Do dalszego badania oraz udoskonalania motywowała nas mnogość zastosowań pamięci kwantowych. Do najważniejszych należą:

Omówmy krótko podstawowe koncepcje wokół których obraca się niniejsza praca.

Początkiem prac było opracowanie metody pozwalającej na manipulowanie atomami z rozdzielczością przestrzenną. Rozdział 3 opisuje eksperyment, w którym za pomocą efektu ac-Starka modulowana była faza precesji spinów z rozdzielczością przestrzenną. Optyczna modulacja fazy została przez nas wybrana [61, 62, 63, 64], ponieważ w przeciwieństwie do pola magnetycznego, czy elektrycznego, światło oświetlające atomy może być łatwo kształtowane. Generowanie fikcyjnych pól magnetycznych [65] za pomocą wektorowego efektu ac-Starka, ma już zastosowanie w magnetometrii [66, 67, 68]. Dodatkowa kontrola przestrzenna takiego pola mogłaby otworzyć pole do rozwiązań takich jak magnetometria z wysoką rozdzielczością przestrzenną [69], gradiometria magnetyczna [70], obrazowanie superrozdzielcze [71] czy generowanie przestrajalnych potencjałów w zimnych atomach [72]. Precyzyjna kontrola przestrzenna mogłaby również umożliwić wydajne echa fotonowe [73, 74] stosowane w gradientowych pamięciach kwantowych [75, 76], precyzyjne operowanie atomami [63, 64], jak również nowe techniki pułapkowania atomów [77, 78]. Analogicznie modulację światłem można również wykorzystać do kontroli przestrzennej fazy fal spinowych przechowywanych w pamięci, co otwiera wiele nowych możliwości z zastosowaniem dopasowania fazowego [79, 22]. Wyniki zostały opublikowane w pracy[80].

Dalszą pracą było zagadnienie kształtowania przestrzennej struktury światła za pomocą pamięci kwantowej. Modulacja fazy fal spinowych z rozdzielczością przestrzenną pozwala stworzyć efektywnie element optyczny nadający światłu dowolnie zadaną fazę, co przedstawiliśmy w publikacji [81]. Dzięki temu możliwe jest korygowanie aberracji, czy też zniekształceń spowodowanych wadami układu obrazującego. Pozwala to na zwiększenie liczby dostępnych modów przestrzennych, a co za tym idzie wzrost wymiarowości przestrzeni Hilberta, co może być wykorzystywane w optycznej komunikacji kwantowej [24, 1, 22, 25], czy też przetwarzaniu informacji [82]. Posiadanie elementu optycznego o kontrolowalnym profilu fazowym może być też użyte w pomiarach adaptacyjnych [83] czy też zmiany bazy pomiarowej na żądanie, które może być przydatne w protokołach opartych o paradoks Einsteina-Podolskiego-Rosena [84, 85, 86]. Powyższe zagadnienie zostało opisane w rozdziale 4 niniejszej rozprawy.

Kolejnym etapem było połączenie funkcjonalności przestrzennej modulacji fazy za pomocą efektu ac-Starka oraz pamięci typu GEM, która zapamiętuje czasowo-spektralne właściwości zapisywanego światła. Umożliwia to tworzenie układów obrazujących w domenie czasowej, jak to opisaliśmy w pracy [87]. Metody oparte na koncepcji soczewki czasowej umożliwiają kształtowanie widm [88, 89, 90], dopasowanie szerokości pasma [91] dla fotonów generowanych w różnych węzłach sieci kwantowej, a także obrazowanie korelacyjne znane jako ghost imaging [92, 93, 94, 95]. Obecnie istniejące rozwiązania oparte o elektrooptyczną modulację fazy [96, 97, 98], generację sumy częstości [99, 100, 101, 102, 103], czy mieszanie czterech fal [104, 105, 106, 107] w ciele stałym nadają się dobrze do przetwarzania światła o szerokim widmie, na przykład impulsów piko- lub femtosekundowych. Rozwiązanie oparte o pamięć kwantową jest natomiast dobrze dopasowane do wąskopasmowej emisji atomowej o widmie szerokości zaledwie kilku MHz do kilkudziesięciu kHz [108, 109, 110] czy też jonów sprzężonych ze światłem we wnęce (poniżej 100 kHz) [111], SPDC wzmocnionej przez wnękę (poniżej 1 MHz) [112] lub układów opto-mechanicznych [113, 114]. Dokładny opis konstrukcji oraz właściwości zbudowanego spektrometru znajduje się w rozdziale 5 niniejszej rozprawy.

Ostatnim badanym zagadnieniem, opisanym w rozdziale 6, jest zaprojektowanie konwertera modów przestrzennych pamięci kwantowej na czasowe. Konstrukcja ta umożliwi selektywny odczyt fal spinowych przechowywanych w różnych modach przestrzennych naszej pamięci kwantowej. Daje to możliwość projektowania nowych protokołów przetwarzania informacji kwantowej. Ponadto, daje sposobność do szerszego zastosowania w komunikacji kwantowej, dzięki możliwości wprzęgania fotonów, wygenerowanych w procesie odczytu z pamięci, bezpośrednio do światłowodu jednomodowego.

Wyniki zaprezentowane w niniejszej rozprawie są efektem pracy całego zespołu pracującego w Laboratorium Pamięci Kwantowych. Poniżej zaprezentowany jest wkład poszczególnych jego członków: Wojciech Wasilewski (WW), Michał Parniak (MP), Mateusz Mazelanik (MM), Michał Lipka (ML) i Adam Leszczyński (AL).

WW napisał w języku Python system komunikacji umożliwiający zdalne sterowanie wszystkimi programami w LabView podpiętymi do serwera. Narzędzie to znacząco ułatwiało tworzenie sekwencji pomiarowych oraz zbieranie danych, gdzie niezbędne było skoordynowanie programów działających na kilku komputerach. AL i MM napisali oprogramowanie do sterowania oraz kalibracji przestrzennego modulatora fazy (SLM) w języku Python. AL, MM oraz MP zbudowali układ do kształtowania przestrzennego profilu natężenia wiązki laserowej za pomocą SLM oraz oświetlający chmurę atomową. MM oraz MP zoptymalizowali gęstość optyczną atomów w pułapce magnetooptycznej. AL, MM i MP zbudowali układ do pomiaru precesji średniego spinu atomów rubidu oraz wykonali pomiary badając wpływ fikcyjnych pól magnetycznych generowanych przez efekt ac-Starka. AL zajmował się analizą otrzymanych danych.

MP razem z MM zbudowali układ modulujący wiązkę lasera na częstości 6,8 GHz, niezbędne do generowania wymuszonego rozpraszania Ramana w atomach ⁸⁷Rb. AL wraz z ML dokonali charakteryzacji modulacji fal spinowych efektem ac-Starka za pomocą bezpośrednich pomiarów sygnału odczytanego z pamięci kwantowej na kamerze dalekiego pola oraz pomiaru interferencyjnego na kamerze bliskiego pola. ML zaprojektował i zbudował efektywną słabą soczewkę cylindryczną skonstruowaną z dwóch soczewek sferycznych, która służyła do wprowadzenia sztucznych aberracji do układu obrazującego. AL zajął się analizą i opracowaniem danych zebranych za pomocą kamery dalekiego pola, natomiast ML danych z kamery bliskiego pola.

MP wraz z MM nawinęli cewki generujące gradient pola magnetycznego w obrębie pułapki magnetooptycznej oraz skonstruowali przełącznik, umożliwiający zmianę kierunku przepływającego przez nie prądu w czasie rzędu kilku mikrosekund. AL oraz MM zajęli się konstrukcją spektrometru opartego na pamięci GEM oraz ac-Starkowskiego modulatora fal spinowych. AL zmodyfikował program WW sterujący DDS, by generować sygnał o liniowo zmieniającej się częstości. MM udoskonalił interfejs do generowania sekwencji pomiarowych. AL wykonał symulacje numeryczne odtwarzające procesy zachodzące w pamięci kwantowej. MM opracował dane pod kątem wpływu szerokości pasma i rozdzielczości spektrometru na jego wydajność. MM dokonał również pomiaru i analizy szumu w funkcji mocy wiązki oświetlającej atomy.

AL dokonał analizy zachowania dopasowania fazowego od konfiguracji przestrzennej wiązek biorących udział w procesie zapisu i odczytu z pamięci kwantowej. AL wraz z pomocą WW stworzył symulację oddziaływania światła z atomami wewnątrz pierścieniowej wnęki rezonansowej.

W jednej z najprostszych konfiguracji pamięć kwantową można zbudować z zespołu atomów trójpoziomowych, w których dozwolone są dwa przejścia optyczne o wspólnym poziomie wzbudzonym $|e\rangle$ i dwóch długożyjących poziomach podstawowych $|g\rangle$ i $|h\rangle$, jak to przedstawia rysunek 2.1. Jest to tak zwany układ $\Lambda$. Czysta pamięć to taka w której wszystkie atomy są na poziomie początkowym $|g\rangle$, czyli łącznie cała pamięć jest w stanie $|g\rangle\otimes|g\rangle\dots\otimes|g\rangle$. Spójna superpozycja tego stanu i stanu, w którym część atomów jest w $|h\rangle$posłuży nam do zapamiętania światła.

Zapamiętanie (czyli interfejs) polega na absorpcji fotonów słabego światła sygnałowego na przejściu $|g\rangle\rightarrow|e\rangle$ i jednocześnie wymuszonej emisji fotonów $|e\rangle\rightarrow|h\rangle$ do silnej wiązki laserowej tzw. sprzęgającej (ang. coupling). Po absorpcji należy wyłączyć wiązkę sprzęgającą. Jej ponowne włączenie spowoduje odwrócenie działania interfejsu: przejście $|h\rangle\rightarrow|e\rangle\rightarrow|g\rangle$ i emisję sygnału.

W układzie izolowanym ewolucja jest opisywana równaniem Liouville’a. W przypadku opisanego wyżej układu $\Lambda$ należy jednak uwzględnić emisję spontaniczną z poziomu wzbudzonego $|e\rangle$. Wtedy ewolucja macierzy gęstości jest opisywana równaniem Lindblada [116]:

$$\begin{array}[]{c}\frac{\partial\hat{\rho}}{\partial t}=\overbrace{-\frac{i}{\hbar}[\hat{H}_{I},\hat{\rho}]}^{\mathrm{Liouville}}-\overbrace{\frac{1}{2}\{\hat{\Gamma},\hat{\rho}\}}^{\mathrm{dekoherencja}}+\overbrace{\hat{\Upsilon}}^{\mathrm{repopulacja}},\\ \hat{\Gamma}=\Gamma|e\rangle\langle e|,\\ \hat{\Upsilon}=\Gamma\rho_{e,e}(|g\rangle\langle g|+|h\rangle\langle h|)/2,\end{array}$$

(2.4)

gdzie $\Gamma$ to stała zaniku dla poziomu wzbudzonego. $\hat{\Upsilon}$ jest tak zwaną macierzą repopulacji, która obsadza w sposób niespójny poziomy podstawowe $|g\rangle$i $|h\rangle$ w wyniku emisji spontanicznej z poziomu $|e\rangle$.

Powyższe równanie na ewolucję macierzy gęstości można uprościć zakładając reżim, w którym można pominąć populację stanu wzbudzonego $\rho_{e,e}\simeq 0$. Ponadto stosujemy przybliżenie adiabatyczne, które mówi że spójności optyczne podążają natychmiast za zmianami pól optycznych $\Omega_{\text{s}}$, $\Omega_{\text{c}}$ czyli $\frac{\mathrm{d}\rho_{g,e}}{\mathrm{d}t}=\frac{\mathrm{d}\rho_{h,e}}{\mathrm{d}t}\approx 0$. Uzyskamy stąd:

$$\begin{gathered}\rho_{g,e}=i\frac{\Omega_{\text{s}}^{*}+\Omega_{\text{c}}^{*}\rho_{g,h}}{2\Delta-i\Gamma}\\ \rho_{h,e}=i\frac{\Omega_{\text{s}}^{*}\rho_{g,h}^{*}}{2\Delta-i\Gamma}\end{gathered}$$

(2.5)

Podstawiając 2.5 do 2.4 uzyskamy uproszczone równania ewolucji.

Ewolucja pola elektrycznego w ośrodku atomowym określona jest równaniem falowym z członem źródłowym:

$$\nabla^{2}\mathbf{E}-\frac{1}{c^{2}}\frac{\partial^{2}}{\partial t^{2}}\mathbf{E}=\frac{1}{c^{2}\epsilon_{0}}\frac{\partial^{2}}{\partial t^{2}}\mathbf{P},$$

(2.8)

gdzie $\mathbf{E}$ jest polem elektrycznym, $\mathbf{P}$ polaryzacją atomową, $c$ prędkością światła, $\epsilon_{0}$ przenikalnością elektryczną próżni. Do powyższego równania można podstawić $\mathbf{E}=\Re\left(A\exp(ik_{0}z-\omega_{0}t)\right)\hat{e}_{x}$ oraz $\mathbf{P}=\Re\left(P\exp(ik_{0}z-\omega_{0}t)\right)\hat{e}_{x}$, gdzie $A$ to obwiednia pola, a $P$ to obwiednia polaryzacji atomowej, $\omega_{0}$ częstością fali elektromagnetycznej, a $k_{0}=\omega_{0}/c$ liczbą falową. Stosując przybliżenie wolno zmiennej obwiedni, w którym $\partial_{z}^{2}A=0$, $\partial_{t}^{2}A=0$, $\partial_{t}^{2}P=0$, można uzyskać z równania falowego równanie na obwiednie pola:

$$\frac{\partial}{\partial z}A+\frac{1}{c}\frac{\partial}{\partial t}A=i\frac{k_{0}}{2\epsilon_{0}}P+\frac{i}{2k_{0}}\nabla_{\perp}^{2}A,$$

(2.9)

gdzie $\nabla_{\perp}^{2}=\frac{\partial^{2}}{\partial x^{2}}+\frac{\partial^{2}}{\partial y^{2}}$.

Lewa strona otrzymanego równania opisuje falę biegnącą z prędkością światła. Równanie upraszcza się w układzie współrzędnych w którym mierzymy czas względem środka impulsu świetlnego ($t^{\prime}=t-z/c$). Po przekształceniu współrzędnych z powyższego równania znika pochodna czasowa i przyjmuje ono postać:

$$\frac{\partial}{\partial z}A=\frac{i}{2k_{0}}\nabla_{\perp}^{2}A+i\frac{k_{0}}{2\epsilon_{0}}P$$

(2.10)

Otrzymane równanie opisuje jak zmienia się obwiednia pola $A$ po przejściu przez plasterek ośrodka materialnego $dz$. Po prawej stronie mamy człon opisujący dyfrakcję oraz polaryzacje ośrodka, która może powstać za sprawą innych pól.

Rozważania o ewolucji macierzy gęstości zakończyliśmy analizą zależności przestrzennych w trakcie zapisu fali sygnałowej do pamięci przewidując, że zapisana spójność będzie miała postać fali płaskiej $\rho_{g,h}\sim\exp(i\mathbf{k}_{\rho}\mathbf{r})$ z wektorem falowym $\mathbf{k}_{\rho}=\mathbf{k}_{\text{c}}-\mathbf{k}_{\text{s}}$ równym różnicy wektorów falowych fali sprzęgającej i sygnałowej. Rozważmy teraz proces odczytu, całkując równanie 2.13 z zapisaną spójnością atomową przy płaskiej fali sprzęgającej.

Zgodnie z fizycznym opisem zagadnienia przedstawionym na początku spodziewamy się, że absorpcja jednego fotonu sygnałowego spowoduje przeniesienie jednego atomu do stanu $|h\rangle$. Pokażmy, że tak jest. Dla uproszczenia zaniedbajmy wymiary poprzeczne $x$, $y$.

Wartość $|\rho_{g,h}|^{2}$ mówi nam o tym jaki odsetek atomów znajduje się w stanie $|h\rangle$. Oznacza to, że całkowita liczba atomów przeniesionych do stanu $|h\rangle$ wynosi:

$$n_{h}=\intop_{-\infty}^{\infty}n|\rho_{g,h}|^{2}\text{d}z=\intop_{-\infty}^{\infty}n|\widetilde{\rho}_{g,h}|^{2}\text{d}k_{z},$$

(2.15)

gdzie tylda oznacza transformacje Fouriera względem $z$. Jednocześnie całkowita liczba fotonów sygnałowych $n_{ph}$ równa jest energii pola $\int\epsilon_{0}|A_{1}|^{2}/2$ podzielonej przez energię fotonu $\hbar\omega_{0}$ i wynosi:

$$n_{\text{ph}}=\frac{\epsilon_{0}}{2\hbar\omega_{0}}\intop_{-\infty}^{\infty}|A_{\text{s}}|^{2}\text{d}z=\frac{\epsilon_{0}}{2\hbar\omega_{0}}\intop_{-\infty}^{\infty}|\widetilde{A_{\text{s}}}|^{2}\text{d}k_{z}.$$

(2.16)

Chcemy pokazać, że całkowita liczba wzbudzeń nie zmienia się w czasie:

$$\frac{\partial}{\partial t}\left(n_{\text{at}}+n_{\text{ph}}\right)=0.$$

(2.17)

W tym celu podstawimy podane wyżej definicje (2.15,2.16), przejdziemy z pochodną czasową pod całki i wykorzystamy poznane równania na pochodne czasowe ewoluujących pól. Wykorzystując równanie 2.6 i zaniedbując emisję spontaniczną $\Gamma$ można obliczyć, że:

$$\frac{\partial}{\partial t}(|\widetilde{\rho}_{g,h}|^{2})=\frac{\partial}{\partial t}(\widetilde{\rho}_{g,h}\widetilde{\rho}_{g,h}^{*})=2\Re\left(i\frac{\Omega_{c}}{4\Delta}\widetilde{\Omega}_{\text{s}}^{*}\widetilde{\rho}_{g,h}^{*}\right).$$

(2.18)

Z kolei z równań 2.9 i 2.12 otrzymujemy po zaniedbaniu dyspersji oraz absorpcji:

$$\frac{\partial}{\partial t}(|\widetilde{A_{\text{s}}}|^{2})=\frac{\partial}{\partial t}(\widetilde{A_{\text{s}}}\widetilde{A_{\text{s}}}^{*})=2\Re\left(i\frac{ck_{o}n\hbar\Omega_{\text{c}}^{*}}{2\epsilon_{0}\Delta}\widetilde{\Omega}_{\text{s}}\widetilde{\rho}_{g,h}\right).$$

(2.19)

Obliczmy pochodną czasową całkowitej liczby wzbudzeń $n_{at}+n_{ph}$ wykorzystując otrzymane wyrażenia. Uzyskamy:

$$\frac{\partial}{\partial t}\left(n_{\text{at}}+n_{\text{ph}}\right)=\intop_{-\infty}^{\infty}2\Re\left(i\frac{n}{4\Delta}\left(\Omega_{\text{c}}\widetilde{\Omega}_{\text{s}}^{*}\widetilde{\rho}_{g,h}^{*}+\Omega_{\text{c}}^{*}\widetilde{\Omega}_{\text{s}}\widetilde{\rho}_{g,h}\right)\right)\text{d}k_{z}.$$

(2.20)

Zauważmy że suma iloczynów pól pod całką jest czysto rzeczywista — ma postać $\varpi+\varpi^{*}$. Wobec tego pod całką jest równe 0. Zatem całkowita liczby wzbudzeń $n_{at}+n_{ph}$ nie zmienia się w czasie po zaniedbaniu emisji spontanicznej $\Gamma\rightarrow 0$.

Przyjmując niewielki krok czasowy $\mathrm{d}t$ i przestrzenny $\mathrm{d}z$, pochodne $\partial_{t}\rho{}_{g,h}$ oraz $\partial_{z}\Omega_{\mathrm{s}}$ można przybliżyć poprzez ilorazy

$$\begin{gathered}\frac{\partial\rho{}_{g,h}}{\partial t}\approx\frac{\rho{}_{g,h}(t+\mathrm{d}t)-\rho{}_{g,h}(t)}{dt}\\ \frac{\partial\Omega_{\text{s}}}{\partial z}\approx\frac{\Omega_{\text{s}}(z+\mathrm{d}z)-\Omega_{\text{s}}(t)}{dz}\end{gathered}$$

(2.21)

Podstawiając powyższe przybliżenie do równań 2.6 oraz 2.13 całe oddziaływanie światła i atomów można zapisać w postaci macierzowej

$$\left(\begin{array}[]{c}\rho^{\prime}{}_{g,h}\\ \Omega^{\prime}{}_{\text{s}}^{*}\end{array}\right)=\left(\begin{array}[]{cc}1&a\\ b&1\end{array}\right)\left(\begin{array}[]{c}\rho{}_{g,h}\\ \Omega{}_{\text{s}}^{*}\end{array}\right),$$

(2.22)

gdzie:

$$\begin{array}[]{c}a=\frac{i}{2}\frac{\Omega_{\text{c}}}{2\Delta}\mathrm{d}t,\\ b=ik_{0}\frac{nd_{g,e}^{2}}{\hbar\epsilon_{0}}\frac{\Omega_{\text{c}}^{*}}{2\Delta}\mathrm{d}z,\\ \rho^{\prime}{}_{g,h}=\rho{}_{g,h}(t+\mathrm{d}t),\\ \Omega^{\prime}{}_{\text{s}}=\Omega_{\text{s}}(z+\mathrm{d}z).\end{array}$$

(2.23)

Dokonajmy teraz przeskalowania spójności i amplitudy pola wprowadzając zmienne $u_{\mathrm{at}}=c_{\text{at}}\rho_{g,h}$ oraz $u_{\mathrm{ph}}=c_{\text{ph}}\Omega_{\text{s}}^{*}$. Współczynniki skalowania $c$ dobierzemy tak, żeby $|u_{\text{at}}|^{2}$ było ilością wzbudzeń atomowych na odcinku $[z,z+\text{d}z]$, zaś $|u_{\text{ph}}|^{2}$ ilością fotonów na odcinku czasowym $[t,t+\text{d}t]$:

$$\begin{array}[]{c}c_{\mathrm{at}}=e^{-i\frac{\pi}{4}}\sqrt{n\mathrm{d}z},\\ c_{\mathrm{ph}}=e^{i\frac{\pi}{4}}\sqrt{\frac{\hbar}{d_{g,e}^{2}}\frac{\epsilon_{0}c}{2\omega_{0}}\mathrm{d}t}.\end{array}$$

(2.24)

równanie 2.22 przyjmuje po przeskalowaniu postać:

$$\left(\!\!\!\begin{array}[]{c}u^{\prime}_{\mathrm{at}}\\ u^{\prime}_{\mathrm{ph}}\end{array}\!\!\!\right)\!\!\!=\!\!\!\left(\!\!\!\begin{array}[]{cc}1&\frac{\Omega_{\text{c}}}{2\sqrt{2}\Delta}d_{g,e}\sqrt{\frac{nk_{0}}{\hbar\epsilon_{0}}}\sqrt{dt\mathrm{d}z}\\ -\frac{\Omega_{\text{c}}^{*}}{2\sqrt{2}\Delta}d_{g,e}\sqrt{\frac{nk_{0}}{\hbar\epsilon_{0}}}\sqrt{dt\mathrm{d}z}&1\end{array}\!\!\!\right)\!\!\!\left(\!\!\!\begin{array}[]{c}u_{\mathrm{at}}\\ u_{\mathrm{ph}}\end{array}\!\!\!\right).$$

(2.25)

Przeskalujmy także oś $z$ na gęstość optyczną OD. Na każdy przyrost d$z$ przypada przyrost gęstości optycznej:

$$\text{d}\text{OD}=2\frac{nk_{0}d_{g,e}^{*2}}{\hbar\epsilon_{0}\Gamma}\text{d}z,$$

(2.26)

Wobec tego równanie 2.25 można przepisać w postaci

$$\begin{gathered}\left(\!\!\!\begin{array}[]{c}u^{\prime}_{\mathrm{at}}\\ u^{\prime}_{\mathrm{ph}}\end{array}\!\!\!\right)\!\!\!=\!\!\!\left(\!\!\!\begin{array}[]{cc}1&\alpha\\ -\alpha&1\end{array}\!\!\!\right)\!\!\!\left(\!\!\!\begin{array}[]{c}u_{\mathrm{at}}\\ u_{\mathrm{ph}}\end{array}\!\!\!\right),\\ \alpha=\sqrt{\Gamma}\frac{\Omega_{\text{c}}}{4\Delta}\sqrt{\text{dOD}\text{d}t}.\end{gathered}$$

(2.27)

Jak wynika z analizy przeprowadzonej w podsekcji 2.5 całkowita liczba wzbudzeń $n_{\text{at}}+n_{\text{ph}}=|u_{\mathrm{at}}|^{2}+|u_{\mathrm{ph}}|^{2}$ musi być zachowana. Powyższa transformacja jest pierwszym rzędem rozwinięcia unitarnej transformacji obrotu. Ostatecznie więc oddziaływanie między spójnością i polem w małym wycinku przestrzennoczasowym $[z,z+\text{d}z]$, $[t,t+\text{d}t]$ musi być opisywane przez

$$\left(\!\!\!\begin{array}[]{c}u^{\prime}_{\mathrm{at}}\\ u^{\prime}_{\mathrm{ph}}\end{array}\!\!\!\right)\!\!\!=\!\!\!\left(\!\!\!\begin{array}[]{cc}\cos(\alpha)&\sin(\alpha)\\ -\sin(\alpha)&\cos(\alpha)\end{array}\!\!\!\right)\!\!\!\left(\!\!\!\begin{array}[]{c}u_{\mathrm{at}}\\ u_{\mathrm{ph}}\end{array}\!\!\!.\right).$$

(2.28)

Istnieją dwa mechanizmy strat podczas konwersji światła i spójności atomowej. Pierwszy jest związany z poszerzeniem natężeniowym powodowanym przez wiązkę sprzęgającą, które niszczy spójność atomową. Zapominając na chwilę o konwersji na światło, zgodnie z równaniem 2.6 spójność atomowa będzie zanikać wykładniczo w czasie:

$$\rho_{g,h}(t)=\rho_{g,h}(0)\mathrm{e}^{-\gamma t},\hskip 20.00003pt\gamma=\frac{\Gamma}{2}\frac{|\Omega_{\text{c}}|^{2}}{\Gamma^{2}+4\Delta^{2}}.$$

(2.29)

Zauważmy, że dla dużych odstrojeń $\gamma\mathrm{d}t=2|\alpha|^{2}/\mathrm{OD}$, gdzie $\alpha$ jest kątem uogólnionego obrotu przeprowadzającego wzbudzenia ze światła do atomów lub odwrotnie, wprowadzonym w równaniu 2.28. Wobec tego o ile jest prawdą, że straty $\gamma$ można redukować poprzez zwiększanie odstrojenia $\Delta$ lub zmniejszenia natężenia wiązki sprzęgającej proporcjonalnego do $|\Omega_{c}|^{2}$, to uzyskanie małych start przy wydajnym zapisie lub odczycie jest wyłącznie kwestią dużej gęstości optycznej. Zaawansowane analizy teoretyczne potwierdzają tę konkluzję [117].

Drugim mechanizmem strat jest absorpcja jednofotonowa światła sygnałowego $\Omega_{\text{s}}$ przez chmurę atomową. Amplituda światła, które przepropagowało się przez chmurę atomową, zakładając brak wiązki sprzęgającej $\Omega_{\text{c}}$, spada wykładniczo:

$$\begin{gathered}\begin{array}[]{c}A_{\mathrm{f}}=A_{\mathrm{i}}\mathrm{e}^{-\Gamma^{2}\frac{\mathrm{OD}}{2\Gamma^{2}+8\Delta^{2}}}\end{array},\\ \mathrm{OD}=2\frac{k_{0}d_{g,e}^{*2}N}{\hbar\epsilon_{0}\Gamma},\end{gathered}$$

(2.30)

gdzie $N$ to liczba atomów. Straty te zależą od gęstości optycznej $\mathrm{OD}$ oraz od odstrojenia $\Delta$.

W obu przypadkach straty mogą zostać zmniejszone poprzez zwiększanie odstrojenia $\Delta$. Należy jednak pamiętać, że dzieje się to kosztem spowolnienia konwersji między spójnością atomową, a polem. Uwzględniając analizę przeprowadzoną w sekcji 2.6 zwiększanie natężenia wiązki sprzęgającej $I$ oraz gęstości optycznej OD proporcjonalnie do odstrojenia $\Delta$ zmniejszy straty, a jednocześnie w granicy dużych $\Delta$, zachowa stałą szybkość oddziaływania. Ponieważ odstrojenie, jak i natężenie są łatwo regulowalne, ważne jest, by budując układ, optymalizować go pod względem jak największej gęstości optycznej.

W tym rozdziale wyprowadzone zostały równania opisujące oddziaływanie światła z atomami w modelu atomu trójpoziomowego w układzie $\Lambda$. Najważniejsze wyniki uzyskane w tej części rozprawy to:

• •

  Zinterpretowanie oddziaływania światła z atomami jako złożenie transformacji obrotów na niewielkich odcinkach czasoprzestrzennych, które konwertują fotony sygnału na wzbudzenia atomowe i odwrotnie.

• •

  Demonstracja wpływu niedopasowania fazowego na amplitudę odczytu. Szerokość zakresu niedopasowania $\delta k_{z}$ w którym możliwy jest wydajny odczyt, jest odwrotnie proporcjonalna do długości chmury atomowej.

• •

  Opisanie mechanizmów strat podczas konwersji światło-spójność atomowa. Jest to dekoherencja spójności spowodowana oddziaływaniem z wiązką z sprzęgającą, czyli tzw. poszerzenie natężeniowe oraz absorpcja jednofotonowa światła przez chmurę atomową.

Hamiltonian poziomu nadsubtelnego o spinie atomowym $F$ i całkowitym elektronowym momencie pędu $J$, oddziałującego ze światłem propagującym się wzdłuż osi $z$, składa się z trzech komponentów [118, 119, 120]:

$$\hat{H}_{s}=\underbrace{\hat{H}_{s}^{(0)}}_{\text{skalarny}}+\underbrace{\hat{H}_{s}^{(1)}}_{\text{wektorowy}}+\underbrace{\hat{H}_{s}^{(2)}}_{\text{tensorowy}},$$

(3.1)

gdzie

$$\begin{gathered}\hat{H}_{s}^{(0)}=\frac{2}{3}g\alpha_{FJJ^{\prime}I}^{(0)}(\Delta_{s})\hat{S}_{0},\\ \hat{H}_{s}^{(1)}=g\alpha_{FJJ^{\prime}I}^{(1)}(\Delta_{s})\hat{S}_{z}\hat{F}_{z},\\ \hat{H}_{s}^{(2)}=g\alpha_{FJJ^{\prime}I}^{(2)}(\Delta_{s})\!\!\left(\frac{1}{3}\hat{S}_{0}\left(3\hat{F}_{z}^{2}-2\hat{\mathbb{1}}\right)+\hat{S}_{x}\left(\hat{F}_{x}^{2}-\hat{F}_{y}^{2}\right)+\hat{S}_{y}\left(\hat{F}_{x}\hat{F}_{y}+\hat{F}_{y}\hat{F}_{x}\right)\!\!\right).\end{gathered}$$

(3.2)

$\alpha_{FJJ^{\prime}I}^{(i)}(\Delta_{s})$ jest tensorem polaryzacji atomowej zależnym od całkowitego elektronowego momentu pędu stanu wzbudzonego $J^{\prime}$, spinu jądrowego $I$ oraz odstrojenia światła $\Delta_{s}$ od centroidu linii. Współczynnik $g=\omega_{0}/(2\epsilon_{0}V)$, gdzie $\omega_{0}$ jest częstością rezonansową linii, a $V$ objętością oddziaływania. $\hat{S}_{i}$ oraz $\hat{F}_{i}$ są odpowiednio operatorami Stokesa oraz operatorami spinu atomowego.

Przy odstrojeniu $\Delta_{s}$ znacznie większym niż rozszczepienie nadsubtelne poziomu wzbudzonego, czynnik $\alpha^{(2)}$ skaluje się jak $1/\Delta_{s}^{2}$, podczas gdy $\alpha^{(0)}$ oraz $\alpha^{(1)}$ jak $1/\Delta_{s}$ [118]. Ponadto, gdy polaryzacja światła jest kołowa, $|\langle\hat{S}_{z}\rangle|\gg|\langle\hat{S}_{x}\rangle|,|\langle\hat{S}_{y}\rangle|$. W takich warunkach tensorowa część hamiltonianu $\hat{H}_{s}^{(2)}$ może zostać zaniedbana. Skalarna część hamiltonianu $\hat{H}_{s}^{(0)}$ daje jedynie stały wkład do energii wszystkich poziomów energetycznych, co nie wpływa na dynamikę spinu atomowego. Wobec tego ten człon również może zostać pominięty.

Centralnym elementem układu eksperymentalnego przedstawionego na rysunku 3.1 jest chmura atomów ⁸⁷Rb. Za pomocą pułapki magnetooptycznej jest ona uformowana w kształt cygara o długości około 1 cm i średnicy około 0,6 mm. Po pułapkowaniu przez około 19 ms chmura atomów jest dodatkowo chłodzona przez 300 $\mu$s za pomocą melasy optycznej, co pozwala zmniejszyć jej temperaturę do 22 $\mu$K [1]. Po uformowaniu atomy są przez 15$\mu$s pompowane do stanu $|g\rangle=5S_{1/2},F=1,m_{F}=1$ za pomocą dwóch wiązek: niespolaryzowanej dostrojonej do przejścia $5S_{1/2},F=2\rightarrow 5P_{1/2},F=2$ oraz wiązki o polaryzacji $\sigma_{+}$ propagującej się wzdłuż osi $z$, dostrojonej do przejścia $5S_{1/2},F=1\rightarrow 5P_{3/2},F=1$, gdzie oś kwantyzacji $z$ jest skierowana wzdłuż chmury. Po zakończeniu pompowania następuje pomiar precesji. Atomy oświetlane są liniowo spolaryzowaną wiązką próbkującą, świecącą wzdłuż osi $z$, odstrojoną o 100 MHz od przejścia $5S_{1/2},F=1\rightarrow 5P_{3/2},F=2$. Skręcenie jej polaryzacji, które zależy od średniego rzutu spinu atomowego $\langle\hat{F}_{z}\rangle$ na oś $z$, jest mierzone przy pomocy polaryzatora Wollastona oraz fotodiody różnicowej [119, 121]. Dzięki temu możliwa jest obserwacja oscylacji Larmora pod wpływem efektywnego pola magnetycznego. Po około 100 $\mu$s swobodnych oscylacji załączamy modulację. Cały eksperyment odbywa się cyklicznie z częstością 50 Hz, synchronizowanymi do częstości napięcia w sieci. Dzięki temu zewnętrzne pole magnetyczne pochodzące od wszystkich urządzeń elektrycznych znajdujących się wokół układu doświadczalnego jest dokładnie takie samo w każdym cyklu.

Do wytwarzania fikcyjnego pola magnetycznego użyta została silna, kołowo spolaryzowana wiązka laserowa (zwana dalej wiązką Starkowską) daleko odstrojona od linii $5S_{1/2},F=1\rightarrow 5P_{3/2}$ i oświetlająca atomy wzdłuż osi $x$. Dodatkowo został wybudowany układ kształtujący jej przestrzenny rozkład natężenia. Składa się on z odbiciowego przestrzennego modulatora fazy światła (ang. spatial light modulator, SLM), znajdującego się w płaszczyźnie obrazowania chmury atomowej oraz polaryzującej kostki światłodzielącej. Całość działa na dokładnie takiej samej zasadzie jak powszechnie używane ekrany ciekłokrystaliczne. Obraz powierzchni SLM jest przełączany pomiędzy atomy, a kamerę CCD. Umożliwia to bezpośrednią kalibrację przestrzennego rozkładu natężenia światła [122] padającego na chmurę atomów. Dodatkowo cała pułapka otoczona jest zestawem 6 cewek, które umożliwiają precyzyjną kontrolę prawdziwego pola magnetycznego, w jakim znajdują się atomy. Zostały one skonfigurowane tak, by wytworzyć stałe w przestrzeni pole magnetyczne $\boldsymbol{\mathbf{B}}$ o natężeniu $B=$100 mG wzdłuż osi $x$, czyli tak by pokrywało się z kierunkiem fikcyjnego pola $\mathbf{B}_{\mathrm{f}}$.

Rysunek 3.2 przedstawia wpływ wiązki Starkowskiej, o polaryzacji $\sigma_{-}$, odstrojeniu $\Delta_{s}=2\pi\times 30$ GHz i średnim natężeniu $I_{s}=160$ mW/cm², na precesję spinu. Odpowiada to fikcyjnemu polu magnetycznemu $\mathbf{B}_{\mathrm{f}}$ o natężeniu $B_{\mathrm{f}}=20$ mG. Jego zwrot jest przeciwny do pola zewnętrznego $\mathbf{B}$. Lewa (a-c) oraz prawa (d-f) kolumna przedstawiają wyniki pomiaru dla wiązek Starkowskich o odpowiednio niejednorodnym rozkładzie natężenia (a) oraz o natężeniu wyrównanym za pomocą SLM (d). Panele (c) i (f) pokazują mierzone na detektorze różnicowym oscylacje $\langle\hat{F}_{z}\rangle(t)$ w czasie.

Ponieważ oscylacje są równomierne i wolnozmienne, to stosując transformację Hilberta na zmierzonym sygnale $\langle\hat{F}_{z}\rangle(t)$ można odzyskać czasowy przebieg amplitudy i fazy oscylacji. Moduł transformaty Hilberta stanowi obwiednia, która została narysowana czerwoną linią na panelach (c) i (d). Natomiast faza transformaty Hilberta (czyli skumulowana faza oscylacji) została narysowana na panelach (b) i (e).

Jak widać z pomiaru, czas zaniku $\tau_{\mathrm{s}}$ obserwowanych oscylacji $\langle\hat{F}_{z}\rangle$ po wyrównaniu natężenia światła znacząco się wydłużył.

Zanik oscylacji $\langle\hat{F}_{z}\rangle_{z}$ może być spowodowany utratą napompowania (dekoherencją) lub przestrzennym rozfazowaniem spinów. Utrata napompowania może być wywołana absorpcją wiązki próbującej lub Starkowskiej. Absorpcja wiązki Starkowskiej jest jednak proporcjonalna do czynnika $1/\Delta_{s}^{2}$ [75], co przy odstrojeniu $\Delta_{s}=2\pi\cdot 30$ GHz jest całkowicie zaniedbywalne. Zmniejszenie mocy wiązki próbującej do poziomu kilku $\mu$W pozwala osiągnąć czas zaniku oscylacji $\tau_{s}=700$ $\mu$s.

Największy wkład do zaniku pochodzi od przestrzennej nierównomierności natężenia wiązki Starkowskiej. Przy oświetleniu chmury atomów wiązką o rozkładzie natężenia przedstawionym na rysunku 3.2 (a), czas zaniku oscylacji Larmora wyniósł zaledwie $\tau_{s}=50$ $\mu$s (rysunek 3.2 (c)). Wyrównanie go za pomocą SLM (rysunek 3.2 (d)) zwiększyło go do około $\tau_{s}=250$ $\mu$s (rysunek 3.2 (f)).

Rysunek 3.3 przedstawia, w jaki sposób zachowują się oscylacje Larmora pod wpływem wiązki Starkowskiej o różnych odstrojeniach $\Delta$. Lewa oraz prawa kolumna odpowiadają polaryzacjom kołowym $\sigma_{+}$ oraz $\sigma_{-}$ wiązki Starkowskiej, co odpowiada dwóm przeciwnym zwrotom generowanego fikcyjnego pola magnetycznego. Czas życia oscylacji Larmora $\tau_{s}$ skaluje się liniowo (a, d) z odstrojeniem $\Delta$. Jednocześnie, zgodnie z równaniami 3.4 i 3.6, zmiana częstości Larmora $\Delta\omega_{\mathrm{L}}$ wywołana fikcyjnym polem magnetycznym skaluje się jak odwrotność odstrojenia $\Delta^{-1}$ (b, e). Oznacza to, że całkowita faza nadana spinom w czasie zaniku $\tau_{s}$ wynosi $\phi_{s}=\tau_{s}\Delta\omega_{\mathrm{L}}$. W granicy dużych odstrojeń $\Delta$ faza $\phi_{s}$ nie zależy od $\Delta$ a jedynie od stopnia niejednorodności przestrzennego rozkładu natężenia wiązki Starkowskiej. W zaprezentowanym eksperymencie korekcja za pomocą SLM pozwoliła podnieść osiągalną fazę do $\phi_{s}=15$ rad. Szczegółowa analiza dekoherencji spowodowanej niejednorodnością nadanej przestrzennej fazy znajduje się w następnym rozdziale poświęconym przestrzennej modulacji fazy fali spinowej.

Rysunek 3.4 przedstawia oscylacje średniego rzutu spinu $\langle\hat{F}_{z}\rangle(t)$ przy modulacji za pomocą wiązki Starkowskiej o schodkowym przestrzennym rozkładzie natężenia $I_{CCD}(z)$. Taka modulacja odpowiada podzieleniu atomów na kilka grup z których każda ma inną częstość precesji $\omega_{L}$. Dla dwóch stopni (a) obserwujemy dudnienia. Przy zwiększaniu liczby stopni, okres wygaszenia oscylacji $\langle\hat{F}_{z}\rangle$ staje się coraz wyraźniejszy. Przy czterech poziomach (c) oscylacje znikają niemal całkowicie na okres około 80 $\mu$s. Po tym czasie pojawiają się ponownie. Widzimy więc, że za pomocą SLM można nadać spinom w poszczególnych miejscach przestrzeni takie fazy, by całkowite $\langle\hat{F}_{z}\rangle$ wynosiło zero. Dalsze działanie wiązki Starkowskiej może przywrócić konstruktywną interferencję wkładów od poszczególnych fragmentów chmury. Wyniki takiego eksperymentu jednoznacznie wykazują, że rzeczywiście dokonaliśmy modulacji fazy precesji z rozdzielczością przestrzenną a nie po prostu zniszczenia stanu atomów lub ich wydmuchnięcia z pułapki.

Sygnał obserwowany na fotodiodzie $S(t)$ można przepisać w postaci analogicznej, jak w przy rozważaniu dopasowania fazowego przy odczycie fali spinowej (sekcja 2.4). Faza nabyta przez atomy $\phi$ jest zależna od położenia $z$ i wynosi $\phi(z)=\omega_{L}(z)t$ gdzie $\omega_{L}(z)$ jest częstością precesji w obecności modulacji. Łatwo napisać:

$$S(t)\sim\intop n\mathrm{e}^{i\phi(z)}\text{d}z.$$

(3.7)