉⁢(𝔼,𝔽)subscript𝔉𝔼𝔽𝔉𝔼𝔽\mathfrak{F}_{+}(\mathbb{E},\mathbb{F})\setminus\mathfrak{F}(\mathbb{E},% \mathbb{F})fraktur_F start_POSTSUBSCRIPT + end_POSTSUBSCRIPT ( blackboard_E , blackboard_F ) ∖ fraktur_F ( blackboard_E , blackboard_F ) est fermé, {λ∈[0,ε[:Px+λQx∈𝔉+(Tx♭M,TxM)∖𝔉(Tx♭M,TxM)}\{\lambda\in[0,\varepsilon[\;:\;P_{x}+\lambda Q_{x}\in\mathfrak{F}_{+}(T_{x}^{% \flat}M,T_{x}M)\setminus\mathfrak{F}(T_{x}^{\flat}M,T_{x}M)\}{ italic_λ ∈ [ 0 , italic_ε [ : italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT + italic_λ italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ∈ fraktur_F start_POSTSUBSCRIPT + end_POSTSUBSCRIPT ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M ) ∖ fraktur_F ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M ) } est fermé et

∃λ0∈[0,ε[:∀λ∈[0,λ0],Px+λQx∈𝔉+(Tx♭M,TxM)∖𝔉(Tx♭M,TxM).\exists\lambda_{0}\in[0,\varepsilon[:\;\forall\lambda\in[0,\lambda_{0}],\;P_{x% }+\lambda Q_{x}\in\mathfrak{F}_{+}(T_{x}^{\flat}M,T_{x}M)\setminus\mathfrak{F}% (T_{x}^{\flat}M,T_{x}M).∃ italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ∈ [ 0 , italic_ε [ : ∀ italic_λ ∈ [ 0 , italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ] , italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT + italic_λ italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ∈ fraktur_F start_POSTSUBSCRIPT + end_POSTSUBSCRIPT ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M ) ∖ fraktur_F ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M ) .

De plus, puisque 𝔉⁢(𝔼,𝔽)𝔉𝔼𝔽\mathfrak{F}(\mathbb{E},\mathbb{F})fraktur_F ( blackboard_E , blackboard_F ) est ouvert, il existe un intervalle ]λ0,λ1[⊂[0,ε[]\lambda_{0},\lambda_{1}[\subset[0,\varepsilon[] italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT , italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT [ ⊂ [ 0 , italic_ε [ tel que, sur cet intervalle, Px+λ⁢Qx∈𝔉⁢(Tx♭⁢M,Tx⁢M)subscript𝑃𝑥𝜆subscript𝑄𝑥𝔉superscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀subscript𝑇𝑥𝑀P_{x}+\lambda Q_{x}\in\mathfrak{F}(T_{x}^{\flat}M,T_{x}M)italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT + italic_λ italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ∈ fraktur_F ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M ). Mais alors, pour toute suite λn∈]λ0,λ1[\lambda_{n}\in]\lambda_{0},\lambda_{1}[italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ∈ ] italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT , italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT [ qui converge vers λ0subscript𝜆0\lambda_{0}italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT la suite d’opérateurs (Px+λn⁢Qx)subscript𝑃𝑥subscript𝜆𝑛subscript𝑄𝑥\left(P_{x}+\lambda_{n}Q_{x}\right)( italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT + italic_λ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ) converge vers Px+λ0⁢Qxsubscript𝑃𝑥subscript𝜆0subscript𝑄𝑥P_{x}+\lambda_{0}Q_{x}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT + italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT. Comme l’indice des opérateurs de Fredholm est constant sur chaque composante connexe de 𝔉⁢(Tx♭⁢M,Tx⁢M)𝔉superscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀subscript𝑇𝑥𝑀\mathfrak{F}(T_{x}^{\flat}M,T_{x}M)fraktur_F ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M ), il en résulte que l’indice de l’opérateur Px+λ0⁢Qxsubscript𝑃𝑥subscript𝜆0subscript𝑄𝑥P_{x}+\lambda_{0}Q_{x}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT + italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT est fini et donc ne peut pas appartenir à 𝔉+⁢(Tx♭⁢M,Tx⁢M)∖𝔉⁢(Tx♭⁢M,Tx⁢M)subscript𝔉superscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀subscript𝑇𝑥𝑀𝔉superscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀subscript𝑇𝑥𝑀\mathfrak{F}_{+}(T_{x}^{\flat}M,T_{x}M)\setminus\mathfrak{F}(T_{x}^{\flat}M,T_% {x}M)fraktur_F start_POSTSUBSCRIPT + end_POSTSUBSCRIPT ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M ) ∖ fraktur_F ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M ) d’où une contradiction.
Cela implique donc que Px+λ⁢Qxsubscript𝑃𝑥𝜆subscript𝑄𝑥P_{x}+\lambda Q_{x}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT + italic_λ italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT appartient à 𝔉+⁢(Tx♭⁢M,Tx⁢M)∖𝔉⁢(Tx♭⁢M,Tx⁢M)subscript𝔉superscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀subscript𝑇𝑥𝑀𝔉superscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀subscript𝑇𝑥𝑀\mathfrak{F}_{+}(T_{x}^{\flat}M,T_{x}M)\setminus\mathfrak{F}(T_{x}^{\flat}M,T_% {x}M)fraktur_F start_POSTSUBSCRIPT + end_POSTSUBSCRIPT ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M ) ∖ fraktur_F ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M ) pour tout λ∈[0,ε[\lambda\in[0,\varepsilon[italic_λ ∈ [ 0 , italic_ε [ et comme cet ensemble est fermé, le résultat est encore vrai pour λ∈[0,ϵ]𝜆0italic-ϵ\lambda\in[0,\epsilon]italic_λ ∈ [ 0 , italic_ϵ ]. Le même type de raisonnement permet de montrer que l’ensemble des λ∈[0,∞[\lambda\in[0,\infty[italic_λ ∈ [ 0 , ∞ [ tel que Px+λ⁢Qxsubscript𝑃𝑥𝜆subscript𝑄𝑥P_{x}+\lambda Q_{x}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT + italic_λ italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT appartient à 𝔉+⁢(Tx♭⁢M,Tx⁢M)∖𝔉⁢(Tx♭⁢M,Tx⁢M)subscript𝔉superscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀subscript𝑇𝑥𝑀𝔉superscriptsubscript𝑇𝑥♭𝑀subscript𝑇𝑥𝑀\mathfrak{F}_{+}(T_{x}^{\flat}M,T_{x}M)\setminus\mathfrak{F}(T_{x}^{\flat}M,T_% {x}M)fraktur_F start_POSTSUBSCRIPT + end_POSTSUBSCRIPT ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M ) ∖ fraktur_F ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M , italic_T start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_M ) est à la fois ouvert et fermé. Par connexité, cette propriété est donc vraie pour tout λ∈[0,∞[\lambda\in[0,\infty[italic_λ ∈ [ 0 , ∞ [.
Par suite, on peut donc appliquer le Théorème 3.32 à chaque Pλsubscript𝑃𝜆P_{\lambda}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT pour λ∈[0,∞[∪{∞}\lambda\in[0,\infty[\cup\{\infty\}italic_λ ∈ [ 0 , ∞ [ ∪ { ∞ }.

Dans la situation (3), en se référant au contexte de l’Exemple 4.5, on applique le Théorème 3.34. ∎

Remarque 4.8.

Étant données deux structures de Poissons compatibles P𝑃Pitalic_P et Q𝑄Qitalic_Q sur une variété M𝑀Mitalic_M de dimension finie, certains auteurs considèrent un faisceau de type λ⁢P+μ⁢Q𝜆𝑃𝜇𝑄\lambda P+\mu Qitalic_λ italic_P + italic_μ italic_Q à deux paramètres réels (λ,μ)∈ℝ∖{(0,0)}𝜆𝜇ℝ0.0(\lambda,\mu)\in\mathbb{R}\setminus\{(0,0)\}( italic_λ , italic_μ ) ∈ blackboard_R ∖ { ( 0,0 ) }. Si P𝑃Pitalic_P et Q𝑄Qitalic_Q sont des ancres de Poisson partielles sur une variété adaptée M𝑀Mitalic_M, on pourrait aussi définir une ancre de Poisson partielle à deux paramètres λ⁢P+μ⁢Q𝜆𝑃𝜇𝑄\lambda P+\mu Qitalic_λ italic_P + italic_μ italic_Q sur M𝑀Mitalic_M. Mais pour λ≠0𝜆0\lambda\not=0italic_λ ≠ 0 (resp. μ≠0𝜇0\mu\not=0italic_μ ≠ 0) le faisceau λ⁢P+μ⁢Q𝜆𝑃𝜇𝑄\lambda P+\mu Qitalic_λ italic_P + italic_μ italic_Q a les mêmes propriétés que P+μλ⁢Q𝑃𝜇𝜆𝑄P+\frac{\mu}{\lambda}Qitalic_P + divide start_ARG italic_μ end_ARG start_ARG italic_λ end_ARG italic_Q (resp. P+λμ⁢Q𝑃𝜆𝜇𝑄P+\frac{\lambda}{\mu}Qitalic_P + divide start_ARG italic_λ end_ARG start_ARG italic_μ end_ARG italic_Q ). En fait, si P𝑃Pitalic_P et Q𝑄Qitalic_Q sont compatibles, le même type de raisonnement que dans le paragraphe 4.1.2 entraine que, pour tout (λ,μ)∈ℝ∖{(0,0)}𝜆𝜇ℝ0.0(\lambda,\mu)\in\mathbb{R}\setminus\{(0,0)\}( italic_λ , italic_μ ) ∈ blackboard_R ∖ { ( 0,0 ) }, λ⁢P+μ⁢Q𝜆𝑃𝜇𝑄\lambda P+\mu Qitalic_λ italic_P + italic_μ italic_Q est aussi une ancre de Poisson partielle sur M𝑀Mitalic_M. A noter que les mêmes types de raisonnement que dans la preuve du Théorème 4.7 permet de montrer que dans les même situations la distribution caractéristique de λ⁢P+μ⁢Q𝜆𝑃𝜇𝑄\lambda P+\mu Qitalic_λ italic_P + italic_μ italic_Q est aussi FSI pour tout (λ,μ)∈ℝ∖{(0,0)}𝜆𝜇ℝ0.0(\lambda,\mu)\in\mathbb{R}\setminus\{(0,0)\}( italic_λ , italic_μ ) ∈ blackboard_R ∖ { ( 0,0 ) }.

Example 4.9.

Suite croissante de variétés de Poisson compatibles de dimension finie.
Si (T♭Mi,Pi,{.,.}i)i∈ℕ\left(T^{\flat}M_{i},P_{i},\{.,.\}_{i}\right)_{i\in\mathbb{N}}( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_i ∈ blackboard_N end_POSTSUBSCRIPT et (T♭Mi,Qi,{.,.}i)i∈ℕ\left(T^{\flat}M_{i},Q_{i},\{.,.\}_{i}\right)_{i\in\mathbb{N}}( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_i ∈ blackboard_N end_POSTSUBSCRIPT est une suite croissante de variétés de Poisson compatibles, alors pour tout entier i𝑖iitalic_i, les situations (1) et (2) du Théorème 4.7 sont vérifiées et ainsi la situation (3) est aussi vérifiée. Ainsi sur M=lim→⁢Mi𝑀→subscript𝑀𝑖M=\underrightarrow{\lim}M_{i}italic_M = under→ start_ARG roman_lim end_ARG italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT, on a un faisceau Pλsubscript𝑃𝜆P_{\lambda}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT de structures de Poisson partielles dont la distribution caractéristique est
FSI.

Example 4.10.

Faisceaux d’ancres de Poisson partielles associé à une déformation d’algébroides de Lie.
Rappelons qu’une déformation d’un algébroïde de Lie (E,M,ρ,[.,.]E)\left(E,M,\rho,[.,.]_{E}\right)( italic_E , italic_M , italic_ρ , [ . , . ] start_POSTSUBSCRIPT italic_E end_POSTSUBSCRIPT ) est la donnée d’une famille à un paramètre {(E,M,ρλ,[.,.]λ)}λ∈[0,∞[\{\left(E,M,\rho_{\lambda},[.,.]_{\lambda}\right)\}\lambda\in[0,\infty[{ ( italic_E , italic_M , italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT , [ . , . ] start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT ) } italic_λ ∈ [ 0 , ∞ [ de structure d’algebroïdes sur E𝐸Eitalic_E telle que [.,.]0=[.,.]E[.,.]_{0}=[.,.]_{E}[ . , . ] start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT = [ . , . ] start_POSTSUBSCRIPT italic_E end_POSTSUBSCRIPT (cf.[CrMo08]). Cette définition s’étend naturellement aux algebroïdes adaptés. Par ailleurs, un tenseur N𝑁Nitalic_N de E𝐸Eitalic_E de type (1,1)1.1(1,1)( 1,1 ) est un tenseur de Nijenhuis si

T⁢(N)⁢(s,s′):=[N⁢s,N⁢s′]E−N⁢[N⁢s,s′]E−N⁢[s,N⁢s′]E+N2⁢[s,s′]E=0assign𝑇𝑁𝑠superscript𝑠′subscript𝑁𝑠𝑁superscript𝑠′𝐸𝑁subscript𝑁𝑠superscript𝑠′𝐸𝑁subscript𝑠𝑁superscript𝑠′𝐸superscript𝑁2subscript𝑠superscript𝑠′𝐸0T(N)(s,s^{\prime}):=[Ns,Ns^{\prime}]_{E}-N[Ns,s^{\prime}]_{E}-N[s,Ns^{\prime}]% _{E}+N^{2}[s,s^{\prime}]_{E}=0italic_T ( italic_N ) ( italic_s , italic_s start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) := [ italic_N italic_s , italic_N italic_s start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ] start_POSTSUBSCRIPT italic_E end_POSTSUBSCRIPT - italic_N [ italic_N italic_s , italic_s start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ] start_POSTSUBSCRIPT italic_E end_POSTSUBSCRIPT - italic_N [ italic_s , italic_N italic_s start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ] start_POSTSUBSCRIPT italic_E end_POSTSUBSCRIPT + italic_N start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT [ italic_s , italic_s start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ] start_POSTSUBSCRIPT italic_E end_POSTSUBSCRIPT = 0

où T⁢(N)𝑇𝑁T(N)italic_T ( italic_N ) est la torsion de N𝑁Nitalic_N (cf. 4.2.1).
Dans ces conditions, comme en dimension finie, on peut définir une structure d’algébroïde de Lie (E,M,ρN:=ρ∘N,[.,.]N)\left(E,M,\rho_{N}:=\rho\circ N,[.,.]_{N}\right)( italic_E , italic_M , italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_N end_POSTSUBSCRIPT := italic_ρ ∘ italic_N , [ . , . ] start_POSTSUBSCRIPT italic_N end_POSTSUBSCRIPT ) où

[s,s′]N:=[N⁢s,s′]E+[s,N⁢s′]E−[N⁢s,s′]Eassignsubscript𝑠superscript𝑠′𝑁subscript𝑁𝑠superscript𝑠′𝐸subscript𝑠𝑁superscript𝑠′𝐸subscript𝑁𝑠superscript𝑠′𝐸[s,s^{\prime}]_{N}:=[Ns,s^{\prime}]_{E}+[s,Ns^{\prime}]_{E}-[Ns,s^{\prime}]_{E}[ italic_s , italic_s start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ] start_POSTSUBSCRIPT italic_N end_POSTSUBSCRIPT := [ italic_N italic_s , italic_s start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ] start_POSTSUBSCRIPT italic_E end_POSTSUBSCRIPT + [ italic_s , italic_N italic_s start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ] start_POSTSUBSCRIPT italic_E end_POSTSUBSCRIPT - [ italic_N italic_s , italic_s start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ] start_POSTSUBSCRIPT italic_E end_POSTSUBSCRIPT.

(cf. [CrFe11] par exemple). On pose Nλ=Id+λ⁢Nsubscript𝑁𝜆Id𝜆𝑁N_{\lambda}=\operatorname{Id}+\lambda Nitalic_N start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT = roman_Id + italic_λ italic_N pour tout λ∈[0,∞[\lambda\in[0,\infty[italic_λ ∈ [ 0 , ∞ [. Considérons le crochet [s,s′]Nλsubscript𝑠superscript𝑠′subscript𝑁𝜆[s,s^{\prime}]_{N_{\lambda}}[ italic_s , italic_s start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ] start_POSTSUBSCRIPT italic_N start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT. Comme T⁢(Nλ)⁢(s,s′)=0𝑇subscript𝑁𝜆𝑠superscript𝑠′0T(N_{\lambda})(s,s^{\prime})=0italic_T ( italic_N start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT ) ( italic_s , italic_s start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) = 0 pour tout λ∈[0,+∞[\lambda\in[0,+\infty[italic_λ ∈ [ 0 , + ∞ [, il en résulte que (E,M,ρNλ,[.,.]Nλ)\left(E,M,\rho_{N_{\lambda}},[.,.]_{N_{\lambda}}\right)( italic_E , italic_M , italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_N start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT , [ . , . ] start_POSTSUBSCRIPT italic_N start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) est un algébroïde de Lie. Soit P𝑃Pitalic_P (resp. PNsubscript𝑃𝑁P_{N}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_N end_POSTSUBSCRIPT) l’ancre de Poisson sur T♭⁢E⋆superscript𝑇♭superscript𝐸⋆T^{\flat}E^{\star}italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT associée à la structure d’algébroïde de Lie (E,M,ρ,[.,.]E)\left(E,M,\rho,[.,.]_{E}\right)( italic_E , italic_M , italic_ρ , [ . , . ] start_POSTSUBSCRIPT italic_E end_POSTSUBSCRIPT ) (resp. (E,M,ρN,[.,.]N)\left(E,M,\rho_{N},[.,.]_{N}\right)( italic_E , italic_M , italic_ρ start_POSTSUBSCRIPT italic_N end_POSTSUBSCRIPT , [ . , . ] start_POSTSUBSCRIPT italic_N end_POSTSUBSCRIPT ). Alors Pλ=P+λ⁢PNsubscript𝑃𝜆𝑃𝜆subscript𝑃𝑁P_{\lambda}=P+\lambda P_{N}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT = italic_P + italic_λ italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_N end_POSTSUBSCRIPT , λ∈[0,∞[∪{∞}\lambda\in[0,\infty[\cup\{\infty\}italic_λ ∈ [ 0 , ∞ [ ∪ { ∞ } est un faisceau d’ancres de Poisson sur T♭⁢E⋆superscript𝑇♭superscript𝐸⋆T^{\flat}E^{\star}italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT. En particulier, si la fibre 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E de E𝐸Eitalic_E est un espace de Hilbert ou si N𝑁Nitalic_N et P𝑃Pitalic_P sont des opérateurs semi-Fredholm alors la distribution caractéristique de Pλsubscript𝑃𝜆P_{\lambda}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT est FSI.

4.1.4 Fonctions de Casimir et chaîne de Magri-Lénard

Soit pour λ∈[0,+∞[∪{∞}\lambda\in[0,+\infty[\cup\{\infty\}italic_λ ∈ [ 0 , + ∞ [ ∪ { ∞ }, l’ancre de Poisson Pλ=P+λ⁢Qsubscript𝑃𝜆𝑃𝜆𝑄P_{\lambda}=P+\lambda Qitalic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT = italic_P + italic_λ italic_Q où P:T♭⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T^{\flat}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M et Q:T♭⁢M→T⁢M:𝑄→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀Q:T^{\flat}M\to TMitalic_Q : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M sont deux ancres de Poisson compatibles. Pour tout λ,∈[0,+∞[∪{∞}\lambda,\in[0,+\infty[\cup\{\infty\}italic_λ , ∈ [ 0 , + ∞ [ ∪ { ∞ }, considérons le faisceau associé Pλsubscript𝑃𝜆P_{\lambda}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT. On suppose dans ce paragraphe que la distribution caractéristique 𝒟Pλsubscript𝒟subscript𝑃𝜆\mathcal{D}_{P_{\lambda}}caligraphic_D start_POSTSUBSCRIPT italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT de Pλsubscript𝑃𝜆P_{\lambda}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT est FSI et supplémentée 262626Cette dernière hypothèse est toujours vérifiée si 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E est un espace de Hilbert et aussi dans les situations (2) et (3) du Théorème 4.7., et on note ΣλsubscriptΣ𝜆\Sigma_{\lambda}roman_Σ start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT l’ouvert dense sur lequel cette distribution est maximale.

Proposition 4.11.

Pour tout x0∈Σλsubscript𝑥0subscriptΣ𝜆x_{0}\in\Sigma_{\lambda}italic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ∈ roman_Σ start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT, sous les hypothèses précédentes, il existe un voisinage I×U⊂ℝ×Σλ0𝐼𝑈ℝsubscriptΣsubscript𝜆0I\times U\subset\mathbb{R}\times\Sigma_{\lambda_{0}}italic_I × italic_U ⊂ blackboard_R × roman_Σ start_POSTSUBSCRIPT italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT de (λ0,x0)subscript𝜆0subscript𝑥0(\lambda_{0},x_{0})( italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT , italic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ) tel que pour tout (λ,x)∈I×U𝜆𝑥𝐼𝑈(\lambda,x)\in I\times U( italic_λ , italic_x ) ∈ italic_I × italic_U on a:
toute fonction Casimir f𝑓fitalic_f sur U𝑈Uitalic_U pour Pλ0subscript𝑃subscript𝜆0P_{\lambda_{0}}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT s’étend en une fonction de Casimir fλsubscript𝑓𝜆f_{\lambda}italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT de Pλsubscript𝑃𝜆P_{\lambda}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT sur U𝑈Uitalic_U, pour tout λ∈I𝜆𝐼\lambda\in Iitalic_λ ∈ italic_I.

Démonstration.

Sur chaque composante connexe de ΣλsubscriptΣ𝜆\Sigma_{\lambda}roman_Σ start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT la distribution caractéristique 𝒟Pλsubscript𝒟subscript𝑃𝜆\mathcal{D}_{P_{\lambda}}caligraphic_D start_POSTSUBSCRIPT italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT définit un sous fibré intégrable Eλsubscript𝐸𝜆E_{\lambda}italic_E start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT sur ΣλsubscriptΣ𝜆\Sigma_{\lambda}roman_Σ start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT dont chaque feuille est symplectique. Fixons x0∈Σλ0subscript𝑥0subscriptΣsubscript𝜆0x_{0}\in\Sigma_{\lambda_{0}}italic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ∈ roman_Σ start_POSTSUBSCRIPT italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT. Puisque l’application λ↦Pλmaps-to𝜆subscript𝑃𝜆\lambda\mapsto P_{\lambda}italic_λ ↦ italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT est linéaire, il existe un voisinage I𝐼Iitalic_I de λ0subscript𝜆0\lambda_{0}italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT tel que x0subscript𝑥0x_{0}italic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT appartient à ΣλsubscriptΣ𝜆\Sigma_{\lambda}roman_Σ start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT pour tout λ∈I𝜆𝐼\lambda\in Iitalic_λ ∈ italic_I. Par ailleurs, pour λ0subscript𝜆0\lambda_{0}italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT fixé, il existe une décomposition 𝕄=𝔼×𝕋𝕄𝔼𝕋\mathbb{M}=\mathbb{E}\times\mathbb{T}blackboard_M = blackboard_E × blackboard_T et une carte feuilletée (U,ψ)𝑈𝜓(U,\psi)( italic_U , italic_ψ ) autour de x0subscript𝑥0x_{0}italic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT, c’est-à-dire que le feuilletage induit sur U𝑈Uitalic_U est l’image réciproque du feuilletage trivial sur 𝕄𝕄\mathbb{M}blackboard_M dont le feuilles sont du type 𝔼×{t}𝔼𝑡\mathbb{E}\times\{t\}blackboard_E × { italic_t } avec t∈𝕋𝑡𝕋t\in\mathbb{T}italic_t ∈ blackboard_T. Sans perte de généralité, on peut supposer que M=U:=V×W⊂𝔼×𝕋𝑀𝑈assign𝑉𝑊𝔼𝕋M=U:=V\times W\subset\mathbb{E}\times\mathbb{T}italic_M = italic_U := italic_V × italic_W ⊂ blackboard_E × blackboard_T, x0=(0,0)∈𝔼×𝕋subscript𝑥00.0𝔼𝕋x_{0}=(0,0)\in\mathbb{E}\times\mathbb{T}italic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT = ( 0,0 ) ∈ blackboard_E × blackboard_T et U𝑈Uitalic_U est simplement connexe.

Puisque l’application λ↦Pλmaps-to𝜆subscript𝑃𝜆\lambda\mapsto P_{\lambda}italic_λ ↦ italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT est linéaire, quitte à restreindre U𝑈Uitalic_U et I𝐼Iitalic_I, il en résulte que (λ,x)↦𝒟Pλ⁢(x)maps-to𝜆𝑥subscript𝒟subscript𝑃𝜆𝑥(\lambda,x)\mapsto\mathcal{D}_{P_{\lambda}}(x)( italic_λ , italic_x ) ↦ caligraphic_D start_POSTSUBSCRIPT italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_x ) est une application lisse I×U𝐼𝑈I\times Uitalic_I × italic_U dans la grassmannienne des sous espaces de 𝕄𝕄\mathbb{M}blackboard_M isomorphes à 𝔼𝔼\mathbb{E}blackboard_E et transverses à {0}×𝕋0𝕋\{0\}\times\mathbb{T}{ 0 } × blackboard_T. Cela implique que pour tout λ∈I𝜆𝐼\lambda\in Iitalic_λ ∈ italic_I, l’ouvert U𝑈Uitalic_U est contenu dans ΣλsubscriptΣ𝜆\Sigma_{\lambda}roman_Σ start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT. Comme U𝑈Uitalic_U est simplement connexe, le fibré Eλsubscript𝐸𝜆E_{\lambda}italic_E start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT est trivialisable et, quitte à restreindre U𝑈Uitalic_U, il existe une carte feuilletée (U,Ψλ)𝑈subscriptΨ𝜆(U,\Psi_{\lambda})( italic_U , roman_Ψ start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT ) telle que si 𝔼λsubscript𝔼𝜆\mathbb{E}_{\lambda}blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT est le sous espace Ψλ⁢(0)subscriptΨ𝜆0\Psi_{\lambda}(0)roman_Ψ start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT ( 0 ) alors le feuilletage symplectique associé à Eλsubscript𝐸𝜆E_{\lambda}italic_E start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT sur U𝑈Uitalic_U est l’image inverse du feuilletage {𝔼λ×{t}}t∈𝕋subscriptsubscript𝔼𝜆𝑡𝑡𝕋\{\mathbb{E}_{\lambda}\times\{t\}\}_{t\in\mathbb{T}}{ blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT × { italic_t } } start_POSTSUBSCRIPT italic_t ∈ blackboard_T end_POSTSUBSCRIPT. D’autre part, pour chaque x=(u,t)∈V×W𝑥𝑢𝑡𝑉𝑊x=(u,t)\in V\times Witalic_x = ( italic_u , italic_t ) ∈ italic_V × italic_W, il existe une famille d’isomorphismes linéaires T(x,λ)subscript𝑇𝑥𝜆T_{(x,\lambda)}italic_T start_POSTSUBSCRIPT ( italic_x , italic_λ ) end_POSTSUBSCRIPT qui fixent 𝕋𝕋\mathbb{T}blackboard_T et tels que T(x,λ)⁢(𝔼)=𝔼λsubscript𝑇𝑥𝜆𝔼subscript𝔼𝜆T_{(x,\lambda)}(\mathbb{E})=\mathbb{E}_{\lambda}italic_T start_POSTSUBSCRIPT ( italic_x , italic_λ ) end_POSTSUBSCRIPT ( blackboard_E ) = blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT. Dans ces mêmes conditions, si 𝕄♭superscript𝕄♭\mathbb{M}^{\flat}blackboard_M start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT est la fibre type de T♭⁢Msuperscript𝑇♭𝑀T^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M, la restriction de T♭⁢Msuperscript𝑇♭𝑀T^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M à U𝑈Uitalic_U est U×𝕄♭⊂U×(𝔼λann×𝕋ann)𝑈superscript𝕄♭𝑈superscriptsubscript𝔼𝜆annsuperscript𝕋annU\times\mathbb{M}^{\flat}\subset U\times(\mathbb{E}_{\lambda}^{\operatorname{% ann}}\times\mathbb{T}^{\operatorname{ann}})italic_U × blackboard_M start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT ⊂ italic_U × ( blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT × blackboard_T start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT ). Comme T(x,λ)⁢(𝔼)=𝔼λsubscript𝑇𝑥𝜆𝔼subscript𝔼𝜆T_{(x,\lambda)}(\mathbb{E})=\mathbb{E}_{\lambda}italic_T start_POSTSUBSCRIPT ( italic_x , italic_λ ) end_POSTSUBSCRIPT ( blackboard_E ) = blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT, on a

Pλ⁢(x)=T(x,λ)∘Pλ0∘T(x,λ)⋆.subscript𝑃𝜆𝑥subscript𝑇𝑥𝜆subscript𝑃subscript𝜆0superscriptsubscript𝑇𝑥𝜆⋆P_{\lambda}(x)=T_{(x,\lambda)}\circ P_{\lambda_{0}}\circ T_{(x,\lambda)}^{% \star}.italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_x ) = italic_T start_POSTSUBSCRIPT ( italic_x , italic_λ ) end_POSTSUBSCRIPT ∘ italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ∘ italic_T start_POSTSUBSCRIPT ( italic_x , italic_λ ) end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT . (4.2)

Rappelons qu’une fonction admissible f𝑓fitalic_f est une fonction de Casimir pour Pλsubscript𝑃𝜆P_{\lambda}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT si et seulement si sa différentielle appartient à ker⁡Pλ⁢(x)kernelsubscript𝑃𝜆𝑥\ker P_{\lambda}(x)roman_ker italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_x ) (cf. §§\S§ 3.2.6). Par suite de (4.2), il résulte que si dx⁢fsubscript𝑑𝑥𝑓d_{x}fitalic_d start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_f appartient à ker⁡Pλ0⁢(x)kernelsubscript𝑃subscript𝜆0𝑥\ker P_{\lambda_{0}}(x)roman_ker italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( italic_x ) alors d⁢(f∘T(x,λ)−1)𝑑𝑓superscriptsubscript𝑇𝑥𝜆1d\left(f\circ T_{(x,\lambda)}^{-1}\right)italic_d ( italic_f ∘ italic_T start_POSTSUBSCRIPT ( italic_x , italic_λ ) end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) appartient à ker⁡Pλ⁢(x)kernelsubscript𝑃𝜆𝑥\ker P_{\lambda}(x)roman_ker italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_x ), ce qui achève la démonstration en prenant fλ=f∘T(x,λ)−1subscript𝑓𝜆𝑓superscriptsubscript𝑇𝑥𝜆1f_{\lambda}=f\circ T_{(x,\lambda)}^{-1}italic_f start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT = italic_f ∘ italic_T start_POSTSUBSCRIPT ( italic_x , italic_λ ) end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT. ∎

Envisageons le principe de construction d’une chaîne de récursion de Magri-Lenard.
On considère, si elle existe, une fonction de Casimir Hλsubscript𝐻𝜆H_{\lambda}italic_H start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT associé à l’ancre Pλsubscript𝑃𝜆P_{\lambda}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT. On a donc, pour toute fonction f∈𝔄𝑓𝔄f\in\mathfrak{A}italic_f ∈ fraktur_A, {Hλ,f}=0subscript𝐻𝜆𝑓0\{H_{\lambda},f\}=0{ italic_H start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT , italic_f } = 0.
Supposons que Hλsubscript𝐻𝜆H_{\lambda}italic_H start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT puisse être écrit sous forme d’une série

Hλ=H0+H1⁢λ+H2⁢λ2+⋯subscript𝐻𝜆subscript𝐻0subscript𝐻1𝜆subscript𝐻2superscript𝜆2⋯H_{\lambda}=H_{0}+H_{1}\lambda+H_{2}\lambda^{2}+\cdotsitalic_H start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT = italic_H start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT + italic_H start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT italic_λ + italic_H start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT italic_λ start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT + ⋯

En utilisant les même arguments qu’en dimension finie, on peut vérifier que H0subscript𝐻0H_{0}italic_H start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT est une fonction de Casimir de P𝑃Pitalic_P et que, pour tout entier naturel k𝑘kitalic_k, le champ de vecteurs Hamiltonien associé à Hk+1subscript𝐻𝑘1H_{k+1}italic_H start_POSTSUBSCRIPT italic_k + 1 end_POSTSUBSCRIPT relativement à P𝑃Pitalic_P coïncide avec le champ Hamiltonien associé à Hksubscript𝐻𝑘H_{k}italic_H start_POSTSUBSCRIPT italic_k end_POSTSUBSCRIPT relativement à Q𝑄Qitalic_Q.
De plus, tous les Hamiltoniens Hksubscript𝐻𝑘H_{k}italic_H start_POSTSUBSCRIPT italic_k end_POSTSUBSCRIPT sont en involution pour les crochets associés à P𝑃Pitalic_P et Q𝑄Qitalic_Q et les champs de vecteurs Hamiltoniens associés commutent deux à deux.

Example 4.12.

On reprend les éléments de l’Exemple 4.3. On considère alors pour P𝑃Pitalic_P le tenseur de Poisson constant associé au crochet {.,.}m0\{.,.\}_{m_{0}}{ . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_m start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT et pour Q𝑄Qitalic_Q le tenseur de Lie-Poisson associé au crochet {.,.}LP\{.,.\}_{\operatorname{LP}}{ . , . } start_POSTSUBSCRIPT roman_LP end_POSTSUBSCRIPT.
Pour obtenir la fonction de Casimir Hλsubscript𝐻𝜆H_{\lambda}italic_H start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT, on choisit une fonction de Casimir H𝐻Hitalic_H de la structure de Lie-Poisson et on utilise la méthode de translation de l’argument (cf. [Kole07], 4.5)

Hλ⁢(m)=H⁢(m0+λ⁢m).subscript𝐻𝜆𝑚𝐻subscript𝑚0𝜆𝑚H_{\lambda}(m)=H\left(m_{0}+\lambda m\right).italic_H start_POSTSUBSCRIPT italic_λ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_m ) = italic_H ( italic_m start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT + italic_λ italic_m ) .

Cette technique peut être appliquée à l’équation de KdV vue comme système Hamiltonien sur le dual de l’algèbre de Virasoro (cf. [KhMi03]).

4.1.5 Fonctions de Casimir et feuilletages pour l’équation de KdV

Dans [KaMa98], Kappeler et Makarov font apparaître l’équation de KdV sur le cercle 𝕊1superscript𝕊1\mathbb{S}^{1}blackboard_S start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT comme un système bihamiltonien sur la tour de Hilbert d’espaces de Sobolev (Hn⁢(𝕊1))subscript𝐻𝑛superscript𝕊1\left(H_{n}\left(\mathbb{S}^{1}\right)\right)( italic_H start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( blackboard_S start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) ) où

Hn⁢(𝕊1)={q∈L2⁢(𝕊1):∀k∈{0,…,n},qk∈L2⁢(𝕊1)}superscript𝐻𝑛superscript𝕊1conditional-set𝑞superscript𝐿2superscript𝕊1formulae-sequencefor-all𝑘0…𝑛superscript𝑞𝑘superscript𝐿2superscript𝕊1H^{n}\left(\mathbb{S}^{1}\right)=\left\{q\in L^{2}\left(\mathbb{S}^{1}\right):% \;\forall k\in\left\{0,\dots,n\right\},q^{k}\in L^{2}\left(\mathbb{S}^{1}% \right)\right\}italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_S start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) = { italic_q ∈ italic_L start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_S start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) : ∀ italic_k ∈ { 0 , … , italic_n } , italic_q start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT ∈ italic_L start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_S start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) }

L’opérateur

∂x:U∩Hn⟶ℒ⁢(Hn+1,Hn)q⟼(∂x)q:subscript𝑥absent𝑈subscript𝐻𝑛⟶ℒsubscript𝐻𝑛1subscript𝐻𝑛missing-subexpression𝑞⟼subscriptsubscript𝑥𝑞\begin{array}[c]{cccc}\partial_{x}:&U\cap H_{n}&\longrightarrow&\mathcal{L}% \left(H_{n+1},H_{n}\right)\\ &q&\longmapsto&\left(\partial_{x}\right)_{q}\end{array}start_ARRAY start_ROW start_CELL ∂ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT : end_CELL start_CELL italic_U ∩ italic_H start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_CELL start_CELL ⟶ end_CELL start_CELL caligraphic_L ( italic_H start_POSTSUBSCRIPT italic_n + 1 end_POSTSUBSCRIPT , italic_H start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL end_CELL start_CELL italic_q end_CELL start_CELL ⟼ end_CELL start_CELL ( ∂ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_q end_POSTSUBSCRIPT end_CELL end_ROW end_ARRAY

où U=H0=H0⁢(𝕊1)𝑈subscript𝐻0superscript𝐻0superscript𝕊1U=H_{0}=H^{0}\left(\mathbb{S}^{1}\right)italic_U = italic_H start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT = italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_S start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) correspond au premier tenseur de Poisson 272727 L’équation de KdV ∂tu=−∂x3u+6⁢u⁢∂xusubscript𝑡𝑢superscriptsubscript𝑥3𝑢6𝑢subscript𝑥𝑢\partial_{t}u=-\partial_{x}^{3}u+6u\partial_{x}u∂ start_POSTSUBSCRIPT italic_t end_POSTSUBSCRIPT italic_u = - ∂ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT italic_u + 6 italic_u ∂ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_u apparaît comme un système complètement intégrable au sens suivant : il existe une suite de variables action-angle et le système peut être linéarisé (cf. [Zub97] et [KoKu16]) : {A1=0It=0ϕt=∂∂I⁢K⁢(I)casessubscript𝐴10subscript𝐼𝑡0subscriptitalic-ϕ𝑡𝐼𝐾𝐼\left\{\begin{array}[c]{rcl}A_{1}&=&0\\ I_{t}&=&0\\ \phi_{t}&=&\dfrac{\partial}{\partial I}K(I)\end{array}\right.{ start_ARRAY start_ROW start_CELL italic_A start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT end_CELL start_CELL = end_CELL start_CELL 0 end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL italic_I start_POSTSUBSCRIPT italic_t end_POSTSUBSCRIPT end_CELL start_CELL = end_CELL start_CELL 0 end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL italic_ϕ start_POSTSUBSCRIPT italic_t end_POSTSUBSCRIPT end_CELL start_CELL = end_CELL start_CELL divide start_ARG ∂ end_ARG start_ARG ∂ italic_I end_ARG italic_K ( italic_I ) end_CELL end_ROW end_ARRAY où K𝐾Kitalic_K correspond à l’Hamiltonien.
Le lecteur trouvera dans [LMV11] un travail sur le théorème action-angle dans le contexte des systèmes intégrables sur des variétés de Poisson de dimension finie.
qui admet pour fonction de Casimir la moyenne

A1:u↦∫𝕊1u⁢(x)⁢𝑑x:subscript𝐴1maps-to𝑢subscriptsuperscript𝕊1𝑢𝑥differential-d𝑥A_{1}:u\mapsto\int_{\mathbb{S}^{1}}u(x)dxitalic_A start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT : italic_u ↦ ∫ start_POSTSUBSCRIPT blackboard_S start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_u ( italic_x ) italic_d italic_x

Les feuilles symplectiques pour le feuilletage correspondant sont alors données par les espaces affines

Hcn⁢(𝕊1)={q∈Hn⁢(𝕊1):An⁢(q)=c}superscriptsubscript𝐻𝑐𝑛superscript𝕊1conditional-set𝑞superscript𝐻𝑛superscript𝕊1subscript𝐴𝑛𝑞𝑐H_{c}^{n}\left(\mathbb{S}^{1}\right)=\{q\in H^{n}\left(\mathbb{S}^{1}\right):% \;A_{n}(q)=c\}italic_H start_POSTSUBSCRIPT italic_c end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_S start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) = { italic_q ∈ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ( blackboard_S start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) : italic_A start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( italic_q ) = italic_c }

D’autre part, l’opérateur

L:U∩Hn⟶ℒ⁢(Hn+2,Hn−1)q⟼Lq:𝐿absent𝑈subscript𝐻𝑛⟶ℒsubscript𝐻𝑛2subscript𝐻𝑛1missing-subexpression𝑞⟼subscript𝐿𝑞\begin{array}[c]{cccc}L:&U\cap H_{n}&\longrightarrow&\mathcal{L}\left(H_{n+2},% H_{n-1}\right)\\ &q&\longmapsto&L_{q}\end{array}start_ARRAY start_ROW start_CELL italic_L : end_CELL start_CELL italic_U ∩ italic_H start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_CELL start_CELL ⟶ end_CELL start_CELL caligraphic_L ( italic_H start_POSTSUBSCRIPT italic_n + 2 end_POSTSUBSCRIPT , italic_H start_POSTSUBSCRIPT italic_n - 1 end_POSTSUBSCRIPT ) end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL end_CELL start_CELL italic_q end_CELL start_CELL ⟼ end_CELL start_CELL italic_L start_POSTSUBSCRIPT italic_q end_POSTSUBSCRIPT end_CELL end_ROW end_ARRAY

où

Lq=−12⁢∂x3+q⁢∂x+∂xqsubscript𝐿𝑞12superscriptsubscript𝑥3𝑞subscript𝑥subscript𝑥𝑞L_{q}=-\dfrac{1}{2}\partial_{x}^{3}+q\partial_{x}+\partial_{x}qitalic_L start_POSTSUBSCRIPT italic_q end_POSTSUBSCRIPT = - divide start_ARG 1 end_ARG start_ARG 2 end_ARG ∂ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT + italic_q ∂ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT + ∂ start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT italic_q

correspond au second tenseur de Poisson pour cette EDP.
Pour déterminer une fonction de Casimir pour ce second tenseur, on considère l’équation de Schrödinger

−y′′+q⁢y=λ⁢ysuperscript𝑦′′𝑞𝑦𝜆𝑦-y^{\prime\prime}+qy=\lambda y- italic_y start_POSTSUPERSCRIPT ′ ′ end_POSTSUPERSCRIPT + italic_q italic_y = italic_λ italic_y

et l’on note, par abus, y1⁢(x,λ,q)subscript𝑦1𝑥𝜆𝑞y_{1}(x,\lambda,q)italic_y start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_x , italic_λ , italic_q ) et y2⁢(x,λ,q)subscript𝑦2𝑥𝜆𝑞y_{2}(x,\lambda,q)italic_y start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_x , italic_λ , italic_q ) les solutions fondamentales de cette équation.
Le discriminant correspondant est alors

Δ⁢(λ,q)=y1⁢(1,λ,q)+y2′⁢(1,λ,q)Δ𝜆𝑞subscript𝑦11𝜆𝑞superscriptsubscript𝑦2′1𝜆𝑞\Delta(\lambda,q)=y_{1}(1,\lambda,q)+y_{2}^{\prime}(1,\lambda,q)roman_Δ ( italic_λ , italic_q ) = italic_y start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ( 1 , italic_λ , italic_q ) + italic_y start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ( 1 , italic_λ , italic_q )

A2:q↦Δ⁢(0,q):subscript𝐴2maps-to𝑞Δ0𝑞A_{2}:q\mapsto\Delta(0,q)italic_A start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT : italic_q ↦ roman_Δ ( 0 , italic_q ) est alors une fonction de Casimir pour cette seconde structure de Poisson.
Le feuilletage associé n’est pas régulier et admet des feuilles singulières qui peuvent être décrites à partir du spectre de l’opérateur −dx2+qsuperscriptsubscript𝑑𝑥2𝑞-d_{x}^{2}+q- italic_d start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT + italic_q (cf. [KaMa98], Theorem 0.1).

4.2 Variétés PNPN\operatorname{PN}roman_PN partielles

La notion de variété PNPN\operatorname{PN}roman_PN introduite par Y. Kosmann-Schwarzbach et F. Magri dans [KSMag90] constitue le cadre naturel pour les systèmes Hamiltoniens intégrables, notamment sur les duaux d’algèbre de Lie. Ces systèmes peuvent être décrits via un champs de vecteurs X𝑋Xitalic_X laissant invariant à la fois P𝑃Pitalic_P et N𝑁Nitalic_N :

LX⁢P=0⁢ et ⁢LX⁢N=0subscript𝐿𝑋𝑃0 et subscript𝐿𝑋𝑁0L_{X}P=0\textrm{ et }L_{X}N=0italic_L start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT italic_P = 0 et italic_L start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT italic_N = 0

4.2.1 Tenseur de Nijenhuis

La torsion d’un tenseur T⁢(N)𝑇𝑁T(N)italic_T ( italic_N ) d’un tenseur N:𝔛⁢(M)→𝔛⁢(M):𝑁→𝔛𝑀𝔛𝑀N:\mathfrak{X}(M)\to\mathfrak{X}(M)italic_N : fraktur_X ( italic_M ) → fraktur_X ( italic_M ) de type (1,1)1.1(1,1)( 1,1 ) sur la variété adaptée M𝑀Mitalic_M est défini, comme dans [MaMo84], (2.6), pour tout couple (X,Y)𝑋𝑌(X,Y)( italic_X , italic_Y ) par

T⁢(N)⁢(X,Y)=[N⁢X,N⁢Y]−N⁢([N⁢X,Y]+[X,N⁢Y]−N⁢[X,Y])𝑇𝑁𝑋𝑌𝑁𝑋𝑁𝑌𝑁𝑁𝑋𝑌𝑋𝑁𝑌𝑁𝑋𝑌T(N)(X,Y)=[NX,NY]-N\left([NX,Y]+[X,NY]-N[X,Y]\right)italic_T ( italic_N ) ( italic_X , italic_Y ) = [ italic_N italic_X , italic_N italic_Y ] - italic_N ( [ italic_N italic_X , italic_Y ] + [ italic_X , italic_N italic_Y ] - italic_N [ italic_X , italic_Y ] ) (4.3)

Le tenseur N𝑁Nitalic_N de type (1,1)1.1(1,1)( 1,1 ) est appelé tenseur de Nijenhuis si T⁢(N)=0𝑇𝑁0T(N)=0italic_T ( italic_N ) = 0.

4.2.2 Variétés PNPN\operatorname{PN}roman_PN partielles adaptées

Définition 4.13.

Une variété PNPN\operatorname{PN}roman_PN partielle adaptée est une variété de Poisson partielle (M,𝔄(M),{.,.}P)\left(M,\mathfrak{A}(M),\{.,.\}_{P}\right)( italic_M , fraktur_A ( italic_M ) , { . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ) muni d’un tenseur de Nijenhuis N𝑁Nitalic_N vérifiant les conditions

(pPN 1)

N∘P=P∘Nt𝑁𝑃𝑃superscript𝑁𝑡N\circ P=P\circ N^{t}italic_N ∘ italic_P = italic_P ∘ italic_N start_POSTSUPERSCRIPT italic_t end_POSTSUPERSCRIPT

(pPN 2)

R⁢(P,N)=0𝑅𝑃𝑁0R(P,N)=0italic_R ( italic_P , italic_N ) = 0

où le concomitant R⁢(P,N)𝑅𝑃𝑁R(P,N)italic_R ( italic_P , italic_N ) est défini pour toute section α∈Γ⁢(T♭⁢M)𝛼Γsuperscript𝑇♭𝑀\alpha\in\Gamma\left(T^{\flat}M\right)italic_α ∈ roman_Γ ( italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M ) et tout champ de vecteurs X∈im⁡P𝑋im𝑃X\in\operatorname{im}Pitalic_X ∈ roman_im italic_P par 282828[MaMo84], (B.3.5) ou [MMR85], (2.5).

R⁢(P,N)⁢(α,X)=LP⁢(α)⁢(N)⁢X−P⁢(LX⁢(Nt⁢α))+P⁢(LN⁢X⁢α).𝑅𝑃𝑁𝛼𝑋subscript𝐿𝑃𝛼𝑁𝑋𝑃subscript𝐿𝑋superscript𝑁𝑡𝛼𝑃subscript𝐿𝑁𝑋𝛼R(P,N)(\alpha,X)=L_{P(\alpha)}(N)X-P\left(L_{X}\left(N^{t}\alpha\right)\right)% +P\left(L_{NX}\alpha\right).italic_R ( italic_P , italic_N ) ( italic_α , italic_X ) = italic_L start_POSTSUBSCRIPT italic_P ( italic_α ) end_POSTSUBSCRIPT ( italic_N ) italic_X - italic_P ( italic_L start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT ( italic_N start_POSTSUPERSCRIPT italic_t end_POSTSUPERSCRIPT italic_α ) ) + italic_P ( italic_L start_POSTSUBSCRIPT italic_N italic_X end_POSTSUBSCRIPT italic_α ) . (4.4)

Si M𝑀Mitalic_M est une variété PNPN\operatorname{PN}roman_PN alors P1=N⁢Psubscript𝑃1𝑁𝑃P_{1}=NPitalic_P start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT = italic_N italic_P est un tenseur de Poisson couplé à N𝑁Nitalic_N. En itérant le processus on obtient une suite (Pk)k∈ℕ⋆subscriptsubscript𝑃𝑘𝑘superscriptℕ⋆\left(P_{k}\right)_{k\in\mathbb{N}^{\star}}( italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_k end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_k ∈ blackboard_N start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT de tenseurs de Poisson (où Pk=Nk⁢Psubscript𝑃𝑘superscript𝑁𝑘𝑃P_{k}=N^{k}Pitalic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_k end_POSTSUBSCRIPT = italic_N start_POSTSUPERSCRIPT italic_k end_POSTSUPERSCRIPT italic_P) en involution, i.e. [Pi,Pj]=0subscript𝑃𝑖subscript𝑃𝑗0\left[P_{i},P_{j}\right]=0[ italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT , italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT ] = 0 en adaptant le résultat [MaMo84], B.3, iii).

4.2.3 Exemples

Example 4.14.

Variétés PNPN\operatorname{PN}roman_PN.
Les variétés PNPN\operatorname{PN}roman_PN de dimension finie ou encore modelées sur des espaces de Banach sont bien entendu des variétés PNPN\operatorname{PN}roman_PN partielles.

Example 4.15.

Variétés PNPN\operatorname{PN}roman_PN partielles invariantes à droite sur un groupe de Lie.
La notion de structure PNPN\operatorname{PN}roman_PN invariante à droite sur un groupe de Lie G𝐺Gitalic_G modelé sur une structure de Banach est défini de manière naturelle (cf. [RRH18]). Une structure PNPN\operatorname{PN}roman_PN partielle est obtenue en restreignant la fibre 𝔤⋆superscript𝔤⋆\mathfrak{g}^{\star}fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT du fibré cotangent T⋆⁢Gsuperscript𝑇⋆𝐺T^{\star}Gitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT italic_G à un sous-espace vectoriel de 𝔤⋆superscript𝔤⋆\mathfrak{g}^{\star}fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT.

4.2.4 Processus de restriction

On adapte le processus de restriction développé en 3.2.8 pour les variétés de Poisson partielles aux variétés PNPN\operatorname{PN}roman_PN partielles tout en conservant les notations introduites.

Théorème 4.16.

Soit S𝑆Sitalic_S une sous-variété immergée de la variété PNPN\operatorname{PN}roman_PN partielle M𝑀Mitalic_M où S𝑆Sitalic_S est paramétrée par (Mˇ,ı:Mˇ→M):ˇ𝑀italic-ı→ˇ𝑀𝑀(\check{M},\imath:\check{M}\to M)( overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG , italic_ı : overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG → italic_M ).
Supposons que soient vérifiées les relations (RpP 1) et (RpP 2) ainsi que

(RpN)

N⁢(𝔛⁢(S))⊂𝔛⁢(S)𝑁𝔛𝑆𝔛𝑆N\left(\mathfrak{X}(S)\right)\subset\mathfrak{X}(S)italic_N ( fraktur_X ( italic_S ) ) ⊂ fraktur_X ( italic_S )

S𝑆Sitalic_S hérite alors d’une structure de variété PNPN\operatorname{PN}roman_PN partielle pour les tenseurs

Pˇ=d⁢ı−1∘P∘δ⁢ı|𝔛P♭⁢(S)−1ˇ𝑃evaluated-at𝑑superscriptitalic-ı1𝑃𝛿italic-ısubscriptsuperscript𝔛♭𝑃𝑆1\check{P}=d\imath^{-1}\circ P\circ\delta\imath|_{\mathfrak{X}^{\flat}_{P}(S)}^% {-1}overroman_ˇ start_ARG italic_P end_ARG = italic_d italic_ı start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_P ∘ italic_δ italic_ı | start_POSTSUBSCRIPT fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT

et

Nˇ=d⁢ı−1∘N∘d⁢ıˇ𝑁𝑑superscriptitalic-ı1𝑁𝑑italic-ı\check{N}=d\imath^{-1}\circ N\circ d\imathoverroman_ˇ start_ARG italic_N end_ARG = italic_d italic_ı start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_N ∘ italic_d italic_ı

On vérifie en sus que Nˇˇ𝑁\check{N}overroman_ˇ start_ARG italic_N end_ARG est un tenseur de Nijenhuis 292929[MaMo84], (6.13). et que Pˇˇ𝑃\check{P}overroman_ˇ start_ARG italic_P end_ARG et Nˇˇ𝑁\check{N}overroman_ˇ start_ARG italic_N end_ARG sont compatibles 303030[MaMo84], (6.15) et (6.16)..

4.2.5 Processus de projection

On adapte ici le processus de projection développé en 3.2.9 pour les variétés de Poisson partielles aux variétés PNPN\operatorname{PN}roman_PN partielles tout en conservant les notations introduites.

Théorème 4.17.

Soit 𝒟𝒟\mathcal{D}caligraphic_D une distribution intégrable d’une variété PNPN\operatorname{PN}roman_PN partielle M𝑀Mitalic_M. Supposons que les feuilles soient connexes et que l’espace quotient M/𝒟𝑀𝒟M/\mathcal{D}italic_M / caligraphic_D soit une variété quotient Mˇˇ𝑀\check{M}overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG où la projection canonique ȷ:M→Mˇ:italic-ȷ→𝑀ˇ𝑀\jmath:M\to\check{M}italic_ȷ : italic_M → overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG est une submersion surjective. Si la propriété (PpP) est vérifiée et si, de plus, on a

(PpN)

N⋆⁢(𝔛D⋆⁢(M))⊂𝔛D⋆⁢(M)superscript𝑁⋆subscriptsuperscript𝔛⋆𝐷𝑀subscriptsuperscript𝔛⋆𝐷𝑀N^{\star}\left(\mathfrak{X}^{\star}_{D}(M)\right)\subset\mathfrak{X}^{\star}_{% D}(M)italic_N start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_D end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M ) ) ⊂ fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_D end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M )

alors Mˇˇ𝑀\check{M}overroman_ˇ start_ARG italic_M end_ARG hérite de M𝑀Mitalic_M d’une structure de variété PNPN\operatorname{PN}roman_PN partielle définie par les tenseurs

Pˇ=d⁢ȷ∘P∘δ⁢ȷˇ𝑃𝑑italic-ȷ𝑃𝛿italic-ȷ\check{P}=d\jmath\circ P\circ\delta\jmathoverroman_ˇ start_ARG italic_P end_ARG = italic_d italic_ȷ ∘ italic_P ∘ italic_δ italic_ȷ

et

Nˇ⋆=d⁢ȷ−1∘N⋆∘d⁢ȷsuperscriptˇ𝑁⋆𝑑superscriptitalic-ȷ1superscript𝑁⋆𝑑italic-ȷ\check{N}^{\star}=d\jmath^{-1}\circ N^{\star}\circ d\jmathoverroman_ˇ start_ARG italic_N end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT = italic_d italic_ȷ start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_N start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_d italic_ȷ

4.3 Variétés P⁢ΩPΩ\operatorname{P\Omega}roman_P roman_Ω partielles

Adaptant la définition de tenseur présymplectique donnée dans [MaMo84], 2 à notre contexte c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-complet et voyant, par abus, un tenseur 2222 fois covariant313131 ω⁢(X,Y)=⟨Ω⁢X,Y⟩𝜔𝑋𝑌Ω𝑋𝑌\omega(X,Y)=\left\langle\Omega X,Y\right\rangleitalic_ω ( italic_X , italic_Y ) = ⟨ roman_Ω italic_X , italic_Y ⟩ où ω:𝔛⁢(M)×𝔛⁢(M)→C∞⁢(M):𝜔→𝔛𝑀𝔛𝑀superscript𝐶𝑀\omega:\mathfrak{X}(M)\times\mathfrak{X}(M)\to C^{\infty}(M)italic_ω : fraktur_X ( italic_M ) × fraktur_X ( italic_M ) → italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_M ). comme un morphisme de T⁢M𝑇𝑀TMitalic_T italic_M dans T′⁢Msuperscript𝑇′𝑀T^{\prime}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M on introduit :

Définition 4.18.

Un tenseur Ω:T⁢M→T′⁢M:Ω→𝑇𝑀superscript𝑇′𝑀\Omega:TM\to T^{\prime}Mroman_Ω : italic_T italic_M → italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M de type (0,2)0.2(0,2)( 0,2 ) antisymétrique injectif 323232Classiquement, Ω:T⁢M→T′⁢M:Ω→𝑇𝑀superscript𝑇′𝑀\Omega:TM\to T^{\prime}Mroman_Ω : italic_T italic_M → italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M est antisymétrique si Ω+Ω⋆=0ΩsuperscriptΩ⋆0\Omega+\Omega^{\star}=0roman_Ω + roman_Ω start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT = 0. est appelé forme symplectique faible si d⁢Ω=0𝑑Ω0d\Omega=0italic_d roman_Ω = 0 où pour tout couple de champ de vecteurs (X,Y)𝑋𝑌(X,Y)( italic_X , italic_Y ), on a

d⁢Ω⁢(X,Y)=LX⁢(Ω)⁢Y−LY⁢(Ω)⁢X−Ω⁢([X,Y])+d⁢⟨Ω⁢X,Y⟩𝑑Ω𝑋𝑌subscript𝐿𝑋Ω𝑌subscript𝐿𝑌Ω𝑋Ω𝑋𝑌𝑑Ω𝑋𝑌d\Omega(X,Y)=L_{X}(\Omega)Y-L_{Y}(\Omega)X-\Omega([X,Y])+d\left\langle\Omega X% ,Y\right\rangleitalic_d roman_Ω ( italic_X , italic_Y ) = italic_L start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Ω ) italic_Y - italic_L start_POSTSUBSCRIPT italic_Y end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Ω ) italic_X - roman_Ω ( [ italic_X , italic_Y ] ) + italic_d ⟨ roman_Ω italic_X , italic_Y ⟩
Définition 4.19.

Soit p♭:T♭⁢M→M:superscript𝑝♭→superscript𝑇♭𝑀𝑀p^{\flat}:T^{\flat}M\to Mitalic_p start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_M un sous-fibré faible de pM′:T′⁢M→M:superscriptsubscript𝑝𝑀′→superscript𝑇′𝑀𝑀p_{M}^{\prime}:T^{\prime}M\to Mitalic_p start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_M.
Soient P:T♭⁢M→T⁢M:𝑃→superscript𝑇♭𝑀𝑇𝑀P:T^{\flat}M\to TMitalic_P : italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M → italic_T italic_M une ancre de Poisson partielle et Ω:T⁢M→T′⁢M:Ω→𝑇𝑀superscript𝑇′𝑀\Omega:TM\to T^{\prime}Mroman_Ω : italic_T italic_M → italic_T start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M une forme symplectique partielle à valeurs dans T♭⁢Msuperscript𝑇♭𝑀T^{\flat}Mitalic_T start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT italic_M. M𝑀Mitalic_M est dite variété P⁢ΩPΩ\operatorname{P\Omega}roman_P roman_Ω partielle si l’on a la condition de compatibilité

d⁢(Ω⁢P⁢Ω)=0𝑑Ω𝑃Ω0\displaystyle d(\Omega P\Omega)=0italic_d ( roman_Ω italic_P roman_Ω ) = 0 (4.5)

4.3.1 Exemples

Example 4.20.

Structure P⁢ΩPΩ\operatorname{P\Omega}roman_P roman_Ω sur un groupe de Lie admettant un tenseur de Poisson invariant à droite et une forme faiblement symplectique invariante à gauche.
Soit G𝐺Gitalic_G un groupe de Banach-Lie de neutre e𝑒eitalic_e ; on désigne par 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g son algèbre de Lie et par 𝔤⋆superscript𝔤⋆\mathfrak{g}^{\star}fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT le dual de 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g.
Pour g∈G𝑔𝐺g\in Gitalic_g ∈ italic_G, Lg:h↦g.hL_{g}:h\mapsto g.hitalic_L start_POSTSUBSCRIPT italic_g end_POSTSUBSCRIPT : italic_h ↦ italic_g . italic_h (resp. Rg:h↦h.gR_{g}:h\mapsto h.gitalic_R start_POSTSUBSCRIPT italic_g end_POSTSUBSCRIPT : italic_h ↦ italic_h . italic_g) désigne la translation à gauche (resp. à droite).
Toute application linéaire ω:𝔤→𝔤⋆:𝜔→𝔤superscript𝔤⋆\omega:\mathfrak{g}\to\mathfrak{g}^{\star}italic_ω : fraktur_g → fraktur_g start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT injective vérifiant, pour tout triplet (X,Y,Z)𝑋𝑌𝑍(X,Y,Z)( italic_X , italic_Y , italic_Z ) d’éléments de l’algèbre de Lie 𝔤𝔤\mathfrak{g}fraktur_g, les conditions

  1. (AS)

    [Antisymétrie]

    ⟨ω⁢X,Y⟩=−⟨ω⁢Y,X⟩𝜔𝑋𝑌𝜔𝑌𝑋\langle\omega X,Y\rangle=-\langle\omega Y,X\rangle⟨ italic_ω italic_X , italic_Y ⟩ = - ⟨ italic_ω italic_Y , italic_X ⟩
  2. (CS)

    [Cocycle symplectique]

    ⟨ω⁢[X,Y],Z⟩+⟨ω⁢[Y,Z],X⟩+⟨ω⁢[Z,X],Y⟩=0𝜔𝑋𝑌𝑍𝜔𝑌𝑍𝑋𝜔𝑍𝑋𝑌0\langle\omega[X,Y],Z\rangle+\langle\omega[Y,Z],X\rangle+\langle\omega[Z,X],Y% \rangle=0⟨ italic_ω [ italic_X , italic_Y ] , italic_Z ⟩ + ⟨ italic_ω [ italic_Y , italic_Z ] , italic_X ⟩ + ⟨ italic_ω [ italic_Z , italic_X ] , italic_Y ⟩ = 0

définit sur G𝐺Gitalic_G un tenseur faiblement symplectique Ω:𝔛⁢(G)→𝔛⋆⁢(G):Ω→𝔛𝐺superscript𝔛⋆𝐺\Omega:\mathfrak{X}(G)\to\mathfrak{X}^{\star}(G)roman_Ω : fraktur_X ( italic_G ) → fraktur_X start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_G ) invariant à gauche.
De manière analogue, on définit un tenseur de Poisson P𝑃Pitalic_P invariant à droite à partir d’un cocycle de Poisson333333Pesubscript𝑃𝑒P_{e}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_e end_POSTSUBSCRIPT vérifie les propriétés (12.32) et (12.33) dans [MaMo84]. Pesubscript𝑃𝑒P_{e}italic_P start_POSTSUBSCRIPT italic_e end_POSTSUBSCRIPT.

G𝐺Gitalic_G est alors muni d’une structure P⁢ΩPΩ\operatorname{P\Omega}roman_P roman_Ω ([MaMo84], 12).

4.3.2 Opérateur de récursion

Dans le cadre bihamiltonien, la notion d’opérateur de récursion est intimement lié aux deux structures de Poisson compatibles dont l’une est inversible. Un des intérêts majeur de cette opérateur est qu’il permet d’obtenir des intégrales du mouvement pour le système dynamique associé.
Ce processus bien connu en dimension finie peut être étendu au cadre d’espaces de Hilbert séparables où la notion de système Hamiltonien complètement intégrable est associée à la recherche de variables action-angle dans lequel le système peut être linéarisé (e.g. l’équation de Korteveg-de Vries apparaît comme un système intégrable sur une tour d’espaces de Hilbert comme décrit dans [KoKu16]).
On trouvera dans l’ouvrage de référence [MaMo84] des exemples d’opérateurs de récursion dans le cadre de structures de Banach. S’agissant de l’existence de variables action-angle, on se réfèrera à 3.2.7.
Il est à noter que ces opérateurs de récursion apparaissent aussi dans le cadre plus général des variétés de Fréchet comme indiqué dans [MMR85].

Définition 4.21.

Soit une variété P⁢ΩPΩ\operatorname{P\Omega}roman_P roman_Ω partielle. On appelle opérateur de récursion le morphisme N=P∘Ω:T⁢M→T⁢M:𝑁𝑃Ω→𝑇𝑀𝑇𝑀N=P\circ\Omega:TM\to TMitalic_N = italic_P ∘ roman_Ω : italic_T italic_M → italic_T italic_M.

Pour une variété PΩΩ\Omegaroman_Ω partielle, l’opérateur de récursion N𝑁Nitalic_N est un tenseur de Nijenhuis, i.e. vérifie la condition

T⁢(N)=0𝑇𝑁0T(N)=0italic_T ( italic_N ) = 0

où la torsion du tenseur N𝑁Nitalic_N est donnée, pour tout couple de champs de vecteurs (X,Y)𝑋𝑌(X,Y)( italic_X , italic_Y ) par

T⁢(N)⁢(X,Y)=[N⁢X,N⁢Y]−N⁢([N⁢X,Y]+[X,N⁢Y]−N⁢[X,Y])𝑇𝑁𝑋𝑌𝑁𝑋𝑁𝑌𝑁𝑁𝑋𝑌𝑋𝑁𝑌𝑁𝑋𝑌\displaystyle T(N)(X,Y)=[NX,NY]-N\left([NX,Y]+[X,NY]-N[X,Y]\right)italic_T ( italic_N ) ( italic_X , italic_Y ) = [ italic_N italic_X , italic_N italic_Y ] - italic_N ( [ italic_N italic_X , italic_Y ] + [ italic_X , italic_N italic_Y ] - italic_N [ italic_X , italic_Y ] ) (4.6)

Cette relation 343434cf. [MaMo84], (B.2.3) est alors équivalente à

LN⁢X⁢(N)−N.LX⁢(N)=0formulae-sequencesubscript𝐿𝑁𝑋𝑁𝑁subscript𝐿𝑋𝑁0\displaystyle L_{NX}(N)-N.L_{X}(N)=0italic_L start_POSTSUBSCRIPT italic_N italic_X end_POSTSUBSCRIPT ( italic_N ) - italic_N . italic_L start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT ( italic_N ) = 0 (4.7)

Références

  • [AmAw04] S.E. Amine, A. Awane, Algebraic integrability. Painlevé geometry and Lie algebras, volume 47 of Ergebnisse der Mathematik und ihrer Grenzgebiete. 3. Folge. A Series of Modern Surveys in Mathematics. Springer- Verlag, Berlin, 2004.
  • [AMV04] M. Adler, P. van Moerbeke, and P. Vanhaecke Variétés de Poisson polarisées,. CIMPA : Non-Associative Algebras. Analytical, Geometrical Aspects and Applications, Casablanca (2018).
  • [Ana11] M. Anastasiei, Banach Lie algebroids. An. Ştiinţ. Univ. Al. I. Cuza Iaşi. Mat. (N.S.) 57 (2011), no. 2, 409–416.
  • [Arn66] V. Arnold, Sur la géométrie différentielle des groupes de Lie de dimension infinie et ses applications à l’hydrodynamique des fluides parfaits. Ann. Inst. Fourier (Grenoble) 16 (1966) 319–361.
  • [Bas64] A. Bastiani, Applications différentiables et variétés différentiables de dimension infinie. J. Analyse Math. 13 (1964), 1–114.
  • [BeOd19] D. Beltiţă, A. Odzijewicz, Poisson geometrical aspects of the Tomita-Takesaki modular theory. arXiv:1910.14466, 2019.
  • [Ben10] Kh. Ben Abdeljelil, L’intégrabilité des réseaux de 2-Toda et de Full Kostant-Toda périodique pour toute algèbre de Lie simple. Thèse de Mathématiques. Université de Poitiers, 2010.
  • [Bam99] D. Bambusi On the Darboux Theorem for weak symplectic manifolds. Proceedings AMS, Vol 127-N11 (1999).
  • [BGT18] D. Beltiţă, T. Goliński, A. B. Tumpach, Queer Poisson brackets. J. Geom. Phys., 132:358–362, 2018.
  • [BRT07] D. Beltiţă, T. S. Ratiu, A. B. Tumpach, The restricted Grassmannian, Banach Lie-Poisson spaces, and coadjoint orbits. Journal of Functional Analysis 247 (1), (2007) 138–168.
  • [BiMo91] I. Bialynicki-Birula, P.J. Morrison, Quantum mechanics as a generalization of Nambu dynamics to the Weyl-Wigner formalism. Phy. Lett. A 158 (1991) 453–457.
  • [Bom67] J. Boman, Differentiability of a function and of its compositions with functions of one variable. Math. Scand., 20 (1967) 249–268.
  • [Bou72] N. Bourbaki, Groupes et algèbres de Lie. Chapitres II et III. Actualités Scientifiques et Industrielles, No. 1349. Hermann, Paris, 1972.
  • [CaPe23] P. Cabau, F. Pelletier, Direct and Projective Limits of Banach Structures. With the assistance and partial collaboration of Daniel Beltiţă, 1st edition, Chapman & Hall/CRC Monographs and Research Notes in Mathematics, 2023.
  • [CaPe12] P. Cabau, F. Pelletier, Almost Lie structures on an anchored Banach bundle. J. Geom. Phys. 62 (2012), no. 11, 2147–2169.
  • [CrFe11] M. Crainic, R.L. Fernandes, Lectures on integrability of Lie brackets. In: T. Ratiu, A. Weinstein, N. T. Zung, Lectures on Poisson geometry, Geom. Topol. Monogr., 17, Geom. Topol. Publ., Coventry, 2011, pp. 1–107.
  • [CrMo08] M. Crainic, I. Moerdijk, Deformations of Lie brackets: cohomological aspects, J. Eur. Math. Soc. 10 (2008) 1037–1059.
  • [Fau11] C.-A. Faure, Théorie de la différentiation dans les espaces convenables. Thèse, Université de Genève (2011).
  • [FrKr88] A. Frölicher, A. Kriegl, Linear spaces and differentiation theory. Pure and Applied Mathematics (New York). A Wiley-Interscience Publication. John Wiley & Sons, Ltd., Chichester, 1988.
  • [BGJP19] D. Beltiţă, T. Goliński, G. Jakimowicz, F. Pelletier, Banach-Lie groupoids and generalized inversion. J. Funct. Anal. 276 (2019), no. 5, 1528–1574.
  • [GoOd09] T. Goliński, A. Odzijewicz, Some Integrable Systems on the Banach Lie-Poisson Space ι⁢ℝ⊕𝒰res1direct-sum𝜄ℝsuperscriptsubscript𝒰res1\iota\mathbb{R}\oplus\mathcal{U}_{\text{res}}^{1}italic_ι blackboard_R ⊕ caligraphic_U start_POSTSUBSCRIPT res end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT. In P. Kielanowski et al., editors, XXVIII Workshop on Geometric Methods in Physics, volume 1191 of AIP Conf. Proc., pages 91-97. American Institute of Physics, 2009.
  • [GoTu24] T. Goliński, A.B. Tumpach, Integrable system on partial isometries: a finite dimensional picture. In Piotr Kielanowski, Daniel Beltiţă, Alina Dobrogowska, and Tomasz Goliński, editors, XL Workshop on Geometric Methods in Physics, Trends in Mathematics, Cham, 2024. Birkh¨auser.
  • [Jar81] H. Jarchow, Locally convex spaces. Mathematische Leitfäden. B. G. Teubner, Stuttgart, 1981.
  • [KaMa98] T. Kappeler, M. Makarov, On the symplectic foliation induced by the second Poisson bracket for KdV. In: Symmetry and perturbation theory, Quad. Cons. Naz. Ricerche Gruppo Naz. Fis. Mat. 54, Roma (1998) 135–152.
  • [Kat58] T. Kato, Perturbation theory for nullity, deficiency and other quantities of linear operators. J. Anal. Math. 6 (1958) 273–322.
  • [Kel74] H.H. Keller, Differential calculus in locally convex spaces. Lecture Notes in Mathematics, 417. Springer-Verlag, Berlin, 1974.
  • [KhMi03] B. Khesin, G. Misiolek, Euler equations on homogeneous spaces and Virasoro orbits. Advances in Math. 176 (2003) 116–144.
  • [Kir81] A. Kirillov, The orbits of the group of diffeomorphisms of the circle, and local Lie superalgebras. Funct. Anal. Appl. 15 (1981), 135–136, The orbit method, II: Infinite-dimensional Lie groups and Lie algebras, Contemp. Math, 145 (1993), 33–63.
  • [KiVa11] A. V. Kiselev, J. W. Van De Leur, Variational Lie algebroids and homological evolutionary vector fields. Theor. Math. Phys. 167:3 (2011) 772–784.
  • [Kole07] B. Kolev, Bi-Hamiltonian systems on the dual of the Lie algebra of vector fields of the circle and periodic shallow water equations. Philosophical Transactions. Series A, Mathematical, Physical andEngineering Sciences, 2007, 365 (1858) 2333–2357.
  • [KoKu16] E. Korotyaev, S. Kuksin, KdV Hamiltonian as a Function of Actions. Journal of Dynamical and Control Systems, Springer Verlag, (2016) 22 (4) 661–682.
  • [KSMag90] Y. Kosmann-Schwarzbach, F. Magri, Poisson-Nijenhuis structures. Ann. Inst. H. Poincare Phys. Theor 53 (1990) 35–81.
  • [KrMi97] A. Kriegl, P.W. Michor, The convenient setting of global analysis. Mathematical Surveys and Monographs, 53. American Mathematical Society, Providence, RI, 1997.
  • [GeZa00] I. Gelfand, I. Zakharevich., Webs, Lenard schemes, and the local geometry of bihamiltonian Toda and Lax structures. Selecta-Math. (N.S.), 6, 131–183, 2000.
  • [Laf88] J.D. Lafferty, The density manifolds and configuration space quantization. Transactions of The American Mathematical Society, Volume 305, Number 2 (1988) 699-741.
  • [LMV11] C. Laurent-Gengoux, E. Miranda, P. Vanhaecke, Action-angle coordinates for integrable systems on Poisson manifolds. Int. Math. Res. Not. IMRN 2011, no. 8, 1839–1869
  • [Lesl82] J. Leslie, On the group of analytic diffeomorphisms of a compact real analytic manifold. Trans. Amer. Math. Soc. 274 (1982), no. 2, 651–669.
  • [Lot18] J. Lott Some geometric calculations on Wasserstein space. Commun. Math. Phys. 277, (2008) 423–437.
  • [MaMo84] F. Magri, C. Morosi, A geometrical characterization of integrable Hamiltonian systems through the theory of Poisson-Nijenhuis manifolds. Quaderno S/19, Università degli studi di Milano, 1984.
  • [Mag78] F. Magri, A simple model of the integrable Hamiltonian equation. J. Math. Phys. 19, 1156 (1978).
  • [MMR85] F. Magri, C. Morosi, O. Ragnisco, Reduction Techniques for Infinite-Dimensional Hamiltonian Systems: Some Ideas andApplications. Commun. Math. Phys. 99 (1985) 115–140.
  • [Marl83] C.-M. Marle, Lie group actions on a canonical manifold. In: Symplectic geometry. Res. Notes in Math., 80, Pitman, Boston, Mass.-London, 1983, pp. 144–166.
  • [MaRa99] J.E. Marsden, T.S. Ratiu, Introduction to mechanics and symmetry. Second edition. Texts in Applied Mathematics, 17. Springer-Verlag, New York, 1999.
  • [Mau03] B. Maurey, Banach Spaces with Few Operators. Handbook of the Geometry of Banach Spaces (vol 2 chap 29) 2003
  • [Mich38] A.D. Michal, Differential calculus in linear topological spaces. Proc. Nat. Acad. Sci. USA 24 (1938), 340–342.
  • [Mor60] B. Morin Les classes caractéristiques d’un espace fibré à fibres vectorielles. Séminaire Henri Cartan, tome 12, no 1 (1959-1960) exp. no 9, 1–43.
  • [Mul07] V. Müller, Spectral theory of linear operators and spectral systems in Banach algebras. Birkhäuser Verlag AG, Basel-Boston, Berlin, 2007.
  • [NST14] K.H. Neeb, H. Sahlmann, T. Thiemann, Weak Poisson structures on infinite dimensional manifolds and Hamiltonian actions. In: V. Dobrev (ed.), Lie theory and its applications in physics. Springer Proceedings in Mathematics & Statistics, 111. Springer, Tokyo, 2014.
  • [No05] G. Noël, Bornological quotients. In: V. Dobrev ed., Lie theory and its applications in Physics. Acad. Roy. Belg. Publisher: Académie Royale de Belgique (2005).
  • [OdRa03] A. Odzijewicz, T.S. Ratiu, Banach Lie-Poisson spaces and reduction. Comm. Math. Phys. 243 (2003), no. 1, 1–54.
  • [OdRa08a] A. Odzijewicz, T.S. Ratiu, Induction for weak symplectic Banach manifolds. J. Geom. Phys. 58 (2008), no. 6, 701–719.
  • [OdRa08b] A. Odzijewicz, T.S. Ratiu, Induced and coinduced Lie-Poisson spaces and integrability. J.Funct. Anal., 255 (2008) 1225–1272.
  • [Ot01] F. Otto, The geometry of dissipative evolution equations: the porous medium equation. Comm. Partial Differential Equations 26, (2001).
  • [PaSw94] E. Pap, C. Swartz, A locally convex version of adjoint theorem. Univerzitet u Novom Sadu, Zb. Rad, Prirod.- Mat. Fak. Ser. Mat., 21, 2 (1994) 63–68.
  • [Pel12] F. Pelletier, Integrability of weak distributions on Banach manifolds. Indag. Math. (N.S.) 23 (2012), no. 3, 214–242.
  • [Pel18] F. Pelletier, On Darboux Theorem for symplectic forms on direct limits of symplectic Banach manifolds. Mathematics International Journal of Geometric Methods in Modern Physics (2018).
  • [PeCa19] F. Pelletier, P. Cabau, Convenient partial Poisson manifolds. J. Geom. Phys. 136 (2019), 173–194.
    version complétée : arXiv:1808.02854v3 [math.DG]
  • [Rat11] T. S. Ratiu, Coadjoint orbits and the beginnings of a geometric representation theory. In: K.-H. Neeb, A. Pianzola (eds.), Developments and trends in infinite-dimensional Lie theory. Progr. Math., 288, Birkhäuser Boston, Inc. Boston, MA, 2011, pp. 417–457.
  • [RRH18] Z. Ravanpak, A. Rezaei-Aghdam, Gh.Haghighatdoost, Invariant Poisson-Nijenhuis structures on Lie groups and classification. International Journal of Geometric Methods in Modern Physics Vol. 15, No. 04, 1850059 (2018).
  • [Sche67] M. Schechter Basic theory of Fredholm operators. Annali della Scuola Normale Superiore di Pisa, Classe di Scienze 3e série, tome 21, no 2 (1967), pp. 261–280
  • [Schme21] A. Schmeding, An introduction to infinite-dimensional differential geometry, to be published in Cambridge University Press, 2021.
  • [Sch04] R. Schmid, Infinite Dimensional Lie Groups with Applications to Mathematical Physics. Journal of Geometry and Symmetry in Physics (2004) 1–67.
  • [SBZB17] D. Shi, Y. Berchenko-Kogan, D.V. Zenkov, A.M. Bloch, Hamel’s Formalism for Infinite-Dimensional Mechanical Systems. J Nonlinear Sci 27, (2017) 241–283 .
  • [SBH11] M. Sommer, K. Brazda, M. Hantel, Algebraic construction of a Nambu bracket for the two-dimensional vorticity equation. Phys. Lett. A 375 (2011), no. 37, 3310–3313.
  • [Spa14] O. Spáčil, On the Chern-Weil theory for transformation groups of contact manifolds. PhD Thesis, University of Aberdeen, 2014.
  • [Tei01] J. Teichmann, A Frobenius Theorem on convenient manifolds. Monatshefte für Mathematik 134 (2001) 159–167.
  • [Tum20] A. B. Tumpach, Banach Poisson-Lie groups and Bruhat-Poisson structure of the restricted Grassmannian. Comm. Math. Phys. 373 (2020) no. 3, 795–858.
  • [YoMa07] H. Yoshimura, J. E. Marsdens, Dirac Structures and the Legendre Transformation for Implicit Lagrangian and Hamiltonian Systems. Lecture Notes in Control and Information Sciences (2007).
  • [Wei71] A. Weinstein, Symplectic manifolds and their Lagrangian submanifolds. Adv. in Math. 6 (1971) 329–346.
  • [Wei88] A. Weinstein, Coisotropic calculus and Poisson groupoids. J. Math. Soc. Japan 10 (1988) 705–727.
  • [Wei94] A. Weinstein, Lectures on the geometry of Poisson manifolds. Birkhaüser (1994)
  • [Zub97] J. P. Zubelli, Topics on wave propagation and Huygens’ principle. 21∘superscript2121^{\circ}21 start_POSTSUPERSCRIPT ∘ end_POSTSUPERSCRIPT Colóquio Brasileiro de Matemática. Instituto de Matemática Pura e Aplicada (IMPA), Rio de Janeiro, 1997.

Index

  • adapté
  • 𝔄⁢(U)𝔄𝑈\mathfrak{A}(U)fraktur_A ( italic_U ) Définition 3.11
  • ancre Example 3.27
  • ancre de Poisson partielle item 1
  • ancres de Poisson partielles compatibles Définition 4.1
  • annulateur Définition 3.4
  • 𝔸⟂𝙿superscript𝔸subscriptperpendicular-to𝙿\mathbb{A}^{\perp_{\mathtt{P}}}blackboard_A start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ start_POSTSUBSCRIPT typewriter_P end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUPERSCRIPT (orthogonal de 𝔸𝔸\mathbb{A}blackboard_A relativement à 𝙿𝙿\mathtt{P}typewriter_P) item 1
  • application de Poisson Définition 3.21
  • bornée
  • bornologique
  • Cartan
  • Casimir Définition 3.45
  • Cas⁡(P)Cas𝑃\operatorname{Cas}(P)roman_Cas ( italic_P ) (ensemble des fonctions de Casimir locales de P𝑃Pitalic_P) Proposition 3.46
  • champ de vecteurs Hamiltonien §3.2.2, Example 3.23
  • c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-ouvert(ouvert pour la c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-topologie) Définition 2.1
  • c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-topologie Définition 2.1
  • c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-complet Définition 2.6
  • c∞superscript𝑐c^{\infty}italic_c start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT-complétude Définition 2.6
  • C∞⁢(U,𝔽)superscript𝐶𝑈𝔽C^{\infty}\left(U,\mathbb{F}\right)italic_C start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_U , blackboard_F ) item 1
  • co-isotrope item 2
  • cobord item 3
  • cocycle item 3
  • compatibles
  • complétude Définition 2.6
  • courbe
  • crochet
  • crochet de Lie-Poisson Example 3.48
  • {.,.}P\{.,.\}_{P}{ . , . } start_POSTSUBSCRIPT italic_P end_POSTSUBSCRIPT (crochet de Poisson partiel) item 1
  • dual
  • dual
  • dual
  • distribution §3.2.5
  • distribution caractéristique
  • 𝒟xsubscript𝒟𝑥\mathcal{D}_{x}caligraphic_D start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT (distribution) §3.2.5, §3.2.5
  • 𝔼♯superscript𝔼♯\mathbb{E}^{\sharp}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♯ end_POSTSUPERSCRIPT (dual algébrique) item
  • 𝔼⋆superscript𝔼⋆\mathbb{E}^{\star}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ⋆ end_POSTSUPERSCRIPT (dual topologique) item
  • 𝔼′superscript𝔼′\mathbb{E}^{\prime}blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT (dual bornologique) item
  • (𝔼♭,𝔼,𝙿)superscript𝔼♭𝔼𝙿\left(\mathbb{E}^{\flat},\mathbb{E},\mathtt{P}\right)( blackboard_E start_POSTSUPERSCRIPT ♭ end_POSTSUPERSCRIPT , blackboard_E , typewriter_P ) (espace de Poisson linéaire partiel) item (SPLp 2)
  • equation
    • KdV (ut=−ux⁢x⁢x+6⁢u⁢ux⁢xsubscript𝑢𝑡subscript𝑢𝑥𝑥𝑥6𝑢subscript𝑢𝑥𝑥u_{t}=-u_{xxx}+6uu_{xx}italic_u start_POSTSUBSCRIPT italic_t end_POSTSUBSCRIPT = - italic_u start_POSTSUBSCRIPT italic_x italic_x italic_x end_POSTSUBSCRIPT + 6 italic_u italic_u start_POSTSUBSCRIPT italic_x italic_x end_POSTSUBSCRIPT) footnote 27
  • espace
  • 𝔽0superscript𝔽0\mathbb{F}^{0}blackboard_F start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT item 1
  • faible
  • 𝔽annsuperscript𝔽ann\mathbb{F}^{\operatorname{ann}}blackboard_F start_POSTSUPERSCRIPT roman_ann end_POSTSUPERSCRIPT (annulateur de 𝔽𝔽\mathbb{F}blackboard_F) Définition 3.4
  • fermé §3.1
  • feuille §3.2.5, §3.2.5
  • feuille symplectique
  • feuilletage §3.2.5, §3.2.5
  • 𝔉⁢(𝔼,𝔽)𝔉𝔼𝔽\mathfrak{F}(\mathbb{E},\mathbb{F})fraktur_F ( blackboard_E , blackboard_F ) §4.1.3
  • 𝔉+⁢(𝔼,𝔽)subscript𝔉𝔼𝔽\mathfrak{F}_{+}(\mathbb{E},\mathbb{F})fraktur_F start_POSTSUBSCRIPT + end_POSTSUBSCRIPT ( blackboard_E , blackboard_F ) §4.1.3
  • fonction
  • fonction de Casimir Example 3.48
  • fonctionnelle de Minkowski footnote 8
  • forme
  • forme symplectique faible Définition 4.18
  • 𝔽⟂𝙿superscript𝔽subscriptperpendicular-to𝙿\mathbb{F}^{\perp_{\mathtt{P}}}blackboard_F start_POSTSUPERSCRIPT ⟂ start_POSTSUBSCRIPT typewriter_P end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUPERSCRIPT item 1
  • groupe
  • Hamiltonien §3.2.2
  • hamiltonien §1
  • identité
  • infiniment différentiable
  • integrable
  • involutive
  • isotrope item 2
  • Jacobi
  • K𝐾Kitalic_K (forme de Killing) Example 3.48
  • ut=ux⁢x⁢x+6⁢u⁢uxsubscript𝑢𝑡subscript𝑢𝑥𝑥𝑥6𝑢subscript𝑢𝑥u_{t}=u_{xxx}+6uu_{x}italic_u start_POSTSUBSCRIPT italic_t end_POSTSUBSCRIPT = italic_u start_POSTSUBSCRIPT italic_x italic_x italic_x end_POSTSUBSCRIPT + 6 italic_u italic_u start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT (équation de KdV) §1
  • KdV equation (ut=−ux⁢x⁢x+6⁢u⁢ux⁢xsubscript𝑢𝑡subscript𝑢𝑥𝑥𝑥6𝑢subscript𝑢𝑥𝑥u_{t}=-u_{xxx}+6uu_{xx}italic_u start_POSTSUBSCRIPT italic_t end_POSTSUBSCRIPT = - italic_u start_POSTSUBSCRIPT italic_x italic_x italic_x end_POSTSUBSCRIPT + 6 italic_u italic_u start_POSTSUBSCRIPT italic_x italic_x end_POSTSUBSCRIPT) footnote 27
  • Killing
  • Lagrangien
  • L⁡(𝔼1,𝔼2)Lsubscript𝔼1subscript𝔼2\operatorname{L}\left(\mathbb{E}_{1},\mathbb{E}_{2}\right)roman_L ( blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) (espace des applications linéaires de 𝔼1subscript𝔼1\mathbb{E}_{1}blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT dans 𝔼2subscript𝔼2\mathbb{E}_{2}blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT) item
  • L⁢(𝔼1,𝔼2)𝐿subscript𝔼1subscript𝔼2L\left(\mathbb{E}_{1},\mathbb{E}_{2}\right)italic_L ( blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) (espace des applications linéaires bornées de 𝔼1subscript𝔼1\mathbb{E}_{1}blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT dans 𝔼2subscript𝔼2\mathbb{E}_{2}blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT) item
  • ℒ⁢(𝔼1,𝔼2)ℒsubscript𝔼1subscript𝔼2\mathcal{L}\left(\mathbb{E}_{1},\mathbb{E}_{2}\right)caligraphic_L ( blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) (espace des applications linéaires continues de 𝔼1subscript𝔼1\mathbb{E}_{1}blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT dans 𝔼2subscript𝔼2\mathbb{E}_{2}blackboard_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT) item
  • Lie-Poisson
  • ℓ∞×ℓ1superscriptℓsuperscriptℓ1\ell^{\infty}\times\ell^{1}roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT × roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT Example 3.26
  • lisse
  • Mackey-Cauchy
  • morphisme
  • Nijenhuis
  • opérateur de récursion Définition 4.21
  • partiel
  • partielle
  • 𝔓Msubscript𝔓𝑀\mathfrak{P}_{M}fraktur_P start_POSTSUBSCRIPT italic_M end_POSTSUBSCRIPT Notation 3.18
  • Poisson
  • polarisation Définition 3.9
  • polarisation locale Définition 3.51
  • PQPQ\operatorname{PQ}roman_PQ
  • projetable
  • projeté
  • P¯~¯~𝑃\underline{\tilde{P}}under¯ start_ARG over~ start_ARG italic_P end_ARG end_ARG (tenseur (2,0)2.0(2,0)( 2,0 ) associé à P𝑃Pitalic_P) Notation 3.16
  • P~~𝑃\tilde{P}over~ start_ARG italic_P end_ARG Notation 3.16
  • quasi ancre de Poisson Définition 3.14
  • régulier
  • ℝ∞superscriptℝ\mathbb{R}^{\infty}blackboard_R start_POSTSUPERSCRIPT ∞ end_POSTSUPERSCRIPT (espace des suites réelles finies) Example 2.9
  • Schouten
  • scindé
  • sous espace Lagrangien
  • sous-espace Lagrangien Définition 3.7
  • Stefan-Sussman
  • structure
  • suite
  • symplectique faible
  • symplectique linéaire Définition 3.2
  • tenseur de Nijenhuis §4.2.1, §4.3.2
  • T⁢(N)𝑇𝑁T(N)italic_T ( italic_N ) (torsion du tenseur N𝑁Nitalic_N) §4.3.2
  • torsion §4.3.2
  • ut=−ux⁢x⁢x+6⁢u⁢uxsubscript𝑢𝑡subscript𝑢𝑥𝑥𝑥6𝑢subscript𝑢𝑥u_{t}=-u_{xxx}+6uu_{x}italic_u start_POSTSUBSCRIPT italic_t end_POSTSUBSCRIPT = - italic_u start_POSTSUBSCRIPT italic_x italic_x italic_x end_POSTSUBSCRIPT + 6 italic_u italic_u start_POSTSUBSCRIPT italic_x end_POSTSUBSCRIPT (équation de KdV) footnote 27
  • variables action-angle footnote 27
  • variété
  • Virasoro

Patrick Cabau
e-mail: [email protected]

Fernand Pelletier
UMR 5127 CNRS, Université de Savoie Mont Blanc, LAMA
Campus Scientifique Le Bourget-du-Lac, 73370, France
e-mail: [email protected]