跳到论文正文
W Papers独立论文阅读器 arXiv:2110.00786 论文正文 计算阅读时间 · 0%
引用这篇论文根据当前论文元数据生成,正式投稿前建议核对。

    
  

Autour de la conjecture de Tate entière pour certains produits de dimension 3 sur un corps fini

Federico Scavia Department of Mathematics, University of California, Los Angeles, CA 90095, United States of America [email protected]
    • scRésumé. Soit X𝑋Xitalic_X le produit d’une surface satisfaisant b2=ρsubscript𝑏2𝜌b_{2}=\rhoitalic_b start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT = italic_ρ et d’une courbe sur un corps fini. On étudie une forme forte de la conjecture de Tate entière pour les 1111-cycles sur X𝑋Xitalic_X. On généralise et donne des preuves inconditionnelles de plusieurs résultats de notre article précédent avec J.-L. Colliot-Thélène.


      scMots-clés. Conjecture de Tate; surface d’Enriques; cohomologie non-ramifiée; cycles algébriques; corps fini

      scClassification mathématique par matières (MSC 2020). 14C25, 14C35, 14G15


      sc[English]


      scOn the integral Tate conjecture for certain products of dimension 3 over a finite field

      scAbstract. Let X𝑋Xitalic_X be the product of a surface satisfying b2=ρsubscript𝑏2𝜌b_{2}=\rhoitalic_b start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT = italic_ρ and of a curve over a finite field. We study a strong form of the integral Tate conjecture for 1111-cycles on X𝑋Xitalic_X. We generalize and give unconditional proofs of several results of our previous paper with J.-L. Colliot-Thélène.

  •  
    cFebruary 6, 2022Received by the Editors on October 5, 2021.
    Accepted on February 17, 2022.


    Department of Mathematics, University of California, Los Angeles, CA 90095, United States of America

    sce-mail: [email protected]


    © by the author(s) This work is licensed under http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/

1.  Introduction

Soient F𝐹\mathbb Fitalic_F un corps fini, F¯¯𝐹\overline{\mathbb F}over¯ start_ARG italic_F end_ARG une clôture algébrique de F𝐹\mathbb Fitalic_F, G𝐺Gitalic_G le groupe de Galois absolu Gal⁡(F¯/F)Gal¯𝐹𝐹\operatorname{Gal}(\overline{\mathbb F}/\mathbb F)roman_Gal ( over¯ start_ARG italic_F end_ARG / italic_F ), ℓℓ\ellroman_ℓ un nombre premier inversible dans F𝐹\mathbb Fitalic_F, X𝑋Xitalic_X une F𝐹\mathbb Fitalic_F-variété projective, lisse et géométriquement connexe, de dimension d𝑑ditalic_d, et X¯:=X×FF¯assign¯𝑋subscript𝐹𝑋¯𝐹\overline{X}:=X\times_{\mathbb F}\overline{\mathbb F}over¯ start_ARG italic_X end_ARG := italic_X × start_POSTSUBSCRIPT italic_F end_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_F end_ARG. Si M𝑀Mitalic_M est un G𝐺Gitalic_G-module, on note M(1)⊂Msuperscript𝑀1𝑀M^{(1)}\subset Mitalic_M start_POSTSUPERSCRIPT ( 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT ⊂ italic_M le sous-groupe formé des éléments dont le stabilisateur est un sous-groupe ouvert de G𝐺Gitalic_G. Si i≥0𝑖0i\geq 0italic_i ≥ 0 est un entier, la conjecture de Tate pour les cycles de codimension i𝑖iitalic_i en cohomologie ℓℓ\ellroman_ℓ-adique prédit que les applications cycle

(1.1) C⁢Hi⁢(X¯)⊗ZQℓsubscripttensor-product𝑍𝐶superscript𝐻𝑖¯𝑋subscript𝑄ℓ\displaystyle CH^{i}(\overline{X})\otimes_{\mathbb Z}{\mathbb Q_{\ell}}italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT →H2⁢i⁢(X¯,Qℓ⁢(i))(1),→absentsuperscript𝐻2𝑖superscript¯𝑋subscript𝑄ℓ𝑖1\displaystyle\to H^{2i}(\overline{X},\mathbb Q_{\ell}(i))^{(1)},→ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_i ) ) start_POSTSUPERSCRIPT ( 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT ,
(1.2) C⁢Hi⁢(X)⊗ZQℓsubscripttensor-product𝑍𝐶superscript𝐻𝑖𝑋subscript𝑄ℓ\displaystyle CH^{i}(X)\otimes_{\mathbb Z}{\mathbb Q_{\ell}}italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT →H2⁢i⁢(X¯,Qℓ⁢(i))G,→absentsuperscript𝐻2𝑖superscript¯𝑋subscript𝑄ℓ𝑖𝐺\displaystyle\to H^{2i}(\overline{X},\mathbb Q_{\ell}(i))^{G},→ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_i ) ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT ,
(1.3) C⁢Hi⁢(X)⊗ZQℓsubscripttensor-product𝑍𝐶superscript𝐻𝑖𝑋subscript𝑄ℓ\displaystyle CH^{i}(X)\otimes_{\mathbb Z}{\mathbb Q_{\ell}}italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT →H2⁢i⁢(X,Qℓ⁢(i))→absentsuperscript𝐻2𝑖𝑋subscript𝑄ℓ𝑖\displaystyle\to H^{2i}(X,\mathbb Q_{\ell}(i))→ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_i ) )

sont surjectives. En fait ces trois versions de la conjecture de Tate sont équivalentes: l’équivalence entre la surjectivité des applications (1.1) et (1.2) suit par un argument de restriction-corestriction, et celle entre la surjectivité des applications (1.2) et (1.3) utilise les conjectures de Weil. On s’intéresse ici aux variantes entières de la conjecture de Tate. Celles-ci ne sont pas vraies en général, mais on a des raisons d’espérer qu’elles le soient dans le cas i=d−1𝑖𝑑1i=d-1italic_i = italic_d - 1, c’est-à-dire pour les 1111-cycles; voir [CTSz10, §2]. Les questions d’intérêt sont donc les suivantes: les applications

(1.1’) C⁢Hd−1⁢(X¯)⊗ZZℓsubscripttensor-product𝑍𝐶superscript𝐻𝑑1¯𝑋subscript𝑍ℓ\displaystyle CH^{d-1}(\overline{X})\otimes_{\mathbb Z}{\mathbb Z_{\ell}}italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_d - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT →H2⁢d−2⁢(X¯,Zℓ⁢(d−1))(1),→absentsuperscript𝐻2𝑑2superscript¯𝑋subscript𝑍ℓ𝑑11\displaystyle\to H^{2d-2}(\overline{X},\mathbb Z_{\ell}(d-1))^{(1)},→ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_d - 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_d - 1 ) ) start_POSTSUPERSCRIPT ( 1 ) end_POSTSUPERSCRIPT ,
(1.2’) C⁢Hd−1⁢(X)⊗ZZℓsubscripttensor-product𝑍𝐶superscript𝐻𝑑1𝑋subscript𝑍ℓ\displaystyle CH^{d-1}(X)\otimes_{\mathbb Z}{\mathbb Z_{\ell}}italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_d - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT →H2⁢d−2⁢(X¯,Zℓ⁢(d−1))G,→absentsuperscript𝐻2𝑑2superscript¯𝑋subscript𝑍ℓ𝑑1𝐺\displaystyle\to H^{2d-2}(\overline{X},\mathbb Z_{\ell}(d-1))^{G},→ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_d - 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_d - 1 ) ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT ,
(1.3’) C⁢Hd−1⁢(X)⊗ZZℓsubscripttensor-product𝑍𝐶superscript𝐻𝑑1𝑋subscript𝑍ℓ\displaystyle CH^{d-1}(X)\otimes_{\mathbb Z}{\mathbb Z_{\ell}}italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_d - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT →H2⁢d−2⁢(X,Zℓ⁢(d−1))→absentsuperscript𝐻2𝑑2𝑋subscript𝑍ℓ𝑑1\displaystyle\to H^{2d-2}(X,\mathbb Z_{\ell}(d-1))→ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_d - 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_d - 1 ) )

sont-elles surjectives? Depuis leur conception, ces questions ont inspiré un grand nombre de travaux par de nombreux auteurs. Le but de cet article est de montrer la surjectivité de ces applications (surtout (1.3’)) pour certaines variétés de dimension 3333.

1.1.  Résultats précédents.

Établir la surjectivité de l’application (1.1’) s’avère être le problème le plus abordable. Un célèbre théorème de Schoen [Sch98, Theorem (0.5)] montre que si la conjecture de Tate pour les surfaces est vraie (c’est-à-dire sous l’hypothèse que l’application (1.2) est surjective pour les cycles de diménsion 1111 sur toute surface sur toute extension finie de F𝐹\mathbb Fitalic_F) alors l’application (1.1’) est surjective pour tout X𝑋Xitalic_X. Il y a aussi des résultats inconditionnels dans certains cas particuliers: les hypersurfaces cubiques de dimension 4444 par Charles et Pirutka [CP15, Théorème 1.1] et les variétés abéliennes de dimension 3333 par Totaro [Tot21, Theorem 7.1]. Par contre, la surjectivité des applications (1.2’) et (1.3’) est généralement plus difficile à montrer que celle de l’application (1.1’). Par exemple, on ne connaît pas d’analogues des théorèmes de Schoen, Charles, Pirutka et Totaro pour ces variantes, et déjà pour X𝑋Xitalic_X un produit de trois courbes elliptiques la surjectivité de l’application (1.3’) est un problème ouvert bien connu des spécialistes. Comme l’a noté Schoen, la plausibilité de la surjectivité de l’application (1.2’) est une particularité des corps finis. Par exemple, si F𝐹\mathbb Fitalic_F est remplacé par Q𝑄\mathbb Qitalic_Q, alors l’application (1.2’) n’est pas surjective pour X=Q×QPQd−1𝑋subscript𝑄𝑄subscriptsuperscript𝑃𝑑1𝑄X=Q\times_{\mathbb Q}\mathbb P^{d-1}_{\mathbb Q}italic_X = italic_Q × start_POSTSUBSCRIPT italic_Q end_POSTSUBSCRIPT italic_P start_POSTSUPERSCRIPT italic_d - 1 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_Q end_POSTSUBSCRIPT, où Q⊂PQ2𝑄subscriptsuperscript𝑃2𝑄Q\subset\mathbb P^{2}_{\mathbb Q}italic_Q ⊂ italic_P start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_Q end_POSTSUBSCRIPT est la conique d’équation x02+x12+x22=0superscriptsubscript𝑥02superscriptsubscript𝑥12superscriptsubscript𝑥220x_{0}^{2}+x_{1}^{2}+x_{2}^{2}=0italic_x start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT + italic_x start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT + italic_x start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT = 0. Parmi les trois, la surjectivité de l’application (1.3’) est la plus mystérieuse. La surjectivité de l’application (1.3’) entraîne celle de l’application (1.2’), mais l’inverse n’est a priori pas vrai: le groupe H2⁢d−2⁢(X,Zℓ⁢(d−1))superscript𝐻2𝑑2𝑋subscript𝑍ℓ𝑑1H^{2d-2}(X,\mathbb Z_{\ell}(d-1))italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_d - 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_d - 1 ) ) contient des classes de cohomologie “exotiques”, qui disparaissent après passage à F¯¯𝐹\overline{\mathbb F}over¯ start_ARG italic_F end_ARG; voir (4.2). L’application (1.3’) est surjective pour d=1𝑑1d=1italic_d = 1, et aussi pour d=2𝑑2d=2italic_d = 2 par exemple si b2⁢(X¯)=ρ⁢(X¯)subscript𝑏2¯𝑋𝜌¯𝑋b_{2}(\overline{X})=\rho(\overline{X})italic_b start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG ) = italic_ρ ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG ). (Si V𝑉Vitalic_V est une F𝐹\mathbb Fitalic_F-variété, pour tout j≥0𝑗0j\geq 0italic_j ≥ 0 et tout premier ℓℓ\ellroman_ℓ inversible dans F𝐹\mathbb Fitalic_F on note bj⁢(V¯):=dimHj⁢(V¯,Qℓ)assignsubscript𝑏𝑗¯𝑉dimensionsuperscript𝐻𝑗¯𝑉subscript𝑄ℓb_{j}(\overline{V}):=\dim H^{j}(\overline{V},\mathbb Q_{\ell})italic_b start_POSTSUBSCRIPT italic_j end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_V end_ARG ) := roman_dim italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_j end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_V end_ARG , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ) le j𝑗jitalic_j-ème nombre de Betti de V¯¯𝑉\overline{V}over¯ start_ARG italic_V end_ARG et ρ⁢(V¯)𝜌¯𝑉\rho(\overline{V})italic_ρ ( over¯ start_ARG italic_V end_ARG ) la dimension de l’espace vectoriel NS⁡(V¯)⊗ZQℓsubscripttensor-product𝑍NS¯𝑉subscript𝑄ℓ\operatorname{NS}(\overline{V})\otimes_{\mathbb Z}\mathbb Q_{\ell}roman_NS ( over¯ start_ARG italic_V end_ARG ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT.) La surjectivité de l’application (1.3’) en toute dimension d≥3𝑑3d\geq 3italic_d ≥ 3 suit de la surjectivité en dimension d=3𝑑3d=3italic_d = 3; voir [CTSc21, Proposition 5.4]. Dans le cas d=3𝑑3d=3italic_d = 3, la surjectivité de l’application (1.3’) est liée à l’annulation du groupe de cohomologie non-ramifiée Hnr3⁢(F⁢(X),Qℓ/Zℓ⁢(2))subscriptsuperscript𝐻3nr𝐹𝑋subscript𝑄ℓsubscript𝑍ℓ2H^{3}_{\operatorname{nr}}(\mathbb F(X),\mathbb Q_{\ell}/\mathbb Z_{\ell}(2))italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT roman_nr end_POSTSUBSCRIPT ( italic_F ( italic_X ) , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT / italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ). Plus précisément, d’après un théorème de Colliot-Thélène et Kahn [CTK13, Théorème 2.2, Proposition 3.2], si d=3𝑑3d=3italic_d = 3 on a l’implication

Hnr3⁢(F⁢(X),Qℓ/Zℓ⁢(2))=0⟹(1.3’) est surjective,subscriptsuperscript𝐻3nr𝐹𝑋subscript𝑄ℓsubscript𝑍ℓ20⟹(1.3’) est surjectiveH^{3}_{\operatorname{nr}}(\mathbb F(X),\mathbb Q_{\ell}/\mathbb Z_{\ell}(2))=0% \quad\Longrightarrow\quad\text{(\ref{tate-int3}) est surjective},italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT roman_nr end_POSTSUBSCRIPT ( italic_F ( italic_X ) , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT / italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) = 0 ⟹ ( ) est surjective ,

et l’inverse vaut si C⁢H0⁢(X)Q𝐶subscript𝐻0subscript𝑋𝑄CH_{0}(X)_{\mathbb Q}italic_C italic_H start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_X ) start_POSTSUBSCRIPT italic_Q end_POSTSUBSCRIPT est supporté en dimension 2222. (Si V𝑉Vitalic_V est une F𝐹\mathbb Fitalic_F-variété projective et lisse, on dit que C⁢H0⁢(V)Q𝐶subscript𝐻0subscript𝑉𝑄CH_{0}(V)_{\mathbb Q}italic_C italic_H start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_V ) start_POSTSUBSCRIPT italic_Q end_POSTSUBSCRIPT est supporté en dimension i𝑖iitalic_i s’il existe un morphisme f:W→V:𝑓→𝑊𝑉f:W\to Vitalic_f : italic_W → italic_V, où W𝑊Witalic_W est une F𝐹\mathbb Fitalic_F-variété projective et lisse de dimension ≤iabsent𝑖\leq i≤ italic_i, tel que pour tout corps algébriquement clos contenant F𝐹\mathbb Fitalic_F l’homomorphisme d’image directe f*:C⁢H0⁢(W)Q→C⁢H0⁢(V)Q:subscript𝑓→𝐶subscript𝐻0subscript𝑊𝑄𝐶subscript𝐻0subscript𝑉𝑄f_{*}:CH_{0}(W)_{\mathbb Q}\to CH_{0}(V)_{\mathbb Q}italic_f start_POSTSUBSCRIPT * end_POSTSUBSCRIPT : italic_C italic_H start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_W ) start_POSTSUBSCRIPT italic_Q end_POSTSUBSCRIPT → italic_C italic_H start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_V ) start_POSTSUBSCRIPT italic_Q end_POSTSUBSCRIPT est surjectif.) Dans [CTK13, Question 5.4], Colliot-Thélène et Kahn ont demandé:

Question 1.1.

Est-ce que Hnr3⁢(F⁢(X),Qℓ/Zℓ⁢(2))=0subscriptsuperscript𝐻3normal-nr𝐹𝑋subscript𝑄normal-ℓsubscript𝑍normal-ℓ20H^{3}_{\operatorname{nr}}(\mathbb F(X),\mathbb Q_{\ell}/\mathbb Z_{\ell}(2))=0italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT roman_nr end_POSTSUBSCRIPT ( italic_F ( italic_X ) , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT / italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) = 0 pour toute F𝐹\mathbb Fitalic_F-variété projective et lisse de dimension 3333?

Comme nous venons de le discuter, une réponse affirmative à la question 1.1 impliquerait la surjectivité des applications (1.2’) et (1.3’) en toute dimension. Parimala et Suresh [PS16] ont donné une réponse affirmative à la question 1.1 si X𝑋Xitalic_X est un fibré en coniques au dessus d’une surface. Pirutka [Pir16] a répondu affirmativement à la question 1.1 si X=C×FS𝑋subscript𝐹𝐶𝑆X=C\times_{\mathbb F}Sitalic_X = italic_C × start_POSTSUBSCRIPT italic_F end_POSTSUBSCRIPT italic_S où C𝐶Citalic_C est un courbe projective et lisse, S𝑆Sitalic_S est une surface projective et lisse avec C⁢H0⁢(S)Q𝐶subscript𝐻0subscript𝑆𝑄CH_{0}(S)_{\mathbb Q}italic_C italic_H start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) start_POSTSUBSCRIPT italic_Q end_POSTSUBSCRIPT supporté en dimension 00 et le groupe de Néron-Severi géométrique NS⁡(S¯)NS¯𝑆\operatorname{NS}(\overline{S})roman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) est sans torsion. Dans un précédent article [CTSc21], Colliot-Thélène et l’auteur du présent article ont attaqué la question suivante, cas particuliers du problème de la surjectivité de l’application (1.3’) et de la question 1.1:

Question 1.2.

Supposons la caractéristique de F𝐹\mathbb Fitalic_F différente de 2222. Soit X=C×FS𝑋subscript𝐹𝐶𝑆X=C\times_{\mathbb F}Sitalic_X = italic_C × start_POSTSUBSCRIPT italic_F end_POSTSUBSCRIPT italic_S, où C𝐶Citalic_C est une courbe elliptique et S𝑆Sitalic_S est une surface d’Enriques. Est-ce-que (1.3’) est surjective pour ℓ=2normal-ℓ2\ell=2roman_ℓ = 2? Est-ce-que Hnr3⁢(F⁢(X),Q2/Z2⁢(2))=0subscriptsuperscript𝐻3normal-nr𝐹𝑋subscript𝑄2subscript𝑍220H^{3}_{\operatorname{nr}}(\mathbb F(X),\mathbb Q_{2}/\mathbb Z_{2}(2))=0italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT roman_nr end_POSTSUBSCRIPT ( italic_F ( italic_X ) , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT / italic_Z start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) = 0?

L’intérêt de ce cas particulier est double. D’une part, c’est le cas le plus simple qui échappe au théorème de Pirutka, parce que C⁢H0⁢(S)Q𝐶subscript𝐻0subscript𝑆𝑄CH_{0}(S)_{\mathbb Q}italic_C italic_H start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) start_POSTSUBSCRIPT italic_Q end_POSTSUBSCRIPT est supporté en dimension 00 mais NS(S¯)tors=Z/2Z\operatorname{NS}(\overline{S})_{\operatorname{tors}}=\mathbb Z/2\mathbb Zroman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) start_POSTSUBSCRIPT roman_tors end_POSTSUBSCRIPT = italic_Z / 2 italic_Z. D’autre part, sur le corps des complexes, Benoist et Ottem [BO20] ont utilisé ce genre de variétés pour produire de nouveaux contre-exemples à la conjecture entière de Hodge pour les cycles de dimension 1111. Ces contre-exemples sont obtenus par une méthode de spécialisation, qui n’est pas disponible sur les corps finis. Ils ne peuvent donc pas être facilement adaptés pour donner des contre-exemples aux conjectures de Tate entières sur F𝐹\mathbb Fitalic_F (bien qu’il soit possible de les utiliser pour obtenir des contre-exemples sur des corps de nombres). Dans [CTSc21], nous avons donné dans certains cas une réponse affirmative à la question 1.2 (plus généralement, pour ℓℓ\ellroman_ℓ quelconque différent de la caractéristique de F𝐹\mathbb Fitalic_F et dans la situation où C𝐶Citalic_C est une courbe de genre ≥1absent1\geq 1≥ 1 et S𝑆Sitalic_S est une surface avec C⁢H0⁢(S)Q𝐶subscript𝐻0subscript𝑆𝑄CH_{0}(S)_{\mathbb Q}italic_C italic_H start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) start_POSTSUBSCRIPT italic_Q end_POSTSUBSCRIPT supporté en dimension 00), sous l’hypothèse que la conjecture de Tate pour les surfaces est vraie. Il s’agit donc de résultats conditionnels, dans l’esprit du théorème de Schoen. Plus précisément, soient C𝐶Citalic_C et S𝑆Sitalic_S deux variétés géométriquement connexes, projectives et lisses sur F𝐹\mathbb Fitalic_F, de dimension 1111 et 2222 respectivement, JCsubscript𝐽𝐶J_{C}italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT la jacobienne de la courbe C𝐶Citalic_C, et X:=C×FSassign𝑋subscript𝐹𝐶𝑆X:=C\times_{\mathbb F}Sitalic_X := italic_C × start_POSTSUBSCRIPT italic_F end_POSTSUBSCRIPT italic_S. Dans [CTSc21], nous avons démontré que l’application (1.3’) est surjective et que l’on a Hnr3⁢(F⁢(X),Qℓ/Zℓ⁢(2))=0subscriptsuperscript𝐻3nr𝐹𝑋subscript𝑄ℓsubscript𝑍ℓ20H^{3}_{\operatorname{nr}}(\mathbb F(X),\mathbb Q_{\ell}/\mathbb Z_{\ell}(2))=0italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT roman_nr end_POSTSUBSCRIPT ( italic_F ( italic_X ) , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT / italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) = 0 sous l’une des hypothèses suivantes:

  • —

    le groupe C⁢H0⁢(X)Q𝐶subscript𝐻0subscript𝑋𝑄CH_{0}(X)_{\mathbb Q}italic_C italic_H start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_X ) start_POSTSUBSCRIPT italic_Q end_POSTSUBSCRIPT est supporté en dimension 00 et ℓℓ\ellroman_ℓ ne divise pas l’ordre de NS(S¯)tors\operatorname{NS}(\overline{S})_{\operatorname{tors}}roman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) start_POSTSUBSCRIPT roman_tors end_POSTSUBSCRIPT ([CTSc21, Théorème 1.1]). Comme mentionné ci-dessus, le cas particulier NS(S¯)tors=0\operatorname{NS}(\overline{S})_{\operatorname{tors}}=0roman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) start_POSTSUBSCRIPT roman_tors end_POSTSUBSCRIPT = 0 avait été démontré par Pirutka [Pir16],

  • —

    la conjecture de Tate pour les surfaces est vraie, C⁢H0⁢(X)Q𝐶subscript𝐻0subscript𝑋𝑄CH_{0}(X)_{\mathbb Q}italic_C italic_H start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_X ) start_POSTSUBSCRIPT italic_Q end_POSTSUBSCRIPT est supporté en dimension 00 et le groupe HomG⁡(NS⁡(S¯)⁢{ℓ},JC⁢(F¯)⁢{ℓ})subscriptHom𝐺NS¯𝑆ℓsubscript𝐽𝐶¯𝐹ℓ\operatorname{Hom}_{G}(\operatorname{NS}(\overline{S})\left\{\ell\right\},J_{C% }(\overline{\mathbb F})\left\{\ell\right\})roman_Hom start_POSTSUBSCRIPT italic_G end_POSTSUBSCRIPT ( roman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) { roman_ℓ } , italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_F end_ARG ) { roman_ℓ } ) est nul ([CTSc21, Théorème 1.4]).

1.2.  Résultats principaux.

Notre premier résultat montre l’équivalence entre la surjectivité des applications (1.2’) et (1.3’) pour certains produits.

Théorème 1.3.

Soient C𝐶Citalic_C et S𝑆Sitalic_S deux variétés géométriquement connexes, projectives et lisses sur F𝐹\mathbb Fitalic_F, de dimension 1111 et 2222 respectivement et X:=C×FSassign𝑋subscript𝐹𝐶𝑆X:=C\times_{\mathbb F}Sitalic_X := italic_C × start_POSTSUBSCRIPT italic_F end_POSTSUBSCRIPT italic_S. On suppose que l’on a ρ⁢(S¯)=b2⁢(S¯)𝜌normal-¯𝑆subscript𝑏2normal-¯𝑆\rho(\overline{S})=b_{2}(\overline{S})italic_ρ ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) = italic_b start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ). Alors l’application (1.2’) est surjective si et seulement si l’application (1.3’) est surjective.

En conséquence du théorème 1.3, on généralise et rend inconditionnels plusieurs résultats de [CTSc21].

Théorème 1.4.

Soient C𝐶Citalic_C et S𝑆Sitalic_S deux variétés géométriquement connexes, projectives et lisses sur F𝐹\mathbb Fitalic_F, de dimension 1111 et 2222 respectivement et X:=C×FSassign𝑋subscript𝐹𝐶𝑆X:=C\times_{\mathbb F}Sitalic_X := italic_C × start_POSTSUBSCRIPT italic_F end_POSTSUBSCRIPT italic_S. Supposons que l’on ait ρ⁢(S¯)=b2⁢(S¯)𝜌normal-¯𝑆subscript𝑏2normal-¯𝑆\rho(\overline{S})=b_{2}(\overline{S})italic_ρ ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) = italic_b start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) et notons JCsubscript𝐽𝐶J_{C}italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT la jacobienne de C𝐶Citalic_C et (PicS/F0)redsubscriptsubscriptsuperscriptnormal-Pic0𝑆𝐹normal-red(\operatorname{Pic}^{0}_{S/\mathbb F})_{\operatorname{red}}( roman_Pic start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_S / italic_F end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT roman_red end_POSTSUBSCRIPT la composante connexe du schéma de Picard de S𝑆Sitalic_S, avec sa structure réduite.

  1. (a)

    Supposons

    (1.4) HomG⁢(NS⁡(S¯)⁢{ℓ},JC⁢(F¯)⁢{ℓ})=0𝑒𝑡HomF−gr⁡((PicS/F0)red,JC)=0.formulae-sequencesubscriptHom𝐺NS¯𝑆ℓsubscript𝐽𝐶¯𝐹ℓ0𝑒𝑡subscriptHom𝐹grsubscriptsubscriptsuperscriptPic0𝑆𝐹redsubscript𝐽𝐶0{\rm Hom}_{G}(\operatorname{NS}(\overline{S})\{\ell\},J_{C}(\overline{\mathbb F% })\left\{\ell\right\})=0\quad\text{et}\quad\operatorname{Hom}_{\mathbb F-{\rm gr% }}((\operatorname{Pic}^{0}_{S/\mathbb F})_{\operatorname{red}},J_{C})=0.roman_Hom start_POSTSUBSCRIPT italic_G end_POSTSUBSCRIPT ( roman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) { roman_ℓ } , italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_F end_ARG ) { roman_ℓ } ) = 0 et roman_Hom start_POSTSUBSCRIPT italic_F - roman_gr end_POSTSUBSCRIPT ( ( roman_Pic start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_S / italic_F end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT roman_red end_POSTSUBSCRIPT , italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ) = 0 .

    Alors l’application (1.3’) est surjective.

  2. (b)

    Si la condition (1.4) est satisfaite et C⁢H0⁢(S)Q𝐶subscript𝐻0subscript𝑆𝑄CH_{0}(S)_{\mathbb Q}italic_C italic_H start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) start_POSTSUBSCRIPT italic_Q end_POSTSUBSCRIPT est supporté en dimension 1111, alors

    Hnr3⁢(F⁢(X),Qℓ/Zℓ⁢(2))=0.subscriptsuperscript𝐻3nr𝐹𝑋subscript𝑄ℓsubscript𝑍ℓ20H^{3}_{\operatorname{nr}}(\mathbb F(X),\mathbb Q_{\ell}/\mathbb Z_{\ell}(2))=0.italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT roman_nr end_POSTSUBSCRIPT ( italic_F ( italic_X ) , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT / italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) = 0 .

Si C⁢H0⁢(S)Q𝐶subscript𝐻0subscript𝑆𝑄CH_{0}(S)_{\mathbb Q}italic_C italic_H start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) start_POSTSUBSCRIPT italic_Q end_POSTSUBSCRIPT est supporté en dimension 00, alors b1⁢(S¯)=0subscript𝑏1¯𝑆0b_{1}(\overline{S})=0italic_b start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) = 0, ρ⁢(S¯)=b2⁢(S¯)𝜌¯𝑆subscript𝑏2¯𝑆\rho(\overline{S})=b_{2}(\overline{S})italic_ρ ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) = italic_b start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) et la composante connexe du schéma de Picard de S𝑆Sitalic_S est triviale. On obtient alors [CTSc21, Théorème 1.4] sans supposer la conjecture de Tate pour les surfaces. En conséquence, on obtient une réponse affirmative inconditionnelle à la question 1.2 dans certains cas. Dans [CTSc21], on avait obtenu l’assertion suivante sous la conjecture de Tate pour les surfaces.

Corollaire 1.5.

Si la caractéristique de F𝐹\mathbb Fitalic_F est différente de 2222 et X=C×FS𝑋subscript𝐹𝐶𝑆X=C\times_{\mathbb F}Sitalic_X = italic_C × start_POSTSUBSCRIPT italic_F end_POSTSUBSCRIPT italic_S, où S𝑆Sitalic_S est une surface d’Enriques et C𝐶Citalic_C est une courbe elliptique sans points d’ordre 2222 définis sur F𝐹\mathbb Fitalic_F, la question 1.2 a réponse affirmative.

Si la courbe elliptique C𝐶Citalic_C a un modèle affine d’équation y2=f⁢(x)superscript𝑦2𝑓𝑥y^{2}=f(x)italic_y start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT = italic_f ( italic_x ), où f⁢(x)𝑓𝑥f(x)italic_f ( italic_x ) est un polynôme de degré 3333, la condition du corollaire 1.5 est remplie si est seulement si f⁢(x)𝑓𝑥f(x)italic_f ( italic_x ) est irréductible. Ceci est un phénomène typique: pour une classe donnée de courbes C𝐶Citalic_C et surfaces S𝑆Sitalic_S, les conditions (1.4) sont généralement faciles à décrire explicitement et sont satisfaites par une partie substantielle des membres de la classe. En combinant le théorème 1.4 et la suite exacte de [CTK13, Théorème 6.3]

{tikzcd}

on obtient la conséquence suivante pour la descente galoisienne pour C⁢H2⁢(X)𝐶superscript𝐻2𝑋CH^{2}(X)italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X ).

Corollaire 1.6.

Soient C𝐶Citalic_C et S𝑆Sitalic_S deux variétés géométriquement connexes, projectives et lisses sur F𝐹\mathbb Fitalic_F, de dimension 1111 et 2222 respectivement et X:=C×FSassign𝑋subscript𝐹𝐶𝑆X:=C\times_{\mathbb F}Sitalic_X := italic_C × start_POSTSUBSCRIPT italic_F end_POSTSUBSCRIPT italic_S. Supposons ρ⁢(S¯)=b2⁢(S¯)𝜌normal-¯𝑆subscript𝑏2normal-¯𝑆\rho(\overline{S})=b_{2}(\overline{S})italic_ρ ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) = italic_b start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ), que la condition (1.4) est satisfaite et que C⁢H0⁢(S)Q𝐶subscript𝐻0subscript𝑆𝑄CH_{0}(S)_{\mathbb Q}italic_C italic_H start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) start_POSTSUBSCRIPT italic_Q end_POSTSUBSCRIPT est supporté en dimension ≤1absent1\leq 1≤ 1. Alors

Ker⁡(C⁢H2⁢(X)⁢{ℓ}→C⁢H2⁢(X¯)⁢{ℓ})≃H1⁢(F,H3⁢(X¯,Zℓ⁢(2))tors)similar-to-or-equalsKer→𝐶superscript𝐻2𝑋ℓ𝐶superscript𝐻2¯𝑋ℓsuperscript𝐻1𝐹superscript𝐻3subscript¯𝑋subscript𝑍ℓ2tors\operatorname{Ker}\left(CH^{2}(X)\{\ell\}\to CH^{2}(\overline{X})\{\ell\}% \right)\simeq H^{1}\left(\mathbb F,H^{3}(\overline{X},\mathbb Z_{\ell}(2))_{% \operatorname{tors}}\right)roman_Ker ( italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X ) { roman_ℓ } → italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG ) { roman_ℓ } ) ≃ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) start_POSTSUBSCRIPT roman_tors end_POSTSUBSCRIPT )

et la flèche naturelle C⁢H2⁢(X)→C⁢H2⁢(X¯)Gnormal-→𝐶superscript𝐻2𝑋𝐶superscript𝐻2superscriptnormal-¯𝑋𝐺CH^{2}(X)\to CH^{2}(\overline{X})^{G}italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X ) → italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT est surjective.

Dans la situation du corollaire 1.5, H3⁢(X¯,Z2⁢(2))tors≃Z/2⁢Zsimilar-to-or-equalssuperscript𝐻3subscript¯𝑋subscript𝑍22tors𝑍2𝑍H^{3}(\overline{X},\mathbb Z_{2}(2))_{\operatorname{tors}}\simeq\mathbb Z/2\mathbb Zitalic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) start_POSTSUBSCRIPT roman_tors end_POSTSUBSCRIPT ≃ italic_Z / 2 italic_Z et l’application C⁢H2⁢(X)⁢{2}→C⁢H2⁢(X¯)⁢{2}→𝐶superscript𝐻2𝑋2𝐶superscript𝐻2¯𝑋2CH^{2}(X)\{2\}\to CH^{2}(\overline{X})\{2\}italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X ) { 2 } → italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG ) { 2 } n’est donc jamais injective.

1.3.  Idées de la démonstration.

Les méthodes utilisées dans cet article diffèrent sensiblement de celles de [CTSc21]. Dans [CTSc21], sous l’hypothèse que C⁢H0⁢(S)Q𝐶subscript𝐻0subscript𝑆𝑄CH_{0}(S)_{\mathbb Q}italic_C italic_H start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) start_POSTSUBSCRIPT italic_Q end_POSTSUBSCRIPT est supporté en dimension 00, le point principal était l’étude, par des outils venant de la K𝐾Kitalic_K-théorie algébrique, du groupe de Chow des 00-cycles de degré 00 sur la surface S×FF⁢(C)subscript𝐹𝑆𝐹𝐶S\times_{\mathbb F}{\mathbb F(C)}italic_S × start_POSTSUBSCRIPT italic_F end_POSTSUBSCRIPT italic_F ( italic_C ), groupe qui est lié à C⁢H2⁢(X)𝐶superscript𝐻2𝑋CH^{2}(X)italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X ) au moyen de la suite de localisation. Dans cet article, on utilise une méthode globale. Le résultat clé pour la preuve du théorème 1.3 est le théorème 4.1 qui montre que, sous l’hypothèse b2⁢(S¯)=ρ⁢(S¯)subscript𝑏2¯𝑆𝜌¯𝑆b_{2}(\overline{S})=\rho(\overline{S})italic_b start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) = italic_ρ ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ), le noyau de H4⁢(X,Zℓ⁢(2))→H4⁢(X¯,Zℓ⁢(2))→superscript𝐻4𝑋subscript𝑍ℓ2superscript𝐻4¯𝑋subscript𝑍ℓ2H^{4}(X,\mathbb Z_{\ell}(2))\to H^{4}(\overline{X},\mathbb Z_{\ell}(2))italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 4 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 4 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) est contenu dans l’image de l’application (1.3’). La démonstration du théorème 4.1 se fait en plusieurs étapes.

  • —

    La suite spectrale d’Hochschild-Serre induit un isomorphisme

    θX:Ker⁡(H4⁢(X,Zℓ⁢(2))→H4⁢(X¯,Zℓ⁢(2)))→∼H1⁢(F,H3⁢(X¯,Zℓ⁢(2)));:subscript𝜃𝑋similar-to→Ker→superscript𝐻4𝑋subscript𝑍ℓ2superscript𝐻4¯𝑋subscript𝑍ℓ2superscript𝐻1𝐹superscript𝐻3¯𝑋subscript𝑍ℓ2\theta_{X}:\operatorname{Ker}(H^{4}(X,\mathbb Z_{\ell}(2))\to H^{4}(\overline{% X},\mathbb Z_{\ell}(2)))\xrightarrow{\sim}H^{1}(\mathbb F,H^{3}(\overline{X},% \mathbb Z_{\ell}(2)));italic_θ start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT : roman_Ker ( italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 4 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 4 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) ) start_ARROW over∼ → end_ARROW italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) ) ;

    voir (4.1). Par la formule de Künneth ℓℓ\ellroman_ℓ-adique, le groupe de droite admet une décomposition en trois facteurs directs

    H1⁢(F,H3⁢(S¯,Zℓ⁢(2))),H1⁢(F,H1⁢(S¯,Zℓ⁢(1)))superscript𝐻1𝐹superscript𝐻3¯𝑆subscript𝑍ℓ2superscript𝐻1𝐹superscript𝐻1¯𝑆subscript𝑍ℓ1H^{1}\left(\mathbb F,H^{3}(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(2))\right),\qquad H^{% 1}\left(\mathbb F,H^{1}(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(1))\right)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) ) , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) )

    et

    H1⁢(F,H2⁢(S¯,Zℓ⁢(1))⊗ZℓH1⁢(C¯,Zℓ⁢(1))).superscript𝐻1𝐹subscripttensor-productsubscript𝑍ℓsuperscript𝐻2¯𝑆subscript𝑍ℓ1superscript𝐻1¯𝐶subscript𝑍ℓ1H^{1}\left(\mathbb F,H^{2}(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(1))\otimes_{\mathbb Z% _{\ell}}H^{1}(\overline{C},\mathbb Z_{\ell}(1))\right).italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ) .

    En utilisant l’hypothèse b2⁢(S¯)=ρ⁢(S¯)subscript𝑏2¯𝑆𝜌¯𝑆b_{2}(\overline{S})=\rho(\overline{S})italic_b start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) = italic_ρ ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) et un célèbre théorème de Lang [Lan56b] (voir aussi [CTSS83, Théorème 5]), on montre dans les lemmes 4.2 et 4.4 que les deux premiers termes sont contenus dans l’image de l’application (1.3’).

  • —

    Pour conclure, il suffit de montrer que le facteur “mixte” est contenu dans l’image de l’application (1.3’). On construit un homomorphisme

    Pic⁡(S)⊗ZJC⁢(F)⊗ZZℓ→H1⁢(F,H2⁢(S¯,Zℓ⁢(1))⊗ZℓH1⁢(C¯,Zℓ⁢(1)))→subscripttensor-product𝑍subscripttensor-product𝑍Pic𝑆subscript𝐽𝐶𝐹subscript𝑍ℓsuperscript𝐻1𝐹subscripttensor-productsubscript𝑍ℓsuperscript𝐻2¯𝑆subscript𝑍ℓ1superscript𝐻1¯𝐶subscript𝑍ℓ1\operatorname{Pic}(S)\otimes_{\mathbb Z}J_{C}(\mathbb F)\otimes_{\mathbb Z}% \mathbb Z_{\ell}\to H^{1}\left(\mathbb F,H^{2}(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(1% ))\otimes_{\mathbb Z_{\ell}}H^{1}(\overline{C},\mathbb Z_{\ell}(1))\right)roman_Pic ( italic_S ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( italic_F ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) )

    en utilisant la théorie de Kummer et le cup-produit en cohomologie galoisienne; voir (4.6) et (4.8). Il n’est pas a priori clair que cet homomorphisme est compatible avec

    Pic⁡(S)⊗ZJC⁢(F)⊗ZZℓ→∪C⁢H2⁢(X)⊗ZZℓ→(1.3’)H4⁢(X,Zℓ⁢(2)).→subscripttensor-product𝑍subscripttensor-product𝑍Pic𝑆subscript𝐽𝐶𝐹subscript𝑍ℓsubscripttensor-product𝑍𝐶superscript𝐻2𝑋subscript𝑍ℓ(1.3’)→superscript𝐻4𝑋subscript𝑍ℓ2\operatorname{Pic}(S)\otimes_{\mathbb Z}J_{C}(\mathbb F)\otimes_{\mathbb Z}% \mathbb Z_{\ell}\xrightarrow{\cup}CH^{2}(X)\otimes_{\mathbb Z}\mathbb Z_{\ell}% \xrightarrow{\text{(\ref{tate-int3})}}H^{4}(X,\mathbb Z_{\ell}(2)).roman_Pic ( italic_S ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( italic_F ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT start_ARROW over∪ → end_ARROW italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT start_ARROW over() → end_ARROW italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 4 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) .

    La démonstration de cette compatibilité est le cœur technique de ce travail. Pour cela, une étude systématique de la flèche θXsubscript𝜃𝑋\theta_{X}italic_θ start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT est nécessaire. Ceci occupe la plus grande partie des sections 3 et 4. Notre analyse s’applique à X𝑋Xitalic_X arbitraire et donc pourrait potentiellement être utilisée pour des variétés plus générales que des produits.

  • —

    En utilisant cette description et la condition b2⁢(S¯)=ρ⁢(S¯)subscript𝑏2¯𝑆𝜌¯𝑆b_{2}(\overline{S})=\rho(\overline{S})italic_b start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) = italic_ρ ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ), on arrive à démontrer que le terme manquant de la décomposition ci-dessus est dans l’image de l’application (1.3’) si G𝐺Gitalic_G agit trivialement sur NS⁡(S¯)NS¯𝑆\operatorname{NS}(\overline{S})roman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ). Par un argument de normes utilisant l’application trace ℓℓ\ellroman_ℓ-adique, on déduit de cela le théorème 4.1. Ce dernier argument, suggéré par Jean-Louis Colliot-Thélène, n’est pas difficile à comprendre mais un peu surprenant: les arguments de restriction-corestriction n’aident généralement pas à prouver des cas de la conjecture de Tate entière.

Notations

Si A𝐴Aitalic_A est un groupe abélien, n≥1𝑛1n\geq 1italic_n ≥ 1 est un entier, et ℓℓ\ellroman_ℓ est un nombre premier, on note A⁢[n]:={a∈A:n⁢a=0}assign𝐴delimited-[]𝑛conditional-set𝑎𝐴𝑛𝑎0A[n]:=\left\{a\in A:na=0\right\}italic_A [ italic_n ] := { italic_a ∈ italic_A : italic_n italic_a = 0 }, A⁢{ℓ}𝐴ℓA\left\{\ell\right\}italic_A { roman_ℓ } le sous-groupe de torsion ℓℓ\ellroman_ℓ-primaire de A𝐴Aitalic_A, Atorssubscript𝐴torsA_{\operatorname{tors}}italic_A start_POSTSUBSCRIPT roman_tors end_POSTSUBSCRIPT le sous-groupe de torsion de A𝐴Aitalic_A, A/tors:=A/Atorsassign𝐴tors𝐴subscript𝐴torsA/\operatorname{tors}:=A/A_{\operatorname{tors}}italic_A / roman_tors := italic_A / italic_A start_POSTSUBSCRIPT roman_tors end_POSTSUBSCRIPT, Tℓ⁢(A)subscript𝑇ℓ𝐴T_{\ell}(A)italic_T start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_A ) le module de Tate de A𝐴Aitalic_A et Vℓ⁢(A):=Tℓ⁢(A)⊗ZℓQℓassignsubscript𝑉ℓ𝐴subscripttensor-productsubscript𝑍ℓsubscript𝑇ℓ𝐴subscript𝑄ℓV_{\ell}(A):=T_{\ell}(A)\otimes_{\mathbb Z_{\ell}}\mathbb Q_{\ell}italic_V start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_A ) := italic_T start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_A ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT. Si k𝑘kitalic_k est un corps, on note k¯¯𝑘\overline{k}over¯ start_ARG italic_k end_ARG une clôture séparable de k𝑘kitalic_k. Si k′/ksuperscript𝑘′𝑘k^{\prime}/kitalic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT / italic_k est une extension galoisienne de corps, G=Gal⁡(k′/k)𝐺Galsuperscript𝑘′𝑘G=\operatorname{Gal}(k^{\prime}/k)italic_G = roman_Gal ( italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT / italic_k ) est le groupe de Galois, et M𝑀Mitalic_M est un G𝐺Gitalic_G-module continu, on note Hi⁢(G,M)superscript𝐻𝑖𝐺𝑀H^{i}(G,M)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_G , italic_M ) le i𝑖iitalic_i-ème groupe de cohomologie galoisienne de G𝐺Gitalic_G à valeurs dans M𝑀Mitalic_M, et on écrit MG=H0⁢(G,M)superscript𝑀𝐺superscript𝐻0𝐺𝑀M^{G}=H^{0}(G,M)italic_M start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT = italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_G , italic_M ) pour le sous-module des éléments fixés par G𝐺Gitalic_G. Si k′=k¯superscript𝑘′¯𝑘k^{\prime}=\overline{k}italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT = over¯ start_ARG italic_k end_ARG, on écrit Hi⁢(k,M)superscript𝐻𝑖𝑘𝑀H^{i}(k,M)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_k , italic_M ) pour Hi⁢(G,M)superscript𝐻𝑖𝐺𝑀H^{i}(G,M)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_G , italic_M ). Si k′/ksuperscript𝑘′𝑘k^{\prime}/kitalic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT / italic_k est une extension de corps et X𝑋Xitalic_X est un k𝑘kitalic_k-schéma, on note Xk′:=X×kk′assignsubscript𝑋superscript𝑘′subscript𝑘𝑋superscript𝑘′X_{k^{\prime}}:=X\times_{k}k^{\prime}italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT := italic_X × start_POSTSUBSCRIPT italic_k end_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT. Si k′=k¯superscript𝑘′¯𝑘k^{\prime}=\overline{k}italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT = over¯ start_ARG italic_k end_ARG, on écrit X¯¯𝑋\overline{X}over¯ start_ARG italic_X end_ARG pour X×kk¯subscript𝑘𝑋¯𝑘X\times_{k}\overline{k}italic_X × start_POSTSUBSCRIPT italic_k end_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_k end_ARG. Si F𝐹Fitalic_F est un faisceau abélien étale sur X𝑋Xitalic_X, on notera F¯¯𝐹\overline{F}over¯ start_ARG italic_F end_ARG l’image réciproque de F𝐹Fitalic_F le long du morphisme de projection X¯→X→¯𝑋𝑋\overline{X}\to Xover¯ start_ARG italic_X end_ARG → italic_X. Si Y→X→𝑌𝑋Y\to Xitalic_Y → italic_X est un morphisme de schémas, pour tout n≥0𝑛0n\geq 0italic_n ≥ 0 on écrit

YXn:=Y×XY×X…×XY,(n fois).assignsuperscriptsubscript𝑌𝑋𝑛subscript𝑋subscript𝑋subscript𝑋𝑌𝑌…𝑌(n fois)Y_{X}^{n}:=Y\times_{X}Y\times_{X}\mathellipsis\times_{X}Y,\qquad\text{($n$ % fois)}.italic_Y start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT := italic_Y × start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT italic_Y × start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT … × start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT italic_Y , ( italic_n fois) .

Si k𝑘kitalic_k est un corps, ℓℓ\ellroman_ℓ un nombre premier inversible dans k𝑘kitalic_k, et n≥1𝑛1n\geq 1italic_n ≥ 1 un entier, on note μℓnsubscript𝜇superscriptℓ𝑛\mu_{{\ell}^{n}}italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT le faisceau abélien étale des racines ℓnsuperscriptℓ𝑛\ell^{n}roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT-ièmes de l’unité. Si i>0𝑖0i>0italic_i > 0, on note μℓn⊗i:=μℓn⊗…⊗μℓnassignsuperscriptsubscript𝜇superscriptℓ𝑛tensor-productabsent𝑖tensor-productsubscript𝜇superscriptℓ𝑛…subscript𝜇superscriptℓ𝑛\mu_{{\ell}^{n}}^{\otimes i}:=\mu_{{\ell}^{n}}\otimes\mathellipsis\otimes\mu_{% {\ell}^{n}}italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ italic_i end_POSTSUPERSCRIPT := italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ⊗ … ⊗ italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT (i𝑖iitalic_i fois), et si i<0𝑖0i<0italic_i < 0 on note μℓn⊗i:=Hom⁡(μℓn⊗(−i),Z/ℓn)assignsuperscriptsubscript𝜇superscriptℓ𝑛tensor-productabsent𝑖Homsuperscriptsubscript𝜇superscriptℓ𝑛tensor-productabsent𝑖𝑍superscriptℓ𝑛\mu_{{\ell}^{n}}^{\otimes i}:=\operatorname{Hom}(\mu_{{\ell}^{n}}^{\otimes(-i)% },\mathbb Z/{\ell}^{n})italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ italic_i end_POSTSUPERSCRIPT := roman_Hom ( italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ ( - italic_i ) end_POSTSUPERSCRIPT , italic_Z / roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ), et μℓn⊗0:=Z/ℓnassignsuperscriptsubscript𝜇superscriptℓ𝑛tensor-productabsent0𝑍superscriptℓ𝑛\mu_{{\ell}^{n}}^{\otimes 0}:=\mathbb Z/\ell^{n}italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ 0 end_POSTSUPERSCRIPT := italic_Z / roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT. Soient k𝑘kitalic_k un corps et X𝑋Xitalic_X une k𝑘kitalic_k-variété, c’est-à-dire un k𝑘kitalic_k-schéma séparé de type fini. Si F𝐹Fitalic_F est un pre-faisceau sur X𝑋Xitalic_X, on note Hˇi⁢(X,F)superscriptˇ𝐻𝑖𝑋𝐹\check{H}^{i}(X,F)overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ) les groupes de cohomologie de Čech. Si F𝐹Fitalic_F est un faisceau sur X𝑋Xitalic_X pour la topologie étale sur X𝑋Xitalic_X, on écrit Hi⁢(X,F)superscript𝐻𝑖𝑋𝐹H^{i}(X,F)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ) pour les groupes de cohomologie étale. On note Hi⁢(X,Zℓ⁢(j))superscript𝐻𝑖𝑋subscript𝑍ℓ𝑗H^{i}\left(X,\mathbb Z_{\ell}(j)\right)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_j ) ) la limite projective des Hi⁢(X,μℓn⊗j)superscript𝐻𝑖𝑋superscriptsubscript𝜇superscriptℓ𝑛tensor-productabsent𝑗H^{i}(X,\mu_{{\ell}^{n}}^{\otimes j})italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ italic_j end_POSTSUPERSCRIPT ) pour n𝑛nitalic_n tendant vers l’infini, Hi⁢(X,Qℓ⁢(j)):=Hi⁢(X,Zℓ⁢(j))⊗ZℓQℓassignsuperscript𝐻𝑖𝑋subscript𝑄ℓ𝑗subscripttensor-productsubscript𝑍ℓsuperscript𝐻𝑖𝑋subscript𝑍ℓ𝑗subscript𝑄ℓH^{i}(X,\mathbb Q_{\ell}(j)):=H^{i}(X,\mathbb Z_{\ell}(j))\otimes_{\mathbb Z_{% \ell}}{\mathbb Q}_{\ell}italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_j ) ) := italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_j ) ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT et Hi⁢(X,Qℓ/Zℓ⁢(j))superscript𝐻𝑖𝑋subscript𝑄ℓsubscript𝑍ℓ𝑗H^{i}(X,\mathbb Q_{\ell}/\mathbb Z_{\ell}(j))italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT / italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_j ) ) la limite directe des Hi⁢(X,μℓn⊗j)superscript𝐻𝑖𝑋superscriptsubscript𝜇superscriptℓ𝑛tensor-productabsent𝑗H^{i}(X,\mu_{{\ell}^{n}}^{\otimes j})italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ italic_j end_POSTSUPERSCRIPT ). On note Pic⁡(X)Pic𝑋\operatorname{Pic}(X)roman_Pic ( italic_X ) le groupe de Picard HZar1⁢(X,Gm)≃Hét1⁢(X,Gm)similar-to-or-equalssubscriptsuperscript𝐻1Zar𝑋subscript𝐺msubscriptsuperscript𝐻1ét𝑋subscript𝐺mH^{1}_{\operatorname{Zar}}(X,\mathbb G_{\operatorname{m}})\simeq H^{1}_{\text{% \'{e}t}}(X,\mathbb G_{\operatorname{m}})italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT roman_Zar end_POSTSUBSCRIPT ( italic_X , italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ) ≃ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT ét end_POSTSUBSCRIPT ( italic_X , italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ) et Br⁡(X)Br𝑋\operatorname{Br}(X)roman_Br ( italic_X ) le groupe de Brauer cohomologique Hét2⁢(X,Gm)subscriptsuperscript𝐻2ét𝑋subscript𝐺mH^{2}_{\text{\'{e}t}}(X,\mathbb G_{\operatorname{m}})italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT ét end_POSTSUBSCRIPT ( italic_X , italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ). On note C⁢Hi⁢(X)𝐶subscript𝐻𝑖𝑋CH_{i}(X)italic_C italic_H start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( italic_X ) le groupe des cycles de dimension i𝑖iitalic_i modulo équivalence rationnelle et, si X𝑋Xitalic_X est lisse et irréductible de dimension d𝑑ditalic_d, on pose C⁢Hi⁢(X):=C⁢Hd−i⁢(X)assign𝐶superscript𝐻𝑖𝑋𝐶subscript𝐻𝑑𝑖𝑋CH^{i}(X):=CH_{d-i}(X)italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X ) := italic_C italic_H start_POSTSUBSCRIPT italic_d - italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( italic_X ). Si X𝑋Xitalic_X est projective et géométriquement intègre, on note PicX/k0subscriptsuperscriptPic0𝑋𝑘\operatorname{Pic}^{0}_{X/k}roman_Pic start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_X / italic_k end_POSTSUBSCRIPT la composante connexe du schéma de Picard de X𝑋Xitalic_X (qui existe d’après [Kle05, Theorem 5.4]) et, si k𝑘kitalic_k est parfait, on note (PicX/k0)redsubscriptsubscriptsuperscriptPic0𝑋𝑘red(\operatorname{Pic}^{0}_{X/k})_{\operatorname{red}}( roman_Pic start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_X / italic_k end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT roman_red end_POSTSUBSCRIPT sa réduction (qui est une variété abélienne si X𝑋Xitalic_X est géométriquement normale). Si X𝑋Xitalic_X est propre, lisse et irréductible et k𝑘kitalic_k est séparablement clos, on note NS⁡(X)NS𝑋\operatorname{NS}(X)roman_NS ( italic_X ) le groupe de Néron-Severi de X𝑋Xitalic_X (qui est un groupe abélien de type fini), ρ⁢(X)𝜌𝑋\rho(X)italic_ρ ( italic_X ) le rang de NS⁡(X)NS𝑋\operatorname{NS}(X)roman_NS ( italic_X ) et bi⁢(X):=dimQℓ⁡Hi⁢(X,Qℓ)assignsubscript𝑏𝑖𝑋subscriptdimsubscript𝑄ℓsuperscript𝐻𝑖𝑋subscript𝑄ℓb_{i}(X):=\operatorname{dim}_{\mathbb Q_{\ell}}H^{i}(X,\mathbb Q_{\ell})italic_b start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( italic_X ) := roman_dim start_POSTSUBSCRIPT italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ) les nombres de Betti de X𝑋Xitalic_X. Si A𝐴Aitalic_A et B𝐵Bitalic_B sont deux groupes algébriques sur le corps k𝑘kitalic_k, on note Homk−gr⁡(A,B)subscriptHom𝑘gr𝐴𝐵\operatorname{Hom}_{k-\operatorname{gr}}(A,B)roman_Hom start_POSTSUBSCRIPT italic_k - roman_gr end_POSTSUBSCRIPT ( italic_A , italic_B ) l’ensemble des homomorphismes de k𝑘kitalic_k-groupes algébriques entre A𝐴Aitalic_A et B𝐵Bitalic_B. Si A𝐴Aitalic_A et B𝐵Bitalic_B sont commutatifs, Homk−gr⁡(A,B)subscriptHom𝑘gr𝐴𝐵\operatorname{Hom}_{k-\operatorname{gr}}(A,B)roman_Hom start_POSTSUBSCRIPT italic_k - roman_gr end_POSTSUBSCRIPT ( italic_A , italic_B ) admet une structure naturelle de groupe abélien. Si k𝑘kitalic_k est séparablement clos, A𝐴Aitalic_A est une variété abélienne sur k𝑘kitalic_k et ℓℓ\ellroman_ℓ est un nombre premier inversible dans k𝑘kitalic_k, on pose Tℓ⁢(A):=Tℓ⁢(A⁢(k))assignsubscript𝑇ℓ𝐴subscript𝑇ℓ𝐴𝑘T_{\ell}(A):=T_{\ell}(A(k))italic_T start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_A ) := italic_T start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_A ( italic_k ) ) et Vℓ⁢(A):=Tℓ⁢(A)⊗ZℓQℓassignsubscript𝑉ℓ𝐴subscripttensor-productsubscript𝑍ℓsubscript𝑇ℓ𝐴subscript𝑄ℓV_{\ell}(A):=T_{\ell}(A)\otimes_{\mathbb Z_{\ell}}\mathbb Q_{\ell}italic_V start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_A ) := italic_T start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_A ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT.

Remerciements

Je tiens à remercier Kęstutis Česnavičius et le département de Mathématiques d’Orsay (université Paris-Saclay) pour leur hospitalité pendant l’année 2021. Les commentaires d’un rapporteur sur certaines parties du précédent article [CTSc21] ont suggéré le présent travail. Je lui en sais gré. Je remercie aussi Alexei Skorobogatov de m’avoir communiqué une preuve alternative du lemme 3.4, dans le cas où la caractéristique de k𝑘kitalic_k est nulle et C𝐶Citalic_C admet un point k𝑘kitalic_k-rationnel. Je remercie les rapporteurs du présent article pour avoir lu attentivement mon manuscrit et pour avoir donné des suggestions utiles. Je suis très reconnaissant à Jean-Louis Colliot-Thélène: il m’a suggéré qu’un argument de normes pourrait être utilisé pour démontrer le théorème 1.3, il m’a aidé par de nombreuses discussions et a contribué par beaucoup de commentaires et de corrections à cet article.

2.  Préliminaires

2.1.  Passage à la limite

On rappelle ici des arguments bien connus de passage à la limite en algèbre commutative et cohomologie galoisienne, qui seront utilisés plusieurs fois dans la suite.

Lemme 2.1.

Soient A𝐴Aitalic_A un anneau commutatif avec identité et (Mn)n∈Nsubscriptsubscript𝑀𝑛𝑛𝑁(M_{n})_{n\in\mathbb{N}}( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_n ∈ italic_N end_POSTSUBSCRIPT un système projectif de A𝐴Aitalic_A-modules de longueur finie.

  1. (a)

    Si N𝑁Nitalic_N est un A𝐴Aitalic_A-module de présentation finie, la flèche naturelle

    lim←n⁡(Mn)⊗AN→lim←n⁡(Mn⊗AN)→subscriptprojective-limit𝑛subscripttensor-product𝐴subscript𝑀𝑛𝑁subscriptprojective-limit𝑛subscripttensor-product𝐴subscript𝑀𝑛𝑁\varprojlim_{n}(M_{n})\otimes_{A}N\to\varprojlim_{n}(M_{n}\otimes_{A}N)start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT italic_N → start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT italic_N )

    est un isomorphisme de A𝐴Aitalic_A-modules.

  2. (b)

    Si N𝑁Nitalic_N est un Z𝑍\mathbb Zitalic_Z-module de type fini, la flèche naturelle

    lim←n⁡(Mn)⊗ZN→lim←n⁡(Mn⊗ZN)→subscriptprojective-limit𝑛subscripttensor-product𝑍subscript𝑀𝑛𝑁subscriptprojective-limit𝑛subscripttensor-product𝑍subscript𝑀𝑛𝑁\varprojlim_{n}(M_{n})\otimes_{\mathbb Z}N\to\varprojlim_{n}(M_{n}\otimes_{% \mathbb Z}N)start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_N → start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_N )

    est un isomorphisme de A𝐴Aitalic_A-modules.

Démonstration.

(a) Comme N𝑁Nitalic_N est de présentation finie, on dispose d’une suite exacte

(2.1) Ar→φ′As→𝜑N→0.superscript𝜑′→superscript𝐴𝑟superscript𝐴𝑠𝜑→𝑁→0A^{r}\xrightarrow{\varphi^{\prime}}A^{s}\xrightarrow{\varphi}N\to 0.italic_A start_POSTSUPERSCRIPT italic_r end_POSTSUPERSCRIPT start_ARROW start_OVERACCENT italic_φ start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_OVERACCENT → end_ARROW italic_A start_POSTSUPERSCRIPT italic_s end_POSTSUPERSCRIPT start_ARROW overitalic_φ → end_ARROW italic_N → 0 .

Si on tensorise la suite exacte (2.1) par lim←n⁡Mnsubscriptprojective-limit𝑛subscript𝑀𝑛\varprojlim_{n}M_{n}start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT, on obtient une suite exacte

(2.2) (lim←n⁡Mn)⊗AAr→(lim←n⁡Mn)⊗AAs→(lim←n⁡Mn)⊗AN→0.→subscripttensor-product𝐴subscriptprojective-limit𝑛subscript𝑀𝑛superscript𝐴𝑟subscripttensor-product𝐴subscriptprojective-limit𝑛subscript𝑀𝑛superscript𝐴𝑠→subscripttensor-product𝐴subscriptprojective-limit𝑛subscript𝑀𝑛𝑁→0(\varprojlim_{n}M_{n})\otimes_{A}A^{r}\to(\varprojlim_{n}M_{n})\otimes_{A}A^{s% }\to(\varprojlim_{n}M_{n})\otimes_{A}N\to 0.( start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT italic_A start_POSTSUPERSCRIPT italic_r end_POSTSUPERSCRIPT → ( start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT italic_A start_POSTSUPERSCRIPT italic_s end_POSTSUPERSCRIPT → ( start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT italic_N → 0 .

Pour tout n∈N𝑛𝑁n\in\mathbb{N}italic_n ∈ italic_N, soient Kn:=ker⁡(idMn⊗φ)assignsubscript𝐾𝑛kertensor-productsubscriptidsubscript𝑀𝑛𝜑K_{n}:=\operatorname{ker}(\operatorname{id}_{M_{n}}\otimes\varphi)italic_K start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT := roman_ker ( roman_id start_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ⊗ italic_φ ) et Kn′:=ker⁡(idMn⊗φ′)assignsubscriptsuperscript𝐾′𝑛kertensor-productsubscriptidsubscript𝑀𝑛superscript𝜑′K^{\prime}_{n}:=\operatorname{ker}(\operatorname{id}_{M_{n}}\otimes\varphi^{% \prime})italic_K start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT := roman_ker ( roman_id start_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ⊗ italic_φ start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ). Si on tensorise la suite exacte (2.1) par Mnsubscript𝑀𝑛M_{n}italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT, on obtient des suites exactes courtes

(2.3) 0→Kn→Mn⊗AAs→Mn⊗AN→0,→0subscript𝐾𝑛→subscripttensor-product𝐴subscript𝑀𝑛superscript𝐴𝑠→subscripttensor-product𝐴subscript𝑀𝑛𝑁→00\to K_{n}\to M_{n}\otimes_{A}A^{s}\to M_{n}\otimes_{A}N\to 0,0 → italic_K start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT → italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT italic_A start_POSTSUPERSCRIPT italic_s end_POSTSUPERSCRIPT → italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT italic_N → 0 ,
(2.4) 0→Kn′→Mn⊗AAr→Kn→0.→0subscriptsuperscript𝐾′𝑛→subscripttensor-product𝐴subscript𝑀𝑛superscript𝐴𝑟→subscript𝐾𝑛→00\to K^{\prime}_{n}\to M_{n}\otimes_{A}A^{r}\to K_{n}\to 0.0 → italic_K start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT → italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT italic_A start_POSTSUPERSCRIPT italic_r end_POSTSUPERSCRIPT → italic_K start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT → 0 .

Comme Kn⊂Mn⊗AAssubscript𝐾𝑛subscripttensor-product𝐴subscript𝑀𝑛superscript𝐴𝑠K_{n}\subset M_{n}\otimes_{A}A^{s}italic_K start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ⊂ italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT italic_A start_POSTSUPERSCRIPT italic_s end_POSTSUPERSCRIPT et la longueur de Mn⊗AAs≃Mnssimilar-to-or-equalssubscripttensor-product𝐴subscript𝑀𝑛superscript𝐴𝑠superscriptsubscript𝑀𝑛𝑠M_{n}\otimes_{A}A^{s}\simeq M_{n}^{s}italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT italic_A start_POSTSUPERSCRIPT italic_s end_POSTSUPERSCRIPT ≃ italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_s end_POSTSUPERSCRIPT est finie, par [Mat89, §1.2 p.12] la longueur de Knsubscript𝐾𝑛K_{n}italic_K start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT est finie. On en déduit que la suite des Knsubscript𝐾𝑛K_{n}italic_K start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT satisfait la condition de Mittag-Leffler. Le même argument montre que la suite des Kn′subscriptsuperscript𝐾′𝑛K^{\prime}_{n}italic_K start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT satisfait la condition de Mittag-Leffler. Donc, d’après [NSW08, Proposition (2.7.4)] les suites (2.3) et (2.4) restent exactes après passage à la limite projective en n𝑛nitalic_n. Ceci donne une suite exacte

(2.5) lim←n⁡(Mn⊗AAr)→lim←n⁡(Mn⊗AAs)→lim←n⁡(Mn⊗AN)→0,→subscriptprojective-limit𝑛subscripttensor-product𝐴subscript𝑀𝑛superscript𝐴𝑟subscriptprojective-limit𝑛subscripttensor-product𝐴subscript𝑀𝑛superscript𝐴𝑠→subscriptprojective-limit𝑛subscripttensor-product𝐴subscript𝑀𝑛𝑁→0\varprojlim_{n}(M_{n}\otimes_{A}A^{r})\to\varprojlim_{n}(M_{n}\otimes_{A}A^{s}% )\to\varprojlim_{n}(M_{n}\otimes_{A}N)\to 0,start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT italic_A start_POSTSUPERSCRIPT italic_r end_POSTSUPERSCRIPT ) → start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT italic_A start_POSTSUPERSCRIPT italic_s end_POSTSUPERSCRIPT ) → start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT italic_N ) → 0 ,

où les homomorphismes sont induits par φ′superscript𝜑′\varphi^{\prime}italic_φ start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT et φ𝜑\varphiitalic_φ. En combinant les suites exactes (2.2) et (2.5), on obtient un diagramme commutatif avec lignes exactes

{tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

où les flèches verticales sont induites par la propriété universelle de la limite inverse. Comme la limite inverse commute avec les sommes directes finies, les flèches verticales de gauche et du milieu sont des isomorphismes. On conclut que la flèche verticale de droite est aussi un isomorphisme, comme voulu. (b) La structure de A𝐴Aitalic_A-module sur Mn⊗ZNsubscripttensor-product𝑍subscript𝑀𝑛𝑁M_{n}\otimes_{\mathbb Z}Nitalic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_N est induite par celle de Mnsubscript𝑀𝑛M_{n}italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT. On écrit N≃Zr⊕(⊕iZ/mi)similar-to-or-equals𝑁direct-sumsuperscript𝑍𝑟subscriptdirect-sum𝑖𝑍subscript𝑚𝑖N\simeq\mathbb Z^{r}\oplus(\oplus_{i}\mathbb Z/m_{i})italic_N ≃ italic_Z start_POSTSUPERSCRIPT italic_r end_POSTSUPERSCRIPT ⊕ ( ⊕ start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT italic_Z / italic_m start_POSTSUBSCRIPT italic_i end_POSTSUBSCRIPT ). Comme le produit tensoriel commute avec la somme directe, il suffit de montrer que pour tout m≥1𝑚1m\geq 1italic_m ≥ 1 la flèche

lim←n⁡(Mn)⊗ZZ/m→lim←n⁡(Mn⊗ZZ/m)→subscriptprojective-limit𝑛subscripttensor-product𝑍subscript𝑀𝑛𝑍𝑚subscriptprojective-limit𝑛subscripttensor-product𝑍subscript𝑀𝑛𝑍𝑚\varprojlim_{n}(M_{n})\otimes_{\mathbb Z}\mathbb Z/m\to\varprojlim_{n}(M_{n}% \otimes_{\mathbb Z}\mathbb Z/m)start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Z / italic_m → start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Z / italic_m )

est un isomorphisme. Ceci suit du fait que pour tout A𝐴Aitalic_A-module M𝑀Mitalic_M, M⊗Z⁢Z/m≃M⊗AA/m⁢Asimilar-to-or-equalstensor-product𝑀𝑍𝑍𝑚subscripttensor-product𝐴𝑀𝐴𝑚𝐴M\otimes Z\mathbb Z/m\simeq M\otimes_{A}A/mAitalic_M ⊗ italic_Z italic_Z / italic_m ≃ italic_M ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT italic_A / italic_m italic_A, du fait que A/m⁢A𝐴𝑚𝐴A/mAitalic_A / italic_m italic_A est un A𝐴Aitalic_A-module de présentation finie et de la partie (a). ∎

Lemme 2.2.

Soient A𝐴Aitalic_A un anneau commutatif avec identité, (Mn)n∈Nsubscriptsubscript𝑀𝑛𝑛𝑁(M_{n})_{n\in\mathbb{N}}( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_n ∈ italic_N end_POSTSUBSCRIPT et (Nn)n∈Nsubscriptsubscript𝑁𝑛𝑛𝑁(N_{n})_{n\in\mathbb{N}}( italic_N start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_n ∈ italic_N end_POSTSUBSCRIPT deux systèmes projectifs de A𝐴Aitalic_A-modules de longueur finie tels que M:=lim←n⁡Mnassign𝑀subscriptprojective-limit𝑛subscript𝑀𝑛M:=\varprojlim_{n}M_{n}italic_M := start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT et N:=lim←n⁡Nnassign𝑁subscriptprojective-limit𝑛subscript𝑁𝑛N:=\varprojlim_{n}N_{n}italic_N := start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT italic_N start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT sont des A𝐴Aitalic_A-modules de présentation finie. Alors la flèche naturelle

M⊗AN→lim←n⁡(Mn⊗ANn)→subscripttensor-product𝐴𝑀𝑁subscriptprojective-limit𝑛subscripttensor-product𝐴subscript𝑀𝑛subscript𝑁𝑛M\otimes_{A}N\to\varprojlim_{n}(M_{n}\otimes_{A}N_{n})italic_M ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT italic_N → start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT italic_N start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT )

est un isomorphisme de A𝐴Aitalic_A-modules.

Démonstration.

On a une chaîne d’isomorphismes de A𝐴Aitalic_A-modules:

M⊗AN⟶∼lim←m(Mm⊗AN)⟶∼lim←m(lim←n(Mm⊗ANn)⟶∼lim←(m,n)(Mm⊗ANn)⟶∼lim←n(Mn⊗ANn).M\otimes_{A}N\stackrel{{\scriptstyle\sim}}{{\longrightarrow}}\varprojlim_{m}(M% _{m}\otimes_{A}N)\stackrel{{\scriptstyle\sim}}{{\longrightarrow}}\varprojlim_{% m}(\varprojlim_{n}(M_{m}\otimes_{A}N_{n})\stackrel{{\scriptstyle\sim}}{{% \longrightarrow}}\varprojlim_{(m,n)}(M_{m}\otimes_{A}N_{n})\stackrel{{% \scriptstyle\sim}}{{\longrightarrow}}\varprojlim_{n}(M_{n}\otimes_{A}N_{n}).italic_M ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT italic_N start_RELOP SUPERSCRIPTOP start_ARG ⟶ end_ARG start_ARG ∼ end_ARG end_RELOP start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_m end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_m end_POSTSUBSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT italic_N ) start_RELOP SUPERSCRIPTOP start_ARG ⟶ end_ARG start_ARG ∼ end_ARG end_RELOP start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_m end_POSTSUBSCRIPT ( start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_m end_POSTSUBSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT italic_N start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) start_RELOP SUPERSCRIPTOP start_ARG ⟶ end_ARG start_ARG ∼ end_ARG end_RELOP start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT ( italic_m , italic_n ) end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_m end_POSTSUBSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT italic_N start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) start_RELOP SUPERSCRIPTOP start_ARG ⟶ end_ARG start_ARG ∼ end_ARG end_RELOP start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT italic_N start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) .

Le premier et le deuxième isomorphisme viennent du lemme 2.1, le troisième est un cas particulier de la formule pour la limite sur une catégorie produit et le dernier suit du fait que la suite des (n,n)𝑛𝑛(n,n)( italic_n , italic_n ) pour n≥1𝑛1n\geq 1italic_n ≥ 1 est cofinale dans N×N𝑁𝑁\mathbb{N}\times\mathbb{N}italic_N × italic_N. ∎

Lemme 2.3.

Soient G=Z^𝐺normal-^𝑍G=\hat{\mathbb Z}italic_G = over^ start_ARG italic_Z end_ARG et σ∈G𝜎𝐺\sigma\in Gitalic_σ ∈ italic_G un générateur topologique.

  1. (a)

    Si M𝑀Mitalic_M est un G𝐺Gitalic_G-module continu fini, alors

    Hi⁢(G,M)≃{MG,i=0,M/(1−σ)⁢M,i=1,0,i≥2.similar-to-or-equalssuperscript𝐻𝑖𝐺𝑀casessuperscript𝑀𝐺𝑖0𝑀1𝜎𝑀𝑖10𝑖2\displaystyle H^{i}(G,M)\simeq\begin{cases}M^{G},&i=0,\\ M/(1-\sigma)M,&i=1,\\ 0,&i\geq 2.\end{cases}italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_G , italic_M ) ≃ { start_ROW start_CELL italic_M start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT , end_CELL start_CELL italic_i = 0 , end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL italic_M / ( 1 - italic_σ ) italic_M , end_CELL start_CELL italic_i = 1 , end_CELL end_ROW start_ROW start_CELL 0 , end_CELL start_CELL italic_i ≥ 2 . end_CELL end_ROW

    En particulier, Hi⁢(G,M)superscript𝐻𝑖𝐺𝑀H^{i}(G,M)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_G , italic_M ) est fini pour tout i≥0𝑖0i\geq 0italic_i ≥ 0.

  2. (b)

    Soit (Mn)n∈Nsubscriptsubscript𝑀𝑛𝑛𝑁(M_{n})_{n\in\mathbb{N}}( italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_n ∈ italic_N end_POSTSUBSCRIPT un système projectif de Zℓsubscript𝑍ℓ\mathbb Z_{\ell}italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT-modules finis avec action continue de G𝐺Gitalic_G, tel que le Zℓsubscript𝑍ℓ\mathbb Z_{\ell}italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT-module M:=lim←n⁡Mnassign𝑀subscriptprojective-limit𝑛subscript𝑀𝑛M:=\varprojlim_{n}M_{n}italic_M := start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT est de type fini. Alors pour tout i≥0𝑖0i\geq 0italic_i ≥ 0 la flèche naturelle

    Hi⁢(G,M)⟶lim←n⁡Hi⁢(G,Mn)⟶superscript𝐻𝑖𝐺𝑀subscriptprojective-limit𝑛superscript𝐻𝑖𝐺subscript𝑀𝑛H^{i}(G,M)\longrightarrow\varprojlim_{n}H^{i}(G,M_{n})italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_G , italic_M ) ⟶ start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_G , italic_M start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT )

    est un isomorphisme.

Démonstration.

(a) L’assertion H0⁢(G,M)=MGsuperscript𝐻0𝐺𝑀superscript𝑀𝐺H^{0}(G,M)=M^{G}italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_G , italic_M ) = italic_M start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT est évidente, et Hi⁢(G,M)=0superscript𝐻𝑖𝐺𝑀0H^{i}(G,M)=0italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_G , italic_M ) = 0 pour tout i≥2𝑖2i\geq 2italic_i ≥ 2 parce que cd⁡(G)=1cd𝐺1\operatorname{cd}(G)=1roman_cd ( italic_G ) = 1. On a un homomorphisme φ:H1⁢(G,M)→M/(1−σ)⁢M:𝜑→superscript𝐻1𝐺𝑀𝑀1𝜎𝑀\varphi:H^{1}(G,M)\to M/(1-\sigma)Mitalic_φ : italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_G , italic_M ) → italic_M / ( 1 - italic_σ ) italic_M défini comme suit: si α∈H1⁢(G,M)𝛼superscript𝐻1𝐺𝑀\alpha\in H^{1}(G,M)italic_α ∈ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_G , italic_M ) est représenté par le cocycle {αg}g∈Gsubscriptsubscript𝛼𝑔𝑔𝐺\left\{\alpha_{g}\right\}_{g\in G}{ italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_g end_POSTSUBSCRIPT } start_POSTSUBSCRIPT italic_g ∈ italic_G end_POSTSUBSCRIPT à valeurs dans M𝑀Mitalic_M, on pose φ⁢(α):=ασ+(1−σ)⁢Massign𝜑𝛼subscript𝛼𝜎1𝜎𝑀\varphi(\alpha):=\alpha_{\sigma}+(1-\sigma)Mitalic_φ ( italic_α ) := italic_α start_POSTSUBSCRIPT italic_σ end_POSTSUBSCRIPT + ( 1 - italic_σ ) italic_M. On vérifie aisément qui φ𝜑\varphiitalic_φ est bien défini et un isomorphisme de groupes. (b) Ceci suit de (a) et de [NSW08, Corollary (2.7.6)]. ∎

2.2.  Application trace

Soient f:X′→X:𝑓→superscript𝑋′𝑋f:X^{\prime}\to Xitalic_f : italic_X start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT → italic_X un morphisme fini étale de schémas et F𝐹Fitalic_F un faisceau abélien étale sur X𝑋Xitalic_X. On écrit

trf:f*⁢f*⁢F→F:subscripttr𝑓→subscript𝑓superscript𝑓𝐹𝐹\operatorname{tr}_{f}:f_{*}f^{*}F\to Froman_tr start_POSTSUBSCRIPT italic_f end_POSTSUBSCRIPT : italic_f start_POSTSUBSCRIPT * end_POSTSUBSCRIPT italic_f start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT italic_F → italic_F

pour indiquer le morphisme trace, défini dans [SGA 4III, IX, 5.1]. Il est univoquement caractérisé par la compatibilité avec tout changement de base étale et par le fait que si X′=∐j=1dXX^{\prime}=\amalg_{j=1}^{d}Xitalic_X start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT = ∐ start_POSTSUBSCRIPT italic_j = 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_d end_POSTSUPERSCRIPT italic_X et f𝑓fitalic_f est l’identité sur chaque terme, alors l’application induite f*⁢f*⁢F≃Fd→Fsimilar-to-or-equalssubscript𝑓superscript𝑓𝐹superscript𝐹𝑑→𝐹{f}_{*}{f}^{*}F\simeq F^{d}\to Fitalic_f start_POSTSUBSCRIPT * end_POSTSUBSCRIPT italic_f start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT italic_F ≃ italic_F start_POSTSUPERSCRIPT italic_d end_POSTSUPERSCRIPT → italic_F est la somme. Comme f𝑓fitalic_f est fini, f*subscript𝑓f_{*}italic_f start_POSTSUBSCRIPT * end_POSTSUBSCRIPT est exact. On a alors pour tout i≥0𝑖0i\geq 0italic_i ≥ 0 un isomorphisme Hi⁢(X,f*⁢f*⁢F)≃Hi⁢(X′,f*⁢F)similar-to-or-equalssuperscript𝐻𝑖𝑋subscript𝑓superscript𝑓𝐹superscript𝐻𝑖superscript𝑋′superscript𝑓𝐹H^{i}(X,f_{*}f^{*}F)\simeq H^{i}(X^{\prime},f^{*}F)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_f start_POSTSUBSCRIPT * end_POSTSUBSCRIPT italic_f start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT italic_F ) ≃ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT , italic_f start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT italic_F ), et donc un homomorphisme induit

trf:Hi⁢(X′,f*⁢F)→Hi⁢(X,F).:subscripttr𝑓→superscript𝐻𝑖superscript𝑋′superscript𝑓𝐹superscript𝐻𝑖𝑋𝐹\operatorname{tr}_{f}:H^{i}(X^{\prime},f^{*}F)\to H^{i}(X,F).roman_tr start_POSTSUBSCRIPT italic_f end_POSTSUBSCRIPT : italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT , italic_f start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT italic_F ) → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ) .

Une définition équivalente de trfsubscripttr𝑓\operatorname{tr}_{f}roman_tr start_POSTSUBSCRIPT italic_f end_POSTSUBSCRIPT est donnée dans [SGA 4III, XVII, Théorème 6.2.3]: comme f𝑓fitalic_f est fini étale, la flèche naturelle f!→f*→subscript𝑓subscript𝑓f_{!}\to f_{*}italic_f start_POSTSUBSCRIPT ! end_POSTSUBSCRIPT → italic_f start_POSTSUBSCRIPT * end_POSTSUBSCRIPT est un isomorphisme, et alors trfsubscripttr𝑓\operatorname{tr}_{f}roman_tr start_POSTSUBSCRIPT italic_f end_POSTSUBSCRIPT est induit par l’homomorphisme d’adjonction f*⁢f*≃f!⁢f*→idsimilar-to-or-equalssubscript𝑓superscript𝑓subscript𝑓superscript𝑓→idf_{*}f^{*}\simeq f_{!}f^{*}\to\operatorname{id}italic_f start_POSTSUBSCRIPT * end_POSTSUBSCRIPT italic_f start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ≃ italic_f start_POSTSUBSCRIPT ! end_POSTSUBSCRIPT italic_f start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT → roman_id. D’après [SGA 4III, XVII, Théorème 6.2.3 (Var 1) et (Var 2)], trfsubscripttr𝑓\operatorname{tr}_{f}roman_tr start_POSTSUBSCRIPT italic_f end_POSTSUBSCRIPT est covariant en F𝐹Fitalic_F et commute avec tout changement de base. Soient ℓℓ\ellroman_ℓ un nombre premier inversible dans k𝑘kitalic_k et j∈Z𝑗𝑍j\in\mathbb Zitalic_j ∈ italic_Z. La fonctorialité de trfsubscripttr𝑓\operatorname{tr}_{f}roman_tr start_POSTSUBSCRIPT italic_f end_POSTSUBSCRIPT nous donne, pour tout n≥0𝑛0n\geq 0italic_n ≥ 0, un carré commutatif

{tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

les flèches verticales étant induites par l’homomorphisme de puissance ℓℓ\ellroman_ℓ-ième. Par passage à la limite projective en n𝑛nitalic_n, on obtient un homomorphisme

trf:Hi⁢(X′,Zℓ⁢(j))→Hi⁢(X,Zℓ⁢(j)).:subscripttr𝑓→superscript𝐻𝑖superscript𝑋′subscript𝑍ℓ𝑗superscript𝐻𝑖𝑋subscript𝑍ℓ𝑗\operatorname{tr}_{f}:H^{i}(X^{\prime},\mathbb Z_{\ell}(j))\to H^{i}(X,\mathbb Z% _{\ell}(j)).roman_tr start_POSTSUBSCRIPT italic_f end_POSTSUBSCRIPT : italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_j ) ) → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_j ) ) .

2.3.  Application cycle

Soient k𝑘kitalic_k un corps, X𝑋Xitalic_X une k𝑘kitalic_k-variété lisse équidimensionnelle et n𝑛nitalic_n un entier inversible dans k𝑘kitalic_k. Pour tout i≥0𝑖0i\geq 0italic_i ≥ 0, on note

clX:C⁢Hi⁢(X)→H2⁢i⁢(X,μn⊗i):subscriptcl𝑋→𝐶superscript𝐻𝑖𝑋superscript𝐻2𝑖𝑋superscriptsubscript𝜇𝑛tensor-productabsent𝑖\operatorname{cl}_{X}:CH^{i}(X)\to H^{2i}\left(X,\mu_{n}^{\otimes i}\right)roman_cl start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT : italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X ) → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ italic_i end_POSTSUPERSCRIPT )

l’application cycle en cohomologie étale, définie de façon cohomologique dans [Del77, Chapitre 4, §2.2.10], ou en termes d’homologie et dualité de Poincaré dans le paragraphe après [Del77, Chapitre 4, (2.3.1.3)]. Comme on peut le vérifier à l’aide de la définition cohomologique, les applications clX:C⁢Hi⁢(X)→H2⁢i⁢(X,μn⊗i):subscriptcl𝑋→𝐶superscript𝐻𝑖𝑋superscript𝐻2𝑖𝑋superscriptsubscript𝜇𝑛tensor-productabsent𝑖\operatorname{cl}_{X}:CH^{i}(X)\to H^{2i}(X,\mu_{n}^{\otimes i})roman_cl start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT : italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X ) → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ) forment un système inverse de flèches compatibles pour n𝑛nitalic_n variable. Si ℓℓ\ellroman_ℓ est un nombre premier inversible dans k𝑘kitalic_k, on notera

clX:C⁢Hi⁢(X)→H2⁢i⁢(X,Zℓ⁢(i)):subscriptcl𝑋→𝐶superscript𝐻𝑖𝑋superscript𝐻2𝑖𝑋subscript𝑍ℓ𝑖\operatorname{cl}_{X}:CH^{i}(X)\to H^{2i}(X,\mathbb Z_{\ell}(i))roman_cl start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT : italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X ) → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_i ) )

l’homomorphisme obtenu par passage à la limite sur n=ℓm𝑛superscriptℓ𝑚n=\ell^{m}italic_n = roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_m end_POSTSUPERSCRIPT, m≥0𝑚0m\geq 0italic_m ≥ 0.

Lemme 2.4.

Soit f:X′→Xnormal-:𝑓normal-→superscript𝑋normal-′𝑋f:X^{\prime}\to Xitalic_f : italic_X start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT → italic_X un morphisme fini étale de k𝑘kitalic_k-variétés lisses équidimensionnelles. Pour tout i≥0𝑖0i\geq 0italic_i ≥ 0 et tout nombre premier ℓnormal-ℓ\ellroman_ℓ inversible dans k𝑘kitalic_k, le diagramme

{tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

commute.

Démonstration.

Pour tout entier n≥1𝑛1n\geq 1italic_n ≥ 1 inversible dans k𝑘kitalic_k, on a un diagramme commutatif

(2.6) {tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

Ici H2⁢i⁢(X′,i,n)subscript𝐻2𝑖superscript𝑋′𝑖𝑛H_{2i}(X^{\prime},i,n)italic_H start_POSTSUBSCRIPT 2 italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( italic_X start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT , italic_i , italic_n ) et H2⁢i⁢(X,i,n)subscript𝐻2𝑖𝑋𝑖𝑛H_{2i}(X,i,n)italic_H start_POSTSUBSCRIPT 2 italic_i end_POSTSUBSCRIPT ( italic_X , italic_i , italic_n ) sont les groupes d’homologie étale et les isomorphismes horizontaux de droite proviennent de la dualité de Poincaré; voir [BO74, Example (2.1)]. Dans (2.6), la commutativité du carré de droite est une conséquence de [SGA 4III, XVIII, Lemme 3.2.3]. La commutativité du carré de gauche suit de la fonctorialité de l’homologie étale par rapport aux morphismes propres [BO74, p. 185 ligne 20] et du fait que, si Y′⊂X′superscript𝑌′superscript𝑋′Y^{\prime}\subset X^{\prime}italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ⊂ italic_X start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT est un sous-schéma fermé intègre de codimension i𝑖iitalic_i, Y:=f⁢(Y′)assign𝑌𝑓superscript𝑌′Y:=f(Y^{\prime})italic_Y := italic_f ( italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) avec sa structure réduite, ηYsubscript𝜂𝑌\eta_{Y}italic_η start_POSTSUBSCRIPT italic_Y end_POSTSUBSCRIPT et ηY′subscript𝜂superscript𝑌′\eta_{Y^{\prime}}italic_η start_POSTSUBSCRIPT italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT sont les classes fondamentales homologiques de Y𝑌Yitalic_Y et Y′superscript𝑌′Y^{\prime}italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT (voir [BO74, (1.3.4) et p. 186 ligne -2]) et g:=f|Y′:Y′→Y:assign𝑔evaluated-at𝑓superscript𝑌′→superscript𝑌′𝑌g:=f|_{Y^{\prime}}:Y^{\prime}\to Yitalic_g := italic_f | start_POSTSUBSCRIPT italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT : italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT → italic_Y, alors g*⁢(ηY′)=deg⁡(g)⋅ηYsubscript𝑔subscript𝜂superscript𝑌′⋅deg𝑔subscript𝜂𝑌g_{*}(\eta_{Y^{\prime}})=\operatorname{deg}(g)\cdot\eta_{Y}italic_g start_POSTSUBSCRIPT * end_POSTSUBSCRIPT ( italic_η start_POSTSUBSCRIPT italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) = roman_deg ( italic_g ) ⋅ italic_η start_POSTSUBSCRIPT italic_Y end_POSTSUBSCRIPT (voir [BO74, (7.1.2)]) et f*⁢([Y′])=deg⁡(g)⋅[Y]subscript𝑓delimited-[]superscript𝑌′⋅deg𝑔delimited-[]𝑌f_{*}([Y^{\prime}])=\operatorname{deg}(g)\cdot[Y]italic_f start_POSTSUBSCRIPT * end_POSTSUBSCRIPT ( [ italic_Y start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ] ) = roman_deg ( italic_g ) ⋅ [ italic_Y ]. Les flèches horizontales composées dans (2.6) sont clX′subscriptclsuperscript𝑋′\operatorname{cl}_{X^{\prime}}roman_cl start_POSTSUBSCRIPT italic_X start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT et clXsubscriptcl𝑋\operatorname{cl}_{X}roman_cl start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT. On conclut par passage à la limite projective dans (2.6) en n=ℓm𝑛superscriptℓ𝑚n=\ell^{m}italic_n = roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_m end_POSTSUPERSCRIPT, m≥1𝑚1m\geq 1italic_m ≥ 1. ∎

2.4.  Hochschild-Serre

Soient 𝒜𝒜\mathcal{A}caligraphic_A, ℬℬ\mathcal{B}caligraphic_B et 𝒞𝒞\mathcal{C}caligraphic_C des catégories abéliennes et F:𝒜→ℬ:𝐹→𝒜ℬF:\mathcal{A}\to\mathcal{B}italic_F : caligraphic_A → caligraphic_B et G:ℬ→𝒞:𝐺→ℬ𝒞G:\mathcal{B}\to\mathcal{C}italic_G : caligraphic_B → caligraphic_C des foncteurs exacts à gauche. Supposons que 𝒜𝒜\mathcal{A}caligraphic_A et ℬℬ\mathcal{B}caligraphic_B ont suffisamment d’injectifs et que F⁢(I)𝐹𝐼F(I)italic_F ( italic_I ) est G𝐺Gitalic_G-acyclique pour tout injectif I𝐼Iitalic_I de 𝒜𝒜\mathcal{A}caligraphic_A. Alors pour tout objet A𝐴Aitalic_A de 𝒜𝒜\mathcal{A}caligraphic_A on a la suite spectrale de Grothendieck (voir [SP, 015N]):

(2.7) E2p,q=(Rp⁢G)⁢(Rq⁢F)⁢(A)⇒Rp+q⁢(G∘F)⁢(A).superscriptsubscript𝐸2𝑝𝑞superscript𝑅𝑝𝐺superscript𝑅𝑞𝐹𝐴⇒superscript𝑅𝑝𝑞𝐺𝐹𝐴E_{2}^{p,q}=(R^{p}G)(R^{q}F)(A)\Rightarrow R^{p+q}(G\circ F)(A).italic_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT = ( italic_R start_POSTSUPERSCRIPT italic_p end_POSTSUPERSCRIPT italic_G ) ( italic_R start_POSTSUPERSCRIPT italic_q end_POSTSUPERSCRIPT italic_F ) ( italic_A ) ⇒ italic_R start_POSTSUPERSCRIPT italic_p + italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_G ∘ italic_F ) ( italic_A ) .

Soient k𝑘kitalic_k un corps, X𝑋Xitalic_X une k𝑘kitalic_k-variété et F𝐹Fitalic_F un faisceau abélien étale sur X𝑋Xitalic_X. On a la suite spectrale d’Hochschild-Serre:

(2.8) E2p,q=Hp⁢(k,Hq⁢(X¯,F¯))⇒Hp+q⁢(X,F).superscriptsubscript𝐸2𝑝𝑞superscript𝐻𝑝𝑘superscript𝐻𝑞¯𝑋¯𝐹⇒superscript𝐻𝑝𝑞𝑋𝐹E_{2}^{p,q}=H^{p}\left(k,H^{q}(\overline{X},\overline{F})\right)\Rightarrow H^% {p+q}(X,F).italic_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT = italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_p end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_k , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , over¯ start_ARG italic_F end_ARG ) ) ⇒ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_p + italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ) .

On rappelle ici la construction de la suite spectrale (2.8) donnée dans [SGA 4II, VIII, Proposition 8.4]; elle nous sera utile dans la preuve du lemme 3.1. Pour toute extension galoisienne finie k′/ksuperscript𝑘′𝑘k^{\prime}/kitalic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT / italic_k, la projection Xk′→X→subscript𝑋superscript𝑘′𝑋X_{k^{\prime}}\to Xitalic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT → italic_X est un morphisme couvrant dans le petit site étale sur X𝑋Xitalic_X. Par [SGA 4I, V, Corollaire 3.4], on a la suite spectrale de Cartan-Leray (cas particulier de la suite spectrale (2.7)):

(2.9) E2p,q=Hˇp⁢(Xk′/X,ℋq⁢(X,F))⇒Hp+q⁢(X,F).superscriptsubscript𝐸2𝑝𝑞superscriptˇ𝐻𝑝subscript𝑋superscript𝑘′𝑋superscriptℋ𝑞𝑋𝐹⇒superscript𝐻𝑝𝑞𝑋𝐹E_{2}^{p,q}=\check{H}^{p}\left(X_{k^{\prime}}/X,\mathcal{H}^{q}(X,F)\right)% \Rightarrow H^{p+q}(X,F).italic_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT = overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_p end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT / italic_X , caligraphic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ) ) ⇒ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_p + italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ) .

Ici ℋq⁢(X,F)superscriptℋ𝑞𝑋𝐹\mathcal{H}^{q}(X,F)caligraphic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ) est le préfaisceau étale sur X𝑋Xitalic_X qui à tout morphisme étale de type fini V→X→𝑉𝑋V\to Xitalic_V → italic_X associe Hq⁢(V,F|V)superscript𝐻𝑞𝑉evaluated-at𝐹𝑉H^{q}(V,F|_{V})italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_V , italic_F | start_POSTSUBSCRIPT italic_V end_POSTSUBSCRIPT ). Un calcul standard montre que le complexe de Čech du faisceau ℋq⁢(X,F)superscriptℋ𝑞𝑋𝐹\mathcal{H}^{q}(X,F)caligraphic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ) associé au morphisme Xk′→X→subscript𝑋superscript𝑘′𝑋X_{k^{\prime}}\to Xitalic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT → italic_X est isomorphe au complexe de cochaînes homogènes de Gal⁡(k′/k)Galsuperscript𝑘′𝑘\operatorname{Gal}(k^{\prime}/k)roman_Gal ( italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT / italic_k ) dans Hq⁢(Xk′,F|Xk′)superscript𝐻𝑞subscript𝑋superscript𝑘′evaluated-at𝐹subscript𝑋superscript𝑘′H^{q}(X_{k^{\prime}},F|_{X_{k^{\prime}}})italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT , italic_F | start_POSTSUBSCRIPT italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ). Cet isomorphisme est rappelé en détail dans [Mil80, Example III.2.6]. On obtient des isomorphismes

(2.10) Hˇp⁢(Xk′/X,ℋq⁢(X,F))≃Hp⁢(Gal⁡(k′/k),Hq⁢(Xk′,F|Xk′))similar-to-or-equalssuperscriptˇ𝐻𝑝subscript𝑋superscript𝑘′𝑋superscriptℋ𝑞𝑋𝐹superscript𝐻𝑝Galsuperscript𝑘′𝑘superscript𝐻𝑞subscript𝑋superscript𝑘′evaluated-at𝐹subscript𝑋superscript𝑘′\check{H}^{p}\left(X_{k^{\prime}}/X,\mathcal{H}^{q}(X,F)\right)\simeq H^{p}% \left(\operatorname{Gal}(k^{\prime}/k),H^{q}(X_{k^{\prime}},F|_{X_{k^{\prime}}% })\right)overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_p end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT / italic_X , caligraphic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ) ) ≃ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_p end_POSTSUPERSCRIPT ( roman_Gal ( italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT / italic_k ) , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT , italic_F | start_POSTSUBSCRIPT italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) )

pour tout p,q≥0𝑝𝑞0p,q\geq 0italic_p , italic_q ≥ 0. Par conséquent la suite spectrale (2.9) induit une suite spectrale

(2.11) E2p,q=Hp⁢(Gal⁡(k′/k),Hq⁢(Xk′,F|Xk′))⇒Hp+q⁢(X,F).superscriptsubscript𝐸2𝑝𝑞superscript𝐻𝑝Galsuperscript𝑘′𝑘superscript𝐻𝑞subscript𝑋superscript𝑘′evaluated-at𝐹subscript𝑋superscript𝑘′⇒superscript𝐻𝑝𝑞𝑋𝐹E_{2}^{p,q}=H^{p}\left(\operatorname{Gal}(k^{\prime}/k),H^{q}(X_{k^{\prime}},F% |_{X_{k^{\prime}}})\right)\Rightarrow H^{p+q}(X,F).italic_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT = italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_p end_POSTSUPERSCRIPT ( roman_Gal ( italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT / italic_k ) , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT , italic_F | start_POSTSUBSCRIPT italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) ) ⇒ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_p + italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ) .

La suite spectrale (2.8) est obtenue comme limite inductive des suite spectrales (2.11), où k′/ksuperscript𝑘′𝑘k^{\prime}/kitalic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT / italic_k parcourt l’ensemble des sous-extensions galoisiennes finies de k¯/k¯𝑘𝑘\overline{k}/kover¯ start_ARG italic_k end_ARG / italic_k. Une deuxième construction de la suite spectrale (2.8) comme cas particulier de la suite spectrale (2.7) est mentionnée à la fin de la preuve de [SGA 4II, VIII, Proposition 8.4]. L’équivalence des deux constructions est implicite dans [SGA 4II, VIII, Proposition 8.4] et n’est pas difficile à démontrer. Le lemme suivant est responsable du signe dans l’énoncé du lemme 3.1.

Lemme 2.5.

Dans la situation de la suite spectrale (2.7), soit

(2.12) 0⟶A⟶B⟶C⟶0⟶0𝐴⟶𝐵⟶𝐶⟶00\longrightarrow A\longrightarrow B\longrightarrow C\longrightarrow 00 ⟶ italic_A ⟶ italic_B ⟶ italic_C ⟶ 0

une suite exacte courte dans 𝒜𝒜\mathcal{A}caligraphic_A. Alors pour tout entier i≥1𝑖1i\geq 1italic_i ≥ 1 on a un carré anticommutatif

{tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

Ici les flèches verticales sont induites par les homomorphismes de connexion dans la suite exacte longue associée à la suite (2.12), la flèche horizontale du bas est la composée

Ker⁡(Ri+1⁢(G∘F)⁢(A)→G⁢(Ri⁢F)⁢(A))-↠E∞1,i⊂(R1⁢G)⁢(Ri⁢F)⁢(A)-↠Ker→superscript𝑅𝑖1𝐺𝐹𝐴𝐺superscript𝑅𝑖𝐹𝐴superscriptsubscript𝐸1𝑖superscript𝑅1𝐺superscript𝑅𝑖𝐹𝐴\operatorname{Ker}\left(R^{i+1}(G\circ F)(A)\to G(R^{i}F)(A)\right)\relbar% \joinrel\twoheadrightarrow E_{\infty}^{1,i}\subset(R^{1}G)(R^{i}F)(A)roman_Ker ( italic_R start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_G ∘ italic_F ) ( italic_A ) → italic_G ( italic_R start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT italic_F ) ( italic_A ) ) -↠ italic_E start_POSTSUBSCRIPT ∞ end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT 1 , italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ⊂ ( italic_R start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT italic_G ) ( italic_R start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT italic_F ) ( italic_A )

induite par (2.7) et celle du haut est définie de la même manière.

Démonstration.

Il existe un diagramme commutatif

{tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

où les lignes horizontales sont exactes et les homomorphismes verticales sont résolutions injectives dans 𝒜𝒜\mathcal{A}caligraphic_A. Soit encore

{tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

un diagramme commutatif où les lignes horizontales sont exactes et les homomorphismes verticales sont résolutions de Cartan-Eilenberg dans ℬℬ\mathcal{B}caligraphic_B; voir [SP, 015G]. On suit les conventions de signe de [SP, 010V, OFNB]. Donc JA∙,∙superscriptsubscript𝐽𝐴∙∙J_{A}^{\bullet,\bullet}italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT est un complexe double concentré dans le quadrant p,q≥0𝑝𝑞0p,q\geq 0italic_p , italic_q ≥ 0, avec des homomorphismes d1p,q:JAp,q→JAp+1,q:superscriptsubscript𝑑1𝑝𝑞→superscriptsubscript𝐽𝐴𝑝𝑞superscriptsubscript𝐽𝐴𝑝1𝑞d_{1}^{p,q}:J_{A}^{p,q}\to J_{A}^{p+1,q}italic_d start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT : italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT → italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p + 1 , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT et d2p,q:JAp,q→JAp,q+1:superscriptsubscript𝑑2𝑝𝑞→superscriptsubscript𝐽𝐴𝑝𝑞superscriptsubscript𝐽𝐴𝑝𝑞1d_{2}^{p,q}:J_{A}^{p,q}\to J_{A}^{p,q+1}italic_d start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT : italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT → italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q + 1 end_POSTSUPERSCRIPT satisfaisant

d1p+1,q∘d1p,q=0,d2p,q+1∘d2p,q=0,d2p,q+1∘d1p,q=d1p+1,q∘d2p,q.formulae-sequencesuperscriptsubscript𝑑1𝑝1𝑞superscriptsubscript𝑑1𝑝𝑞0formulae-sequencesuperscriptsubscript𝑑2𝑝𝑞1superscriptsubscript𝑑2𝑝𝑞0superscriptsubscript𝑑2𝑝𝑞1superscriptsubscript𝑑1𝑝𝑞superscriptsubscript𝑑1𝑝1𝑞superscriptsubscript𝑑2𝑝𝑞d_{1}^{p+1,q}\circ d_{1}^{p,q}=0,\quad d_{2}^{p,q+1}\circ d_{2}^{p,q}=0,\quad d% _{2}^{p,q+1}\circ d_{1}^{p,q}=d_{1}^{p+1,q}\circ d_{2}^{p,q}.italic_d start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p + 1 , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_d start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT = 0 , italic_d start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_d start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT = 0 , italic_d start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_d start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT = italic_d start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p + 1 , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_d start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT .

Le complexe total associé est (Tot∙⁡(JA∙,∙),d)superscriptTot∙superscriptsubscript𝐽𝐴∙∙𝑑(\operatorname{Tot}^{\bullet}(J_{A}^{\bullet,\bullet}),d)( roman_Tot start_POSTSUPERSCRIPT ∙ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT ) , italic_d ), où

Totn⁡(JA∙,∙):=⊕p+q=nJAp,q,dn:=∑p+q=n(d1p,q+(−1)p⁢d2p,q).formulae-sequenceassignsuperscriptTot𝑛superscriptsubscript𝐽𝐴∙∙subscript⊕𝑝𝑞𝑛superscriptsubscript𝐽𝐴𝑝𝑞assignsuperscript𝑑𝑛subscript∑𝑝𝑞𝑛superscriptsubscript𝑑1𝑝𝑞superscript1𝑝superscriptsubscript𝑑2𝑝𝑞\operatorname{Tot}^{n}(J_{A}^{\bullet,\bullet}):=\bigoplusop\displaylimits_{p+% q=n}J_{A}^{p,q},\qquad d^{n}:=\sumop\displaylimits_{p+q=n}(d_{1}^{p,q}+(-1)^{p% }d_{2}^{p,q}).roman_Tot start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT ) := ⊕ start_POSTSUBSCRIPT italic_p + italic_q = italic_n end_POSTSUBSCRIPT italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT , italic_d start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT := ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_p + italic_q = italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( italic_d start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT + ( - 1 ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_p end_POSTSUPERSCRIPT italic_d start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ) .

La même discussion s’applique après avoir remplacé A𝐴Aitalic_A par B𝐵Bitalic_B ou C𝐶Citalic_C. Comme JA∙,∙superscriptsubscript𝐽𝐴∙∙J_{A}^{\bullet,\bullet}italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT, JB∙,∙superscriptsubscript𝐽𝐵∙∙J_{B}^{\bullet,\bullet}italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_B end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT et JC∙,∙superscriptsubscript𝐽𝐶∙∙J_{C}^{\bullet,\bullet}italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT sont des résolutions de Cartan-Eilenberg, pour tout q≥0𝑞0q\geq 0italic_q ≥ 0 on peut trouver des homomorphismes de complexes

sq=(sp,q)p≥0:JC∙,q→JB∙,q,rq=(rp,q)p≥0:JB∙,q→JA∙,q:superscript𝑠𝑞subscriptsuperscript𝑠𝑝𝑞𝑝0formulae-sequence→superscriptsubscript𝐽𝐶∙𝑞superscriptsubscript𝐽𝐵∙𝑞superscript𝑟𝑞subscriptsuperscript𝑟𝑝𝑞𝑝0:→superscriptsubscript𝐽𝐵∙𝑞superscriptsubscript𝐽𝐴∙𝑞s^{q}=(s^{p,q})_{p\geq 0}:J_{C}^{\bullet,q}\to J_{B}^{\bullet,q},\qquad r^{q}=% (r^{p,q})_{p\geq 0}:J_{B}^{\bullet,q}\to J_{A}^{\bullet,q}italic_s start_POSTSUPERSCRIPT italic_q end_POSTSUPERSCRIPT = ( italic_s start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_p ≥ 0 end_POSTSUBSCRIPT : italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT → italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_B end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT , italic_r start_POSTSUPERSCRIPT italic_q end_POSTSUPERSCRIPT = ( italic_r start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT italic_p ≥ 0 end_POSTSUBSCRIPT : italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_B end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT → italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT

satisfaisant π∙,q∘sq=idJC∙,qsuperscript𝜋∙𝑞superscript𝑠𝑞subscriptidsuperscriptsubscript𝐽𝐶∙𝑞\pi^{\bullet,q}\circ s^{q}=\operatorname{id}_{J_{C}^{\bullet,q}}italic_π start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_s start_POSTSUPERSCRIPT italic_q end_POSTSUPERSCRIPT = roman_id start_POSTSUBSCRIPT italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT et rq∘ι∙,q=idJA∙,qsuperscript𝑟𝑞superscript𝜄∙𝑞subscriptidsuperscriptsubscript𝐽𝐴∙𝑞r^{q}\circ\iota^{\bullet,q}=\operatorname{id}_{J_{A}^{\bullet,q}}italic_r start_POSTSUPERSCRIPT italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_ι start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT = roman_id start_POSTSUBSCRIPT italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT. Soient (JA∙,∙⁢[0,1],d1⁢[0,1],d2⁢[0,1])subscriptsuperscript𝐽∙∙𝐴delimited-[]0.1subscript𝑑1delimited-[]0.1subscript𝑑2delimited-[]0.1(J^{\bullet,\bullet}_{A}[0,1],d_{1}[0,1],d_{2}[0,1])( italic_J start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT [ 0,1 ] , italic_d start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT [ 0,1 ] , italic_d start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT [ 0,1 ] ) le complexe double défini par

JA∙,∙⁢[0,1]p,q=JAp,q+1,d1⁢[0,1]=d1,d2⁢[0,1]=−d2formulae-sequencesubscriptsuperscript𝐽∙∙𝐴superscriptdelimited-[]0.1𝑝𝑞subscriptsuperscript𝐽𝑝𝑞1𝐴formulae-sequencesubscript𝑑1delimited-[]0.1subscript𝑑1subscript𝑑2delimited-[]0.1subscript𝑑2J^{\bullet,\bullet}_{A}[0,1]^{p,q}=J^{p,q+1}_{A},\qquad d_{1}[0,1]=d_{1},\quad d% _{2}[0,1]=-d_{2}italic_J start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT [ 0,1 ] start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT = italic_J start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q + 1 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT , italic_d start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT [ 0,1 ] = italic_d start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , italic_d start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT [ 0,1 ] = - italic_d start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT

et δ:JC∙,∙→JA∙,∙⁢[0,1]:𝛿→subscriptsuperscript𝐽∙∙𝐶subscriptsuperscript𝐽∙∙𝐴delimited-[]0.1\delta:J^{\bullet,\bullet}_{C}\to J^{\bullet,\bullet}_{A}[0,1]italic_δ : italic_J start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT → italic_J start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT [ 0,1 ] le morphisme de complexes doubles donné par δn:=rn+1∘dJB∙,∙n∘snassignsuperscript𝛿𝑛superscript𝑟𝑛1superscriptsubscript𝑑superscriptsubscript𝐽𝐵∙∙𝑛superscript𝑠𝑛\delta^{n}:=r^{n+1}\circ d_{J_{B}^{\bullet,\bullet}}^{n}\circ s^{n}italic_δ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT := italic_r start_POSTSUPERSCRIPT italic_n + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_d start_POSTSUBSCRIPT italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_B end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_s start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT. Le fait que δ𝛿\deltaitalic_δ est un morphisme suit d’un calcul direct; voir [SP, 011J]. Soit encore

0⟶Tot⁡(JA∙,∙)→Tot⁡(ι∙,∙)Tot⁡(JB∙,∙)→Tot⁡(π∙,∙)Tot⁡(JC∙,∙)⟶0⟶0Totsubscriptsuperscript𝐽∙∙𝐴Totsuperscript𝜄∙∙→Totsubscriptsuperscript𝐽∙∙𝐵Totsuperscript𝜋∙∙→Totsubscriptsuperscript𝐽∙∙𝐶⟶00\longrightarrow\operatorname{Tot}(J^{\bullet,\bullet}_{A})\xrightarrow{% \operatorname{Tot}(\iota^{\bullet,\bullet})}\operatorname{Tot}(J^{\bullet,% \bullet}_{B})\xrightarrow{\operatorname{Tot}(\pi^{\bullet,\bullet})}% \operatorname{Tot}(J^{\bullet,\bullet}_{C})\longrightarrow 00 ⟶ roman_Tot ( italic_J start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT ) start_ARROW start_OVERACCENT roman_Tot ( italic_ι start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT ) end_OVERACCENT → end_ARROW roman_Tot ( italic_J start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_B end_POSTSUBSCRIPT ) start_ARROW start_OVERACCENT roman_Tot ( italic_π start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT ) end_OVERACCENT → end_ARROW roman_Tot ( italic_J start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ) ⟶ 0

la suite exacte courte induite au niveau des complexes totaux,

(s′)n:=∑p+q=nsp,q,(r′)n:=∑p+q=nrp,qformulae-sequenceassignsuperscriptsuperscript𝑠′𝑛subscript∑𝑝𝑞𝑛superscript𝑠𝑝𝑞assignsuperscriptsuperscript𝑟′𝑛subscript∑𝑝𝑞𝑛superscript𝑟𝑝𝑞(s^{\prime})^{n}:=\sumop\displaylimits_{p+q=n}s^{p,q},\qquad(r^{\prime})^{n}:=% \sumop\displaylimits_{p+q=n}r^{p,q}( italic_s start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT := ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_p + italic_q = italic_n end_POSTSUBSCRIPT italic_s start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT , ( italic_r start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT := ∑ start_POSTSUBSCRIPT italic_p + italic_q = italic_n end_POSTSUBSCRIPT italic_r start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT

et δ′:Tot⁡(JC∙,∙)→Tot⁡(JA∙,∙)⁢[1]:superscript𝛿′→Totsubscriptsuperscript𝐽∙∙𝐶Totsubscriptsuperscript𝐽∙∙𝐴delimited-[]1\delta^{\prime}:\operatorname{Tot}(J^{\bullet,\bullet}_{C})\to\operatorname{% Tot}(J^{\bullet,\bullet}_{A})[1]italic_δ start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT : roman_Tot ( italic_J start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ) → roman_Tot ( italic_J start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT ) [ 1 ] le morphisme de complexes (δ′)n:=(r′)n+1∘dTot⁢(JB∙,∙)n∘(s′)nassignsuperscriptsuperscript𝛿′𝑛superscriptsuperscript𝑟′𝑛1superscriptsubscript𝑑Totsuperscriptsubscript𝐽𝐵∙∙𝑛superscriptsuperscript𝑠′𝑛(\delta^{\prime})^{n}:=(r^{\prime})^{n+1}\circ d_{\text{Tot}(J_{B}^{\bullet,% \bullet})}^{n}\circ(s^{\prime})^{n}( italic_δ start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT := ( italic_r start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_n + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∘ italic_d start_POSTSUBSCRIPT Tot ( italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_B end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT ) end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ∘ ( italic_s start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT; voir encore [SP, 011J]. Ici, pour un complexe (K,dK)𝐾subscript𝑑𝐾(K,d_{K})( italic_K , italic_d start_POSTSUBSCRIPT italic_K end_POSTSUBSCRIPT ), le complexe (K⁢[1],dK⁢[1])𝐾delimited-[]1subscript𝑑𝐾delimited-[]1(K[1],d_{K}[1])( italic_K [ 1 ] , italic_d start_POSTSUBSCRIPT italic_K end_POSTSUBSCRIPT [ 1 ] ) est défini par (K⁢[1])n=Kn+1superscript𝐾delimited-[]1𝑛superscript𝐾𝑛1(K[1])^{n}=K^{n+1}( italic_K [ 1 ] ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT = italic_K start_POSTSUPERSCRIPT italic_n + 1 end_POSTSUPERSCRIPT et (dK⁢[1])n=−dKn+1superscriptsubscript𝑑𝐾delimited-[]1𝑛subscriptsuperscript𝑑𝑛1𝐾(d_{K}[1])^{n}=-d^{n+1}_{K}( italic_d start_POSTSUBSCRIPT italic_K end_POSTSUBSCRIPT [ 1 ] ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT = - italic_d start_POSTSUPERSCRIPT italic_n + 1 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_K end_POSTSUBSCRIPT. Les homomorphismes δ𝛿\deltaitalic_δ et δ′superscript𝛿′\delta^{\prime}italic_δ start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT sont uniquement définis à homotopie près par [SP, 011L] et induisent les homomorphismes de bord provenant du lemme du serpent par [SP, 011K]. Pour tout p,q≥0𝑝𝑞0p,q\geq 0italic_p , italic_q ≥ 0, soit (δ′)p,qsuperscriptsuperscript𝛿′𝑝𝑞(\delta^{\prime})^{p,q}( italic_δ start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT la restriction de (δ′)p+qsuperscriptsuperscript𝛿′𝑝𝑞(\delta^{\prime})^{p+q}( italic_δ start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_p + italic_q end_POSTSUPERSCRIPT à JCp,qsuperscriptsubscript𝐽𝐶𝑝𝑞J_{C}^{p,q}italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT. Par un calcul direct, explicité dans la quatrième partie de [SP, 0G6A], on a

(δ′)p,q=(−1)p⁢δp,qsuperscriptsuperscript𝛿′𝑝𝑞superscript1𝑝superscript𝛿𝑝𝑞(\delta^{\prime})^{p,q}=(-1)^{p}\delta^{p,q}( italic_δ start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT = ( - 1 ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_p end_POSTSUPERSCRIPT italic_δ start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT

pour tout p,q≥0𝑝𝑞0p,q\geq 0italic_p , italic_q ≥ 0. En particulier, (δ′)1,i−1=−δ1,i−1superscriptsuperscript𝛿′1𝑖1superscript𝛿1𝑖1(\delta^{\prime})^{1,i-1}=-\delta^{1,i-1}( italic_δ start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 , italic_i - 1 end_POSTSUPERSCRIPT = - italic_δ start_POSTSUPERSCRIPT 1 , italic_i - 1 end_POSTSUPERSCRIPT. Par application de G𝐺Gitalic_G on obtient une suite exacte courte de complexes doubles

0⟶G⁢(JA∙,∙)→G⁢(ι)G⁢(JB∙,∙)→G⁢(π)G⁢(JC∙,∙)⟶0.⟶0𝐺subscriptsuperscript𝐽∙∙𝐴𝐺𝜄→𝐺subscriptsuperscript𝐽∙∙𝐵𝐺𝜋→𝐺subscriptsuperscript𝐽∙∙𝐶⟶00\longrightarrow G(J^{\bullet,\bullet}_{A})\xrightarrow{G(\iota)}G(J^{\bullet,% \bullet}_{B})\xrightarrow{G(\pi)}G(J^{\bullet,\bullet}_{C})\longrightarrow 0.0 ⟶ italic_G ( italic_J start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT ) start_ARROW start_OVERACCENT italic_G ( italic_ι ) end_OVERACCENT → end_ARROW italic_G ( italic_J start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_B end_POSTSUBSCRIPT ) start_ARROW start_OVERACCENT italic_G ( italic_π ) end_OVERACCENT → end_ARROW italic_G ( italic_J start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ) ⟶ 0 .

La conclusion suit du fait que la suite spectrale (2.7) pour A𝐴Aitalic_A, B𝐵Bitalic_B et C𝐶Citalic_C est définie comme la deuxième suite spectrale pour G⁢(JA∙,∙)𝐺subscriptsuperscript𝐽∙∙𝐴G(J^{\bullet,\bullet}_{A})italic_G ( italic_J start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_A end_POSTSUBSCRIPT ), G⁢(JB∙,∙)𝐺subscriptsuperscript𝐽∙∙𝐵G(J^{\bullet,\bullet}_{B})italic_G ( italic_J start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_B end_POSTSUBSCRIPT ) et G⁢(JC∙,∙)𝐺subscriptsuperscript𝐽∙∙𝐶G(J^{\bullet,\bullet}_{C})italic_G ( italic_J start_POSTSUPERSCRIPT ∙ , ∙ end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ), respectivement (voir [SP, 015N]), et du fait que dans le carré de l’énoncé du lemme, la flèche de gauche est induite par G⁢((δ′)1,i−1)𝐺superscriptsuperscript𝛿′1𝑖1G((\delta^{\prime})^{1,i-1})italic_G ( ( italic_δ start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT 1 , italic_i - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) et celle de droite par G⁢(δ1,i−1)𝐺superscript𝛿1𝑖1G(\delta^{1,i-1})italic_G ( italic_δ start_POSTSUPERSCRIPT 1 , italic_i - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ). ∎

2.5.  Cohomologie de Čech

Soient k𝑘kitalic_k un corps et X𝑋Xitalic_X une k𝑘kitalic_k-variété quasi-projective. D’après un théorème dû à Artin [Art71, Corollary 4.2] (voir aussi [Mil80, Theorem III.2.17]), pour tout faisceau abélien étale F𝐹Fitalic_F sur X𝑋Xitalic_X et pour tout i≥0𝑖0i\geq 0italic_i ≥ 0 on a un isomorphisme fonctoriel

(2.13) Hˇi⁢(X,F)⟶∼Hi⁢(X,F).superscript⟶similar-tosuperscriptˇ𝐻𝑖𝑋𝐹superscript𝐻𝑖𝑋𝐹\check{H}^{i}(X,F)\stackrel{{\scriptstyle\sim}}{{\longrightarrow}}H^{i}(X,F).overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ) start_RELOP SUPERSCRIPTOP start_ARG ⟶ end_ARG start_ARG ∼ end_ARG end_RELOP italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ) .

Cet isomorphisme est le morphisme de coin dans la suite spectrale de Cartan-Leray

E2p,q=Hˇp⁢(X,ℋq⁢(X,F))⟹Hp+q⁢(X,F),superscriptsubscript𝐸2𝑝𝑞superscriptˇ𝐻𝑝𝑋superscriptℋ𝑞𝑋𝐹⟹superscript𝐻𝑝𝑞𝑋𝐹E_{2}^{p,q}=\check{H}^{p}(X,\mathcal{H}^{q}(X,F))\Longrightarrow H^{p+q}(X,F),italic_E start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT = overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_p end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , caligraphic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ) ) ⟹ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_p + italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ) ,

et Artin montre que l’on a E2p,q=0subscriptsuperscript𝐸𝑝𝑞20E^{p,q}_{2}=0italic_E start_POSTSUPERSCRIPT italic_p , italic_q end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT = 0 pour tout p≥0𝑝0p\geq 0italic_p ≥ 0 et q≥1𝑞1q\geq 1italic_q ≥ 1. En particulier, les isomorphismes (2.13) sont compatibles avec les morphismes de coin dans la suite spectrale (2.9). Pour toute suite exacte courte de faisceaux abéliens étales

0⟶F′⟶F⟶F′′⟶0,⟶0superscript𝐹′⟶𝐹⟶superscript𝐹′′⟶00\longrightarrow F^{\prime}\longrightarrow F\longrightarrow F^{\prime\prime}% \longrightarrow 0,0 ⟶ italic_F start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ⟶ italic_F ⟶ italic_F start_POSTSUPERSCRIPT ′ ′ end_POSTSUPERSCRIPT ⟶ 0 ,

on déduit un diagramme commutatif à lignes exactes

(2.14) {tikzcd}

où les homomorphismes de bord dans la suite exacte du haut sont induits par les cobords de Čech usuels; cf. [God73, §5.11].

3.  L’application θXsubscript𝜃𝑋\theta_{X}italic_θ start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT

Soient k𝑘kitalic_k un corps, X𝑋Xitalic_X une k𝑘kitalic_k-variété et F𝐹Fitalic_F un faisceau abélien étale sur X𝑋Xitalic_X. La suite spectrale (2.8) donne, pour tout i≥0𝑖0i\geq 0italic_i ≥ 0, des homomorphismes

(3.1) θX:Ker⁡(Hi+1⁢(X,F)→Hi+1⁢(X¯,F¯))-↠E∞1,i⊂H1⁢(k,Hi⁢(X¯,F¯)):subscript𝜃𝑋-↠Ker→superscript𝐻𝑖1𝑋𝐹superscript𝐻𝑖1¯𝑋¯𝐹superscriptsubscript𝐸1𝑖superscript𝐻1𝑘superscript𝐻𝑖¯𝑋¯𝐹\theta_{X}:\operatorname{Ker}\left({H}^{i+1}(X,F)\to{H}^{i+1}(\overline{X},% \overline{F})\right)\relbar\joinrel\twoheadrightarrow E_{\infty}^{1,i}\subset H% ^{1}\left(k,H^{i}(\overline{X},\overline{F})\right)italic_θ start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT : roman_Ker ( italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ) → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , over¯ start_ARG italic_F end_ARG ) ) -↠ italic_E start_POSTSUBSCRIPT ∞ end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT 1 , italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ⊂ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_k , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , over¯ start_ARG italic_F end_ARG ) )

fonctoriels en X𝑋Xitalic_X et F𝐹Fitalic_F. Comme la suite spectrale (2.8) est la limite inductive des suites spectrales (2.11), θXsubscript𝜃𝑋\theta_{X}italic_θ start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT est la limite inductive des homomorphismes

θX,k′:Ker⁡(H1⁢(X,F)→H1⁢(Xk′,F|Xk′))-↠E∞1,i⊂H1⁢(Gal⁡(k′/k),H1⁢(Xk′,F|Xk′)):subscript𝜃𝑋superscript𝑘′-↠Ker→superscript𝐻1𝑋𝐹superscript𝐻1subscript𝑋superscript𝑘′evaluated-at𝐹subscript𝑋superscript𝑘′superscriptsubscript𝐸1𝑖superscript𝐻1Galsuperscript𝑘′𝑘superscript𝐻1subscript𝑋superscript𝑘′evaluated-at𝐹subscript𝑋superscript𝑘′\theta_{X,k^{\prime}}:\operatorname{Ker}\left(H^{1}(X,F)\to H^{1}(X_{k^{\prime% }},F|_{X_{k^{\prime}}})\right)\relbar\joinrel\twoheadrightarrow E_{\infty}^{1,% i}\subset H^{1}\left(\operatorname{Gal}(k^{\prime}/k),H^{1}(X_{k^{\prime}},F|_% {X_{k^{\prime}}})\right)italic_θ start_POSTSUBSCRIPT italic_X , italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT : roman_Ker ( italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ) → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT , italic_F | start_POSTSUBSCRIPT italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) ) -↠ italic_E start_POSTSUBSCRIPT ∞ end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT 1 , italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ⊂ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( roman_Gal ( italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT / italic_k ) , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT , italic_F | start_POSTSUBSCRIPT italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) )

provenant de la suite spectrale (2.11), où k′/ksuperscript𝑘′𝑘k^{\prime}/kitalic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT / italic_k parcourt l’ensemble des sous-extensions galoisiennes finies de k¯/k¯𝑘𝑘\overline{k}/kover¯ start_ARG italic_k end_ARG / italic_k. On veut donner une description en cohomologie de Čech de l’homomorphisme (3.1). Pour tout entier i≥0𝑖0i\geq 0italic_i ≥ 0, considérons le diagramme suivant:

(3.2) {tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

Ici les flèches verticales sont induites par les isomorphismes (2.13) et θˇXsubscriptˇ𝜃𝑋\check{\theta}_{X}overroman_ˇ start_ARG italic_θ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT est définie comme suit. Soient α∈Hˇi+1⁢(X,F)𝛼superscriptˇ𝐻𝑖1𝑋𝐹\alpha\in\check{H}^{i+1}(X,F)italic_α ∈ overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ) qui devient nul dans Hˇi+1⁢(X¯,F¯)superscriptˇ𝐻𝑖1¯𝑋¯𝐹\check{H}^{i+1}(\overline{X},\overline{F})overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , over¯ start_ARG italic_F end_ARG ), U→X→𝑈𝑋U\to Xitalic_U → italic_X un morphisme étale surjectif de type fini tel que α𝛼\alphaitalic_α est représenté par β∈F⁢(UXi+2)𝛽𝐹subscriptsuperscript𝑈𝑖2𝑋\beta\in F(U^{i+2}_{X})italic_β ∈ italic_F ( italic_U start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 2 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT ) et γ∈F¯⁢(U¯X¯i+1)𝛾¯𝐹subscriptsuperscript¯𝑈𝑖1¯𝑋\gamma\in\overline{F}(\overline{U}^{i+1}_{\overline{X}})italic_γ ∈ over¯ start_ARG italic_F end_ARG ( over¯ start_ARG italic_U end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_X end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ) tel que l’image β¯¯𝛽\overline{\beta}over¯ start_ARG italic_β end_ARG de β𝛽\betaitalic_β dans F¯⁢(U¯X¯i+2)¯𝐹subscriptsuperscript¯𝑈𝑖2¯𝑋\overline{F}(\overline{U}^{i+2}_{\overline{X}})over¯ start_ARG italic_F end_ARG ( over¯ start_ARG italic_U end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 2 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_X end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ) est égale à d⁢(γ)𝑑𝛾d(\gamma)italic_d ( italic_γ ), où d𝑑ditalic_d est le cobord de Čech. Comme β¯¯𝛽\overline{\beta}over¯ start_ARG italic_β end_ARG est défini sur k𝑘kitalic_k, il est G𝐺Gitalic_G-invariant, et donc pour tout g∈G𝑔𝐺g\in Gitalic_g ∈ italic_G on a

d⁢(g⁢(γ)−γ)=g⁢(d⁢(γ))−d⁢(γ)=g⁢(β)−β=0⁢ dans F¯⁢(U¯X¯i+1).𝑑𝑔𝛾𝛾𝑔𝑑𝛾𝑑𝛾𝑔𝛽𝛽0 dans F¯⁢(U¯X¯i+1).d(g(\gamma)-\gamma)=g(d(\gamma))-d(\gamma)=g(\beta)-\beta=0\text{ dans $% \overline{F}(\overline{U}^{i+1}_{\overline{X}})$.}italic_d ( italic_g ( italic_γ ) - italic_γ ) = italic_g ( italic_d ( italic_γ ) ) - italic_d ( italic_γ ) = italic_g ( italic_β ) - italic_β = 0 dans over¯ start_ARG italic_F end_ARG ( over¯ start_ARG italic_U end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_X end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ) .

Donc g⁢(γ)−γ𝑔𝛾𝛾g(\gamma)-\gammaitalic_g ( italic_γ ) - italic_γ est un cocycle de Čech pour tout g∈G𝑔𝐺g\in Gitalic_g ∈ italic_G. Si c𝑐citalic_c est un cocycle (de Čech ou galoisien), on note [c]delimited-[]𝑐[c][ italic_c ] la classe de cohomologie associée. Pour tout g,h∈G𝑔ℎ𝐺g,h\in Gitalic_g , italic_h ∈ italic_G, on a

(g⁢h)⁢(γ)−γ=g⁢(γ)−γ+g⁢(h⁢(γ)−γ),𝑔ℎ𝛾𝛾𝑔𝛾𝛾𝑔ℎ𝛾𝛾(gh)(\gamma)-\gamma=g(\gamma)-\gamma+g(h(\gamma)-\gamma),( italic_g italic_h ) ( italic_γ ) - italic_γ = italic_g ( italic_γ ) - italic_γ + italic_g ( italic_h ( italic_γ ) - italic_γ ) ,

donc {[g⁢(γ)−γ]}g∈Gsubscriptdelimited-[]𝑔𝛾𝛾𝑔𝐺\left\{[g(\gamma)-\gamma]\right\}_{g\in G}{ [ italic_g ( italic_γ ) - italic_γ ] } start_POSTSUBSCRIPT italic_g ∈ italic_G end_POSTSUBSCRIPT est un cocycle galoisien. On définit

(3.3) θˇX⁢(α):=[{[g⁢(γ)−γ]}g∈G]∈H1⁢(k,Hˇi⁢(X¯,F¯)).assignsubscriptˇ𝜃𝑋𝛼delimited-[]subscriptdelimited-[]𝑔𝛾𝛾𝑔𝐺superscript𝐻1𝑘superscriptˇ𝐻𝑖¯𝑋¯𝐹\check{\theta}_{X}(\alpha):=\left[\big{\{}[g(\gamma)-\gamma]\big{\}}_{g\in G}% \right]\in H^{1}\left(k,\check{H}^{i}(\overline{X},\overline{F})\right).overroman_ˇ start_ARG italic_θ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT ( italic_α ) := [ { [ italic_g ( italic_γ ) - italic_γ ] } start_POSTSUBSCRIPT italic_g ∈ italic_G end_POSTSUBSCRIPT ] ∈ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_k , overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , over¯ start_ARG italic_F end_ARG ) ) .

On peut aisément vérifier que cette définition ne dépend que de α𝛼\alphaitalic_α. De la même manière, pour toute extension galoisienne finie k′/ksuperscript𝑘′𝑘k^{\prime}/kitalic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT / italic_k on peut définir un homomorphisme

θˇX,k′:Ker⁡(Hˇi+1⁢(X,F)→Hˇi+1⁢(Xk′,F|Xk′))⟶H1⁢(Gal⁡(k′/k),Hi⁢(Xk′,F|Xk′)):subscriptˇ𝜃𝑋superscript𝑘′⟶Ker→superscriptˇ𝐻𝑖1𝑋𝐹superscriptˇ𝐻𝑖1subscript𝑋superscript𝑘′evaluated-at𝐹subscript𝑋superscript𝑘′superscript𝐻1Galsuperscript𝑘′𝑘superscript𝐻𝑖subscript𝑋superscript𝑘′evaluated-at𝐹subscript𝑋superscript𝑘′\check{\theta}_{X,k^{\prime}}:\operatorname{Ker}\left(\check{H}^{i+1}(X,F)\to% \check{H}^{i+1}(X_{k^{\prime}},F|_{X_{k^{\prime}}})\right)\longrightarrow H^{1% }\left(\operatorname{Gal}(k^{\prime}/k),H^{i}(X_{k^{\prime}},F|_{X_{k^{\prime}% }})\right)overroman_ˇ start_ARG italic_θ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_X , italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT : roman_Ker ( overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ) → overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT , italic_F | start_POSTSUBSCRIPT italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) ) ⟶ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( roman_Gal ( italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT / italic_k ) , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT , italic_F | start_POSTSUBSCRIPT italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) )

en remplaçant partout k¯¯𝑘\overline{k}over¯ start_ARG italic_k end_ARG par k′superscript𝑘′k^{\prime}italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT dans (3.3). Il est immédiat de vérifier que θˇXsubscriptˇ𝜃𝑋\check{\theta}_{X}overroman_ˇ start_ARG italic_θ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT est la limite inductive des θˇX,k′subscriptˇ𝜃𝑋superscript𝑘′\check{\theta}_{X,k^{\prime}}overroman_ˇ start_ARG italic_θ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_X , italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT, où k′/ksuperscript𝑘′𝑘k^{\prime}/kitalic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT / italic_k parcourt l’ensemble des sous-extensions galoisiennes finies de k¯/k¯𝑘𝑘\overline{k}/kover¯ start_ARG italic_k end_ARG / italic_k.

Lemme 3.1.

Soient X𝑋Xitalic_X une k𝑘kitalic_k-variété quasi-projective, F𝐹Fitalic_F un faisceau abélien étale sur X𝑋Xitalic_X et i≥0𝑖0i\geq 0italic_i ≥ 0 un entier. Le carré (3.2) (−1)isuperscript1𝑖(-1)^{i}( - 1 ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT-commute.

Démonstration.

On pose

Hˇ0i+1⁢(X,F)subscriptsuperscriptˇ𝐻𝑖10𝑋𝐹\displaystyle\check{H}^{i+1}_{0}(X,F)overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_X , italic_F ) :=Ker⁡(Hˇi+1⁢(X,F)⟶Hˇi+1⁢(X¯,F¯)),assignabsentKer⟶superscriptˇ𝐻𝑖1𝑋𝐹superscriptˇ𝐻𝑖1¯𝑋¯𝐹\displaystyle:=\operatorname{Ker}\left(\check{H}^{i+1}(X,F)\longrightarrow% \check{H}^{i+1}(\overline{X},\overline{F})\right),:= roman_Ker ( overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ) ⟶ overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , over¯ start_ARG italic_F end_ARG ) ) ,
H0i+1⁢(X,F)subscriptsuperscript𝐻𝑖10𝑋𝐹\displaystyle H^{i+1}_{0}(X,F)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_X , italic_F ) :=Ker⁡(Hi+1⁢(X,F)⟶Hi+1⁢(X¯,F¯)).assignabsentKer⟶superscript𝐻𝑖1𝑋𝐹superscript𝐻𝑖1¯𝑋¯𝐹\displaystyle:=\operatorname{Ker}\left({H}^{i+1}(X,F)\longrightarrow{H}^{i+1}(% \overline{X},\overline{F})\right).:= roman_Ker ( italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ) ⟶ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , over¯ start_ARG italic_F end_ARG ) ) .

Soit

(3.4) 0⟶F⟶I⟶F′⟶0⟶0𝐹⟶𝐼⟶superscript𝐹′⟶00\longrightarrow F\longrightarrow I\longrightarrow F^{\prime}\longrightarrow 00 ⟶ italic_F ⟶ italic_I ⟶ italic_F start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ⟶ 0

une suite exacte courte de faisceaux abéliens étales sur X𝑋Xitalic_X, où I𝐼Iitalic_I est donné par la construction de Godement pour F𝐹Fitalic_F; voir [Mil80, Remark III.1.20(c)]. Le faisceau I𝐼Iitalic_I est un produit de faisceaux gratte-ciel étales sur X𝑋Xitalic_X; donc I𝐼Iitalic_I est flasque. Il s’en suit que I¯¯𝐼\overline{I}over¯ start_ARG italic_I end_ARG est un produit de faisceaux gratte-ciel étales sur X¯¯𝑋\overline{X}over¯ start_ARG italic_X end_ARG et donc I¯¯𝐼\overline{I}over¯ start_ARG italic_I end_ARG est aussi flasque. Le foncteur d’image réciproque étant exact, la suite (3.4) induit une suite exacte courte

(3.5) 0⟶F¯⟶I¯⟶F′¯⟶0⟶0¯𝐹⟶¯𝐼⟶¯superscript𝐹′⟶00\longrightarrow\overline{F}\longrightarrow\overline{I}\longrightarrow% \overline{F^{\prime}}\longrightarrow 00 ⟶ over¯ start_ARG italic_F end_ARG ⟶ over¯ start_ARG italic_I end_ARG ⟶ over¯ start_ARG italic_F start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_ARG ⟶ 0

de faisceaux abéliens étales sur X¯¯𝑋\overline{X}over¯ start_ARG italic_X end_ARG. Considérons le diagramme

{tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

où les flèches obliques sont induites par les morphismes de bord dans le diagramme (2.14) associé aux suites (3.4) et (3.5) et les flèches horizontales et verticales viennent du diagramme (3.2) pour (F,i)𝐹𝑖(F,i)( italic_F , italic_i ) et (F′,i−1)superscript𝐹′𝑖1(F^{\prime},i-1)( italic_F start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT , italic_i - 1 ). Les carrés de gauche et de droite commutent d’après le diagramme (2.14), la commutativité du carré du haut suit d’un calcul explicite avec les cocycles et le carré du bas anticommute par le lemme 2.5. Comme I𝐼Iitalic_I et I¯¯𝐼\overline{I}over¯ start_ARG italic_I end_ARG sont flasques, les flèches obliques de gauche sont des isomorphismes pour tout i≥1𝑖1i\geq 1italic_i ≥ 1. Par récurrence sur i𝑖iitalic_i, on se réduit alors à démontrer la commutativité du carré (3.2) dans le cas i=0𝑖0i=0italic_i = 0. Supposons donc i=0𝑖0i=0italic_i = 0. Dans ce cas, θXsubscript𝜃𝑋\theta_{X}italic_θ start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT est un isomorphisme et son inverse est un homomorphisme de coin dans la suite spectrale (2.8). Comme θXsubscript𝜃𝑋\theta_{X}italic_θ start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT est la limite inductive des θX,k′subscript𝜃𝑋superscript𝑘′\theta_{X,k^{\prime}}italic_θ start_POSTSUBSCRIPT italic_X , italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT et θˇXsubscriptˇ𝜃𝑋\check{\theta}_{X}overroman_ˇ start_ARG italic_θ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT est la limite inductive des θˇX,k′subscriptˇ𝜃𝑋superscript𝑘′\check{\theta}_{X,k^{\prime}}overroman_ˇ start_ARG italic_θ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_X , italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT, il suffit de prouver, pour toute extension galoisienne finie k′/ksuperscript𝑘′𝑘k^{\prime}/kitalic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT / italic_k, la commutativité du carré

{tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

où φ𝜑\varphiitalic_φ est induit par l’isomorphisme (2.13). Comme la suite spectrale (2.11) est isomorphe à la suite spectrale (2.9), on a un carré commutatif

{tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

où l’isomorphisme ηX,k′subscript𝜂𝑋superscript𝑘′\eta_{X,k^{\prime}}italic_η start_POSTSUBSCRIPT italic_X , italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT vient de la suite spectrale (2.9) et ρ𝜌\rhoitalic_ρ provient de l’isomorphisme (2.10). On se réduit donc à prouver la commutativité du carré

{tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

L’inverse de ηX,k′subscript𝜂𝑋superscript𝑘′\eta_{X,k^{\prime}}italic_η start_POSTSUBSCRIPT italic_X , italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT est un homomorphisme de coin dans la suite spectrale (2.9) et φ𝜑\varphiitalic_φ est défini comme la limite inductive des homomorphismes de coin Hˇ1⁢(U/X,F)→H1⁢(X,F)→superscriptˇ𝐻1𝑈𝑋𝐹superscript𝐻1𝑋𝐹\check{H}^{1}(U/X,F)\to H^{1}(X,F)overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_U / italic_X , italic_F ) → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ), où U→X→𝑈𝑋U\to Xitalic_U → italic_X est un morphisme étale surjectif de type fini. Il s’en suit que l’inverse de ηX,k′∘φsubscript𝜂𝑋superscript𝑘′𝜑\eta_{X,k^{\prime}}\circ\varphiitalic_η start_POSTSUBSCRIPT italic_X , italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ∘ italic_φ est l’homomorphisme canonique Hˇ1⁢(Xk′/X,F)→Hˇ1⁢(X,F)→superscriptˇ𝐻1subscript𝑋superscript𝑘′𝑋𝐹superscriptˇ𝐻1𝑋𝐹\check{H}^{1}(X_{k^{\prime}}/X,F)\to\check{H}^{1}(X,F)overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT / italic_X , italic_F ) → overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ), c’est-à-dire l’homomorphisme induit par l’identité au niveau des cocycles de Čech. Pour conclure, il suffit alors de montrer que le triangle

(3.6) {tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

commute. L’isomorphisme ρ𝜌\rhoitalic_ρ provient de l’identification (2.10) du complexe de Čech pour F𝐹Fitalic_F le long de Xk′→X→subscript𝑋superscript𝑘′𝑋X_{k^{\prime}}\to Xitalic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT → italic_X avec le complexe des cochaînes inhomogènes pour le Gal⁡(k′/k)Galsuperscript𝑘′𝑘\operatorname{Gal}(k^{\prime}/k)roman_Gal ( italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT / italic_k )-module F⁢(Xk′)𝐹subscript𝑋superscript𝑘′F(X_{k^{\prime}})italic_F ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ); voir [Mil80, Example III.2.6]. Plus précisément, soient α∈Hˇ1⁢(Xk′/X,F)𝛼superscriptˇ𝐻1subscript𝑋superscript𝑘′𝑋𝐹\alpha\in\check{H}^{1}(X_{k^{\prime}}/X,F)italic_α ∈ overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT / italic_X , italic_F ) et β∈F⁢(Xk′×XXk′)𝛽𝐹subscript𝑋subscript𝑋superscript𝑘′subscript𝑋superscript𝑘′\beta\in F(X_{k^{\prime}}\times_{X}X_{k^{\prime}})italic_β ∈ italic_F ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT × start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) un cocycle de Čech représentant α𝛼\alphaitalic_α. Notons :=Gal⁡(k′/k)assignabsentGalsuperscript𝑘′𝑘\Gamma:=\operatorname{Gal}(k^{\prime}/k):= roman_Gal ( italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT / italic_k ). L’isomorphisme

Xk′×⟶∼Xk′×XXk′,(s,g)↦(s,sg)X_{k^{\prime}}\times\Gamma\stackrel{{\scriptstyle\sim}}{{\longrightarrow}}X_{k% ^{\prime}}\times_{X}X_{k^{\prime}},\quad(s,g)\mapsto(s,sg)italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT × start_RELOP SUPERSCRIPTOP start_ARG ⟶ end_ARG start_ARG ∼ end_ARG end_RELOP italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT × start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT , ( italic_s , italic_g ) ↦ ( italic_s , italic_s italic_g )

induit un isomorphisme

F(Xk′×XXk′)⟶∼F(Xk′×)≃F(Xk′)×F(X_{k^{\prime}}\times_{X}X_{k^{\prime}})\stackrel{{\scriptstyle\sim}}{{% \longrightarrow}}F(X_{k^{\prime}}\times\Gamma)\simeq F(X_{k^{\prime}})\times\Gammaitalic_F ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT × start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) start_RELOP SUPERSCRIPTOP start_ARG ⟶ end_ARG start_ARG ∼ end_ARG end_RELOP italic_F ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT × ) ≃ italic_F ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) ×

qui envoie β𝛽\betaitalic_β vers ((id,g)*⁢(β))g∈subscriptsuperscriptid𝑔𝛽𝑔absent((\operatorname{id},g)^{*}(\beta))_{g\in\Gamma}( ( roman_id , italic_g ) start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_β ) ) start_POSTSUBSCRIPT italic_g ∈ end_POSTSUBSCRIPT. Ici id=idXk′idsubscriptidsubscript𝑋superscript𝑘′\operatorname{id}=\operatorname{id}_{X_{k^{\prime}}}roman_id = roman_id start_POSTSUBSCRIPT italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT est l’identité de Xk′subscript𝑋superscript𝑘′X_{k^{\prime}}italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT et g:Xk′→Xk′:𝑔→subscript𝑋superscript𝑘′subscript𝑋superscript𝑘′g:X_{k^{\prime}}\to X_{k^{\prime}}italic_g : italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT → italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT est l’isomorphisme induit par g∈𝑔absentg\in\Gammaitalic_g ∈. Alors {(id,g)*⁢(β)}g∈subscriptsuperscriptid𝑔𝛽𝑔absent\left\{(\operatorname{id},g)^{*}(\beta)\right\}_{g\in\Gamma}{ ( roman_id , italic_g ) start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_β ) } start_POSTSUBSCRIPT italic_g ∈ end_POSTSUBSCRIPT est un -cocycle et

ρ(α)=[{(id,g)*(β)}g∈]∈H1(,F(Xk′)).\rho(\alpha)=\left[\left\{(\operatorname{id},g)^{*}(\beta)\right\}_{g\in\Gamma% }\right]\in H^{1}\left(\Gamma,F(X_{k^{\prime}})\right).italic_ρ ( italic_α ) = [ { ( roman_id , italic_g ) start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_β ) } start_POSTSUBSCRIPT italic_g ∈ end_POSTSUBSCRIPT ] ∈ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( , italic_F ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) ) .

La flèche verticale dans le triangle (3.6) envoie α𝛼\alphaitalic_α sur [β]∈Hˇ1⁢(X,F)delimited-[]𝛽superscriptˇ𝐻1𝑋𝐹[\beta]\in\check{H}^{1}(X,F)[ italic_β ] ∈ overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ). Comme d⁢(βk′)=0𝑑subscript𝛽superscript𝑘′0d(\beta_{k^{\prime}})=0italic_d ( italic_β start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) = 0, il existe γ∈F⁢(Xk′)𝛾𝐹subscript𝑋superscript𝑘′\gamma\in F(X_{k^{\prime}})italic_γ ∈ italic_F ( italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) tel que l’on ait d⁢(γ)=βk′𝑑𝛾subscript𝛽superscript𝑘′d(\gamma)=\beta_{k^{\prime}}italic_d ( italic_γ ) = italic_β start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT. Par définition, θˇX,k′⁢([β])=[{[g⁢(γ)−γ]}g∈G]subscriptˇ𝜃𝑋superscript𝑘′delimited-[]𝛽delimited-[]subscriptdelimited-[]𝑔𝛾𝛾𝑔𝐺\check{\theta}_{X,k^{\prime}}([\beta])=\left[\left\{[g(\gamma)-\gamma]\right\}% _{g\in G}\right]overroman_ˇ start_ARG italic_θ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_X , italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( [ italic_β ] ) = [ { [ italic_g ( italic_γ ) - italic_γ ] } start_POSTSUBSCRIPT italic_g ∈ italic_G end_POSTSUBSCRIPT ]. Le diagramme commutatif de [Mil80, Example III.2.6] contient le carré commutatif suivant:

{tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

On en déduit que l’on a g⁢(γ)−γ=(id,g)*⁢(β)𝑔𝛾𝛾superscriptid𝑔𝛽g(\gamma)-\gamma=(\operatorname{id},g)^{*}(\beta)italic_g ( italic_γ ) - italic_γ = ( roman_id , italic_g ) start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_β ) pour tout g∈𝑔absentg\in\Gammaitalic_g ∈, donc θX,k′⁢([β])=ρ⁢(α)subscript𝜃𝑋superscript𝑘′delimited-[]𝛽𝜌𝛼\theta_{X,k^{\prime}}([\beta])=\rho(\alpha)italic_θ start_POSTSUBSCRIPT italic_X , italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ( [ italic_β ] ) = italic_ρ ( italic_α ). Ceci prouve la commutativité du triangle (3.6) et achève la démonstration. ∎

3.1.  Compatibilités

Les deux lemmes suivants montrent que θXsubscript𝜃𝑋\theta_{X}italic_θ start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT est compatible avec les cup-produits et l’application trace en cohomologie étale.

Lemme 3.2.

Soient k𝑘kitalic_k un corps, X𝑋Xitalic_X une k𝑘kitalic_k-variété quasi-projective, F𝐹Fitalic_F et F′superscript𝐹normal-′F^{\prime}italic_F start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT deux faisceaux abéliens pour la topologie étale sur X𝑋Xitalic_X, puis α∈Hq⁢(X,F′)𝛼superscript𝐻𝑞𝑋superscript𝐹normal-′\alpha\in H^{q}(X,F^{\prime})italic_α ∈ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ), et α¯normal-¯𝛼\overline{\alpha}over¯ start_ARG italic_α end_ARG l’image de α𝛼\alphaitalic_α dans Hq⁢(X¯,F′¯)superscript𝐻𝑞normal-¯𝑋normal-¯superscript𝐹normal-′H^{q}(\overline{X},\overline{F^{\prime}})italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , over¯ start_ARG italic_F start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_ARG ). Alors pour tout i≥0𝑖0i\geq 0italic_i ≥ 0 le diagramme

{tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

(−1)qsuperscript1𝑞(-1)^{q}( - 1 ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_q end_POSTSUPERSCRIPT-commute.

On rappelle que, d’après [SGA 4I, Exposé IV, Proposition 13.4 (c)], on a un isomorphisme canonique F⊗ZF′¯≃F¯⊗ZF′¯similar-to-or-equals¯subscripttensor-product𝑍𝐹superscript𝐹′subscripttensor-product𝑍¯𝐹¯superscript𝐹′\overline{F\otimes_{\mathbb Z}F^{\prime}}\simeq\overline{F}\otimes_{\mathbb Z}% \overline{F^{\prime}}over¯ start_ARG italic_F ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_F start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_ARG ≃ over¯ start_ARG italic_F end_ARG ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_F start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_ARG.

Démonstration.

L’isomorphisme (2.13) respecte le cup-produit par [Mil80, Remark V.1.19(a)]. On note encore α∈Hˇq⁢(X,F′)𝛼superscriptˇ𝐻𝑞𝑋superscript𝐹′\alpha\in\check{H}^{q}(X,F^{\prime})italic_α ∈ overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_q end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ) la classe de Čech correspondant à α𝛼\alphaitalic_α. D’après le lemme 3.1, il suffit alors de vérifier l’égalité θˇX⁢(β)∪α¯=θˇX⁢(β∪α)subscriptˇ𝜃𝑋𝛽¯𝛼subscriptˇ𝜃𝑋𝛽𝛼\check{\theta}_{X}(\beta)\cup\overline{\alpha}=\check{\theta}_{X}(\beta\cup\alpha)overroman_ˇ start_ARG italic_θ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT ( italic_β ) ∪ over¯ start_ARG italic_α end_ARG = overroman_ˇ start_ARG italic_θ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT ( italic_β ∪ italic_α ) pour tout β∈Ker⁡(Hˇi+1⁢(X,F)→Hˇi+1⁢(X¯,F¯))𝛽Ker→superscriptˇ𝐻𝑖1𝑋𝐹superscriptˇ𝐻𝑖1¯𝑋¯𝐹\beta\in\operatorname{Ker}(\check{H}^{i+1}(X,F)\to\check{H}^{i+1}(\overline{X}% ,\overline{F}))italic_β ∈ roman_Ker ( overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_F ) → overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , over¯ start_ARG italic_F end_ARG ) ). Soient U→X→𝑈𝑋U\to Xitalic_U → italic_X un morphisme étale surjectif de type fini tel que α𝛼\alphaitalic_α soit représenté par un cocycle α0∈F′⁢(UXq+1)subscript𝛼0superscript𝐹′superscriptsubscript𝑈𝑋𝑞1\alpha_{0}\in F^{\prime}(U_{X}^{q+1})italic_α start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ∈ italic_F start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_U start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_q + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) et α¯0subscript¯𝛼0\overline{\alpha}_{0}over¯ start_ARG italic_α end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT l’image de α0subscript𝛼0\alpha_{0}italic_α start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT dans F′¯⁢(U¯X¯q+1)¯superscript𝐹′subscriptsuperscript¯𝑈𝑞1¯𝑋\overline{F^{\prime}}(\overline{U}^{q+1}_{\overline{X}})over¯ start_ARG italic_F start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_ARG ( over¯ start_ARG italic_U end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_q + 1 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_X end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ). Soient β0∈F⁢(UXi+1)subscript𝛽0𝐹superscriptsubscript𝑈𝑋𝑖1\beta_{0}\in F(U_{X}^{i+1})italic_β start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ∈ italic_F ( italic_U start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) un cocycle qui représente β𝛽\betaitalic_β, β¯0subscript¯𝛽0\overline{\beta}_{0}over¯ start_ARG italic_β end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT l’image de β0subscript𝛽0\beta_{0}italic_β start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT dans F¯⁢(U¯X¯i+1)¯𝐹superscriptsubscript¯𝑈¯𝑋𝑖1\overline{F}(\overline{U}_{\overline{X}}^{i+1})over¯ start_ARG italic_F end_ARG ( over¯ start_ARG italic_U end_ARG start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_X end_ARG end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) et γ∈F¯⁢(U¯X¯i+1)𝛾¯𝐹subscriptsuperscript¯𝑈𝑖1¯𝑋\gamma\in\overline{F}(\overline{U}^{i+1}_{\overline{X}})italic_γ ∈ over¯ start_ARG italic_F end_ARG ( over¯ start_ARG italic_U end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_X end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ) tel que l’on ait d⁢(γ)=β¯0𝑑𝛾subscript¯𝛽0d(\gamma)=\overline{\beta}_{0}italic_d ( italic_γ ) = over¯ start_ARG italic_β end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT. Notons

pr1:UXi+q+1→UXi+1,pr2:UXi+q+1→UXq+1:subscriptpr1→subscriptsuperscript𝑈𝑖𝑞1𝑋subscriptsuperscript𝑈𝑖1𝑋subscriptpr2:→subscriptsuperscript𝑈𝑖𝑞1𝑋subscriptsuperscript𝑈𝑞1𝑋\operatorname{pr}_{1}:U^{i+q+1}_{X}\to U^{i+1}_{X},\qquad\operatorname{pr}_{2}% :U^{i+q+1}_{X}\to U^{q+1}_{X}roman_pr start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT : italic_U start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + italic_q + 1 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT → italic_U start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT , roman_pr start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT : italic_U start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + italic_q + 1 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT → italic_U start_POSTSUPERSCRIPT italic_q + 1 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT

les projections sur les i+1𝑖1i+1italic_i + 1 premiers et q+1𝑞1q+1italic_q + 1 derniers facteurs, respectivement. Comme θˇX⁢(β)subscriptˇ𝜃𝑋𝛽\check{\theta}_{X}(\beta)overroman_ˇ start_ARG italic_θ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT ( italic_β ) est représenté par {[g⁢(γ)−γ]}g∈Gsubscriptdelimited-[]𝑔𝛾𝛾𝑔𝐺\left\{[g(\gamma)-\gamma]\right\}_{g\in G}{ [ italic_g ( italic_γ ) - italic_γ ] } start_POSTSUBSCRIPT italic_g ∈ italic_G end_POSTSUBSCRIPT, on voit que θˇX⁢(β)∪α¯subscriptˇ𝜃𝑋𝛽¯𝛼\check{\theta}_{X}(\beta)\cup\overline{\alpha}overroman_ˇ start_ARG italic_θ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT ( italic_β ) ∪ over¯ start_ARG italic_α end_ARG est représenté par

(3.7) {[(g⁢(pr1*⁡(γ))−pr1*⁡(γ))⊗pr2*⁡(α¯0)]}g∈G.subscriptdelimited-[]tensor-product𝑔superscriptsubscriptpr1𝛾superscriptsubscriptpr1𝛾superscriptsubscriptpr2subscript¯𝛼0𝑔𝐺\big{\{}[(g(\operatorname{pr}_{1}^{*}(\gamma))-\operatorname{pr}_{1}^{*}(% \gamma))\otimes\operatorname{pr}_{2}^{*}(\overline{\alpha}_{0})]\big{\}}_{g\in G}.{ [ ( italic_g ( roman_pr start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_γ ) ) - roman_pr start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_γ ) ) ⊗ roman_pr start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_α end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ) ] } start_POSTSUBSCRIPT italic_g ∈ italic_G end_POSTSUBSCRIPT .

D’un autre côté, comme d⁢(α¯0)=0𝑑subscript¯𝛼00d(\overline{\alpha}_{0})=0italic_d ( over¯ start_ARG italic_α end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ) = 0, la classe θˇX⁢(β∪α)subscriptˇ𝜃𝑋𝛽𝛼\check{\theta}_{X}(\beta\cup\alpha)overroman_ˇ start_ARG italic_θ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT ( italic_β ∪ italic_α ) est représentée par

(3.8) {[g⁢(pr1*⁡(γ)⊗pr2*⁡(α¯0))−pr1*⁡(γ)⊗pr2*⁡(α¯0)]}g∈G.subscriptdelimited-[]𝑔tensor-productsuperscriptsubscriptpr1𝛾superscriptsubscriptpr2subscript¯𝛼0tensor-productsuperscriptsubscriptpr1𝛾superscriptsubscriptpr2subscript¯𝛼0𝑔𝐺\big{\{}[g(\operatorname{pr}_{1}^{*}(\gamma)\otimes\operatorname{pr}_{2}^{*}(% \overline{\alpha}_{0}))-\operatorname{pr}_{1}^{*}(\gamma)\otimes\operatorname{% pr}_{2}^{*}(\overline{\alpha}_{0})]\big{\}}_{g\in G}.{ [ italic_g ( roman_pr start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_γ ) ⊗ roman_pr start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_α end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ) ) - roman_pr start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_γ ) ⊗ roman_pr start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_α end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ) ] } start_POSTSUBSCRIPT italic_g ∈ italic_G end_POSTSUBSCRIPT .

Comme α¯0subscript¯𝛼0\overline{\alpha}_{0}over¯ start_ARG italic_α end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT est dans l’image de F′⁢(UXq+1)→F′¯⁢(U¯X¯q+1)→superscript𝐹′subscriptsuperscript𝑈𝑞1𝑋¯superscript𝐹′subscriptsuperscript¯𝑈𝑞1¯𝑋F^{\prime}(U^{q+1}_{X})\to\overline{F^{\prime}}(\overline{U}^{q+1}_{\overline{% X}})italic_F start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_U start_POSTSUPERSCRIPT italic_q + 1 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT ) → over¯ start_ARG italic_F start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_ARG ( over¯ start_ARG italic_U end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_q + 1 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_X end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ), on a g⁢(α¯0)=α¯0𝑔subscript¯𝛼0subscript¯𝛼0g(\overline{\alpha}_{0})=\overline{\alpha}_{0}italic_g ( over¯ start_ARG italic_α end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ) = over¯ start_ARG italic_α end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT pour tout g∈G𝑔𝐺g\in Gitalic_g ∈ italic_G. On conclut que les cocycles (3.7) et (3.8) coïncident et donc que l’on a θˇX⁢(β)∪α¯=θˇX⁢(β∪α)subscriptˇ𝜃𝑋𝛽¯𝛼subscriptˇ𝜃𝑋𝛽𝛼\check{\theta}_{X}(\beta)\cup\overline{\alpha}=\check{\theta}_{X}(\beta\cup\alpha)overroman_ˇ start_ARG italic_θ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT ( italic_β ) ∪ over¯ start_ARG italic_α end_ARG = overroman_ˇ start_ARG italic_θ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT ( italic_β ∪ italic_α ), comme voulu. ∎

Lemme 3.3.

Soient k𝑘kitalic_k un corps, f:X′→Xnormal-:𝑓normal-→superscript𝑋normal-′𝑋f:X^{\prime}\to Xitalic_f : italic_X start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT → italic_X un morphisme fini étale de k𝑘kitalic_k-variétés lisses et quasi-projectives, ℓnormal-ℓ\ellroman_ℓ un nombre premier inversible dans k𝑘kitalic_k, i≥0𝑖0i\geq 0italic_i ≥ 0 et j𝑗jitalic_j des entiers.

  1. (a)

    Le carré

    {tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

    commute.

  2. (b)

    Soient k⊂k′⊂k¯𝑘superscript𝑘′¯𝑘k\subset k^{\prime}\subset\overline{k}italic_k ⊂ italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT ⊂ over¯ start_ARG italic_k end_ARG une extension finie et séparable et H⊂G𝐻𝐺H\subset Gitalic_H ⊂ italic_G le groupe de Galois absolu de k′superscript𝑘′k^{\prime}italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT. Supposons que X′=Xk′superscript𝑋′subscript𝑋superscript𝑘′X^{\prime}=X_{k^{\prime}}italic_X start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT = italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_k start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT et que f𝑓fitalic_f est la projection naturelle. Alors l’isomorphisme G𝐺Gitalic_G-équivariant canonique

    Hi⁢(X′¯,Zℓ⁢(j))≃Z⁢[G/H]⊗ZHi⁢(X¯,Zℓ⁢(j))similar-to-or-equalssuperscript𝐻𝑖¯superscript𝑋′subscript𝑍ℓ𝑗subscripttensor-product𝑍𝑍delimited-[]𝐺𝐻superscript𝐻𝑖¯𝑋subscript𝑍ℓ𝑗H^{i}(\overline{X^{\prime}},\mathbb Z_{\ell}(j))\simeq\mathbb Z[G/H]\otimes_{% \mathbb Z}{H}^{i}(\overline{X},\mathbb Z_{\ell}(j))italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_j ) ) ≃ italic_Z [ italic_G / italic_H ] ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_j ) )

    identifie la flèche verticale de droite dans (a) avec la flèche induite par la norme

    Z⁢[G/H]⊗ZHi⁢(X¯,Zℓ⁢(j))⟶Hi⁢(X¯,Zℓ⁢(j)).⟶subscripttensor-product𝑍𝑍delimited-[]𝐺𝐻superscript𝐻𝑖¯𝑋subscript𝑍ℓ𝑗superscript𝐻𝑖¯𝑋subscript𝑍ℓ𝑗\mathbb Z[G/H]\otimes_{\mathbb Z}{H}^{i}(\overline{X},\mathbb Z_{\ell}(j))% \longrightarrow{H}^{i}(\overline{X},\mathbb Z_{\ell}(j)).italic_Z [ italic_G / italic_H ] ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_j ) ) ⟶ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_j ) ) .
Démonstration.

(a) Soit n≥1𝑛1n\geq 1italic_n ≥ 1 un entier. L’homomorphisme θXsubscript𝜃𝑋\theta_{X}italic_θ start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT est compatible avec tout homomorphisme de faisceaux abéliens étales sur X𝑋Xitalic_X, et donc en particulier avec trf:f*⁢f*⁢μℓn→μℓn:subscripttr𝑓→superscript𝑓subscript𝑓subscript𝜇superscriptℓ𝑛subscript𝜇superscriptℓ𝑛\operatorname{tr}_{f}:f^{*}f_{*}\mu_{{\ell}^{n}}\to\mu_{{\ell}^{n}}roman_tr start_POSTSUBSCRIPT italic_f end_POSTSUBSCRIPT : italic_f start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT italic_f start_POSTSUBSCRIPT * end_POSTSUBSCRIPT italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT → italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT. On a donc un carré commutatif

(3.9) {tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

Comme θXsubscript𝜃𝑋\theta_{X}italic_θ start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT, trfsubscripttr𝑓\operatorname{tr}_{f}roman_tr start_POSTSUBSCRIPT italic_f end_POSTSUBSCRIPT et trf¯subscripttr¯𝑓\operatorname{tr}_{\overline{f}}roman_tr start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_f end_ARG end_POSTSUBSCRIPT sont fonctoriels par rapport aux homomorphismes μℓn+1⊗j→μℓn⊗j→superscriptsubscript𝜇superscriptℓ𝑛1tensor-productabsent𝑗superscriptsubscript𝜇superscriptℓ𝑛tensor-productabsent𝑗\mu_{{\ell}^{n+1}}^{\otimes j}\to\mu_{{\ell}^{n}}^{\otimes j}italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n + 1 end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ italic_j end_POSTSUPERSCRIPT → italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ italic_j end_POSTSUPERSCRIPT de puissance ℓℓ\ellroman_ℓ-ième, les carrés (3.9) avec n≥1𝑛1n\geq 1italic_n ≥ 1 variable forment un système inverse de diagrammes commutatifs compatibles. On veut passer à la limite projective sur n≥1𝑛1n\geq 1italic_n ≥ 1 dans le carré (3.9). Le foncteur de limite projective étant exact à gauche, on a une identification canonique

lim←n⁡Ker⁡(Hi+1⁢(X,μℓn⊗j)→Hi+1⁢(X¯,μℓn⊗j))≃Ker⁡(Hi+1⁢(X,Zℓ⁢(j))→Hi+1⁢(X¯,Zℓ⁢(j)))similar-to-or-equalssubscriptprojective-limit𝑛Ker→superscript𝐻𝑖1𝑋superscriptsubscript𝜇superscriptℓ𝑛tensor-productabsent𝑗superscript𝐻𝑖1¯𝑋superscriptsubscript𝜇superscriptℓ𝑛tensor-productabsent𝑗Ker→superscript𝐻𝑖1𝑋subscript𝑍ℓ𝑗superscript𝐻𝑖1¯𝑋subscript𝑍ℓ𝑗\varprojlim_{n}\operatorname{Ker}\left({H}^{i+1}\left(X,\mu_{\ell^{n}}^{% \otimes j}\right)\to{H}^{i+1}\left(\overline{X},\mu_{\ell^{n}}^{\otimes j}% \right)\right)\simeq\operatorname{Ker}\left({H}^{i+1}(X,\mathbb Z_{\ell}(j))% \to{H}^{i+1}(\overline{X},\mathbb Z_{\ell}(j))\right)start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT roman_Ker ( italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ italic_j end_POSTSUPERSCRIPT ) → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ italic_j end_POSTSUPERSCRIPT ) ) ≃ roman_Ker ( italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_j ) ) → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_j ) ) )

et de même en remplaçant X𝑋Xitalic_X par X′superscript𝑋′X^{\prime}italic_X start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT. Les groupes Hi⁢(X¯,μℓn⊗j)superscript𝐻𝑖¯𝑋superscriptsubscript𝜇superscriptℓ𝑛tensor-productabsent𝑗{H}^{i}(\overline{X},\mu_{\ell^{n}}^{\otimes j})italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ italic_j end_POSTSUPERSCRIPT ) sont finis pour tout i≥1𝑖1i\geq 1italic_i ≥ 1. D’après [NSW08, Corollary (2.7.6)] on a alors

lim←n⁡H1⁢(k,Hi⁢(X¯,μℓn⊗j))≃H1⁢(k,Hi⁢(X¯,Zℓ⁢(j)))similar-to-or-equalssubscriptprojective-limit𝑛superscript𝐻1𝑘superscript𝐻𝑖¯𝑋superscriptsubscript𝜇superscriptℓ𝑛tensor-productabsent𝑗superscript𝐻1𝑘superscript𝐻𝑖¯𝑋subscript𝑍ℓ𝑗\varprojlim_{n}H^{1}\left(k,{H}^{i}\left(\overline{X},\mu_{\ell^{n}}^{\otimes j% }\right)\right)\simeq H^{1}\left(k,{H}^{i}(\overline{X},\mathbb Z_{\ell}(j))\right)start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_k , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ italic_j end_POSTSUPERSCRIPT ) ) ≃ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_k , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_j ) ) )

et de même pour X′superscript𝑋′X^{\prime}italic_X start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT. Le carré commutatif de (a) est obtenu par passage à la limite sur n≥1𝑛1n\geq 1italic_n ≥ 1 dans le carré (3.9). (b) L’identification canonique suit de la décomposition G𝐺Gitalic_G-équivariante X′¯=∐g∈RX¯g\overline{X^{\prime}}=\amalg_{g\in R}\overline{X}^{g}over¯ start_ARG italic_X start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_ARG = ∐ start_POSTSUBSCRIPT italic_g ∈ italic_R end_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_X end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_g end_POSTSUPERSCRIPT, où R⊂G𝑅𝐺R\subset Gitalic_R ⊂ italic_G est un ensemble de représentants modulo H𝐻Hitalic_H. Pour conclure, il suffit d’observer que, comme le morphisme f¯:X′¯→X¯:¯𝑓→¯superscript𝑋′¯𝑋\overline{f}:\overline{X^{\prime}}\to\overline{X}over¯ start_ARG italic_f end_ARG : over¯ start_ARG italic_X start_POSTSUPERSCRIPT ′ end_POSTSUPERSCRIPT end_ARG → over¯ start_ARG italic_X end_ARG obtenu par changement de base de f𝑓fitalic_f est un recouvrement étale trivial, pour tout faisceau étale F𝐹Fitalic_F sur X𝑋Xitalic_X l’application induite f¯*⁢f¯*⁢F¯≃F¯[G:H]→F¯similar-to-or-equalssubscript¯𝑓superscript¯𝑓¯𝐹superscript¯𝐹delimited-[]:𝐺𝐻→¯𝐹\overline{f}_{*}\overline{f}^{*}\overline{F}\simeq\overline{F}^{[G:H]}\to% \overline{F}over¯ start_ARG italic_f end_ARG start_POSTSUBSCRIPT * end_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_f end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT over¯ start_ARG italic_F end_ARG ≃ over¯ start_ARG italic_F end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT [ italic_G : italic_H ] end_POSTSUPERSCRIPT → over¯ start_ARG italic_F end_ARG est la somme. ∎

3.2.  Le cas d’une courbe

Soient k𝑘kitalic_k un corps, G𝐺Gitalic_G le groupe de Galois absolu de k𝑘kitalic_k, C𝐶Citalic_C une courbe projective, lisse et géométriquement connexe sur k𝑘kitalic_k et JCsubscript𝐽𝐶J_{C}italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT la jacobienne de C𝐶Citalic_C. La suite exacte courte G𝐺Gitalic_G-équivariante

(3.10) 0⟶JC⁢(k¯)⟶Pic⁡(C¯)→degZ⟶0⟶0subscript𝐽𝐶¯𝑘⟶Pic¯𝐶deg→𝑍⟶00\longrightarrow J_{C}(\overline{k})\longrightarrow\operatorname{Pic}(% \overline{C})\xrightarrow{\operatorname{deg}}\mathbb Z\longrightarrow 00 ⟶ italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_k end_ARG ) ⟶ roman_Pic ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG ) start_ARROW overroman_deg → end_ARROW italic_Z ⟶ 0

identifie JC⁢(k¯)subscript𝐽𝐶¯𝑘J_{C}(\overline{k})italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_k end_ARG ) au groupe des diviseurs de degré 00 sur C¯¯𝐶\overline{C}over¯ start_ARG italic_C end_ARG, modulo équivalence rationnelle. Par passage aux G𝐺Gitalic_G-invariants dans la suite (3.10), on obtient un diagramme commutatif

{tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

où la suite du bas est exacte, et donc un homomorphisme injectif

(3.11) Ker⁡(Pic⁡(C)→degZ)⸦⟶JC⁢(k).⸦⟶Kerdegree→Pic𝐶𝑍subscript𝐽𝐶𝑘\operatorname{Ker}\left(\operatorname{Pic}(C)\xrightarrow{\deg}\mathbb Z\right% )\lhook\joinrel\longrightarrow J_{C}(k).roman_Ker ( roman_Pic ( italic_C ) start_ARROW overroman_deg → end_ARROW italic_Z ) ⸦⟶ italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( italic_k ) .

Soit n𝑛nitalic_n un entier inversible dans k𝑘kitalic_k. On a un diagramme commutatif

(3.12) {tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

qui induit un homomorphisme

clC:Ker⁡(Pic⁡(C)→degZ)⟶Ker⁡(H2⁢(C,μn)→H2⁢(C¯,μn)).:subscriptcl𝐶⟶Kerdegree→Pic𝐶𝑍Ker→superscript𝐻2𝐶subscript𝜇𝑛superscript𝐻2¯𝐶subscript𝜇𝑛\operatorname{cl}_{C}:\operatorname{Ker}\left(\operatorname{Pic}(C)% \xrightarrow{\deg}\mathbb Z\right)\longrightarrow\operatorname{Ker}\left(H^{2}% (C,\mu_{n})\to H^{2}(\overline{C},\mu_{n})\right).roman_cl start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT : roman_Ker ( roman_Pic ( italic_C ) start_ARROW overroman_deg → end_ARROW italic_Z ) ⟶ roman_Ker ( italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_C , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) ) .

La suite de Kummer 1⟶μn⟶Gm⟶Gm⟶1⟶1subscript𝜇𝑛⟶subscript𝐺m⟶subscript𝐺m⟶11\longrightarrow\mu_{n}\longrightarrow\mathbb G_{\operatorname{m}}% \longrightarrow\mathbb G_{\operatorname{m}}\longrightarrow 11 ⟶ italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ⟶ italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ⟶ italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ⟶ 1 donne un isomorphisme H1⁢(C¯,μn)⟶∼H1⁢(C¯,Gm)⁢[n]superscript⟶similar-tosuperscript𝐻1¯𝐶subscript𝜇𝑛superscript𝐻1¯𝐶subscript𝐺mdelimited-[]𝑛H^{1}(\overline{C},\mu_{n})\stackrel{{\scriptstyle\sim}}{{\longrightarrow}}H^{% 1}(\overline{C},\mathbb G_{\operatorname{m}})[n]italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) start_RELOP SUPERSCRIPTOP start_ARG ⟶ end_ARG start_ARG ∼ end_ARG end_RELOP italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ) [ italic_n ]. La suite obtenue par passage à la n𝑛nitalic_n-torsion dans la suite (3.10) est encore exacte, et donne alors un isomorphisme JC⁢(k¯)⁢[n]≃H1⁢(C¯,Gm)⁢[n]similar-to-or-equalssubscript𝐽𝐶¯𝑘delimited-[]𝑛superscript𝐻1¯𝐶subscript𝐺mdelimited-[]𝑛J_{C}(\overline{k})[n]\simeq H^{1}(\overline{C},\mathbb G_{\operatorname{m}})[n]italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_k end_ARG ) [ italic_n ] ≃ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ) [ italic_n ]. On obtient un isomorphisme

(3.13) H1⁢(C¯,μn)⟶∼H1⁢(C¯,Gm)⁢[n]⟶∼JC⁢(k¯)⁢[n].superscript⟶similar-tosuperscript𝐻1¯𝐶subscript𝜇𝑛superscript𝐻1¯𝐶subscript𝐺mdelimited-[]𝑛superscript⟶similar-tosubscript𝐽𝐶¯𝑘delimited-[]𝑛H^{1}(\overline{C},\mu_{n})\stackrel{{\scriptstyle\sim}}{{\longrightarrow}}H^{% 1}\left(\overline{C},\mathbb G_{\operatorname{m}}\right)[n]\stackrel{{% \scriptstyle\sim}}{{\longrightarrow}}J_{C}(\overline{k})[n].italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) start_RELOP SUPERSCRIPTOP start_ARG ⟶ end_ARG start_ARG ∼ end_ARG end_RELOP italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ) [ italic_n ] start_RELOP SUPERSCRIPTOP start_ARG ⟶ end_ARG start_ARG ∼ end_ARG end_RELOP italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_k end_ARG ) [ italic_n ] .

Considérons le diagramme:

(3.14) {tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

Ici, l’homomorphisme vertical de gauche est induit par la flèche (3.11). Dans la ligne du bas de (3.14), la flèche de gauche est induite par la suite exacte courte

1⟶JC⁢[n]⟶JC→×nJC⟶1,⟶1subscript𝐽𝐶delimited-[]𝑛⟶subscript𝐽𝐶absent𝑛→subscript𝐽𝐶⟶11\longrightarrow J_{C}[n]\longrightarrow J_{C}\xrightarrow{\times n}J_{C}% \longrightarrow 1,1 ⟶ italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT [ italic_n ] ⟶ italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT start_ARROW start_OVERACCENT × italic_n end_OVERACCENT → end_ARROW italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ⟶ 1 ,

et la flèche de droite est obtenue par passage à la cohomologie galoisienne dans l’isomorphisme (3.13).

Lemme 3.4.

Soit C𝐶Citalic_C une courbe projective, lisse et géométriquement connexe sur le corps k𝑘kitalic_k et soit JCsubscript𝐽𝐶J_{C}italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT la jacobienne de C𝐶Citalic_C. Pour tout entier n≥1𝑛1n\geq 1italic_n ≥ 1 inversible dans k𝑘kitalic_k, le diagramme (3.14) commute.

Démonstration.

Soit D∈Pic⁡(C)𝐷Pic𝐶D\in\operatorname{Pic}(C)italic_D ∈ roman_Pic ( italic_C ) tel que deg⁡(D)=0deg𝐷0\operatorname{deg}(D)=0roman_deg ( italic_D ) = 0. Dans le diagramme (3.14), la flèche composée

Ker⁡(Pic⁡(C)→degZ)/n→JC⁢(k)/n→H1⁢(k,JC⁢(k¯)⁢[n])→Kerdegree→Pic𝐶𝑍𝑛subscript𝐽𝐶𝑘𝑛→superscript𝐻1𝑘subscript𝐽𝐶¯𝑘delimited-[]𝑛\operatorname{Ker}\left(\operatorname{Pic}(C)\xrightarrow{\deg}\mathbb Z\right% )/n\to J_{C}(k)/n\to H^{1}\left(k,J_{C}(\overline{k})[n]\right)roman_Ker ( roman_Pic ( italic_C ) start_ARROW overroman_deg → end_ARROW italic_Z ) / italic_n → italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( italic_k ) / italic_n → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_k , italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_k end_ARG ) [ italic_n ] )

envoie D𝐷Ditalic_D sur la classe représentée par le cocycle {[g⁢(D~)−D~]}g∈Gsubscriptdelimited-[]𝑔~𝐷~𝐷𝑔𝐺\left\{[g(\tilde{D})-\tilde{D}]\right\}_{g\in G}{ [ italic_g ( over~ start_ARG italic_D end_ARG ) - over~ start_ARG italic_D end_ARG ] } start_POSTSUBSCRIPT italic_g ∈ italic_G end_POSTSUBSCRIPT, où D~∈JC⁢(k¯)~𝐷subscript𝐽𝐶¯𝑘\tilde{D}\in J_{C}(\overline{k})over~ start_ARG italic_D end_ARG ∈ italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_k end_ARG ) satisfait n⁢D~=D𝑛~𝐷𝐷n\tilde{D}=Ditalic_n over~ start_ARG italic_D end_ARG = italic_D. D’après le lemme 3.1 pour i=1𝑖1i=1italic_i = 1, il suffit de prouver que le diagramme obtenu de (3.14) en remplaçant la cohomologie des faisceaux par la cohomologie de Čech anticommute. Soient U→C→𝑈𝐶U\to Citalic_U → italic_C un morphisme étale surjectif de type fini, et λ∈Gm⁢(UC2)𝜆subscript𝐺msubscriptsuperscript𝑈2𝐶\lambda\in\mathbb G_{\operatorname{m}}(U^{2}_{C})italic_λ ∈ italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ( italic_U start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ) un cocycle représentant D𝐷Ditalic_D dans Hˇ1⁢(C,Gm)superscriptˇ𝐻1𝐶subscript𝐺m\check{H}^{1}(C,\mathbb G_{\operatorname{m}})overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_C , italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ). Pour tout h∈{0,1}ℎ0.1h\in\left\{0,1\right\}italic_h ∈ { 0,1 } et i,j∈{0,1,2}𝑖𝑗0.1.2i,j\in\left\{0,1,2\right\}italic_i , italic_j ∈ { 0,1,2 }, les projections

ph:UC2→Uetpi⁢j:UC3→UC2:subscript𝑝ℎ→subscriptsuperscript𝑈2𝐶𝑈etsubscript𝑝𝑖𝑗:→subscriptsuperscript𝑈3𝐶subscriptsuperscript𝑈2𝐶p_{h}:U^{2}_{C}\to U\quad\text{et}\quad p_{ij}:U^{3}_{C}\to U^{2}_{C}italic_p start_POSTSUBSCRIPT italic_h end_POSTSUBSCRIPT : italic_U start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT → italic_U et italic_p start_POSTSUBSCRIPT italic_i italic_j end_POSTSUBSCRIPT : italic_U start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT → italic_U start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT

induisent des diagrammes commutatifs

{tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

On note p¯h*superscriptsubscript¯𝑝ℎ\overline{p}_{h}^{\,*}over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_h end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT et p¯i⁢j*superscriptsubscript¯𝑝𝑖𝑗\overline{p}_{ij}^{\,*}over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_i italic_j end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT les flèches correspondantes au niveau k¯¯𝑘\overline{k}over¯ start_ARG italic_k end_ARG. Le fait que λ𝜆\lambdaitalic_λ est un cocycle s’écrit

p12*⁢(λ)⁢p02*⁢(λ)−1⁢p01*⁢(λ)=1⁢ dans Gm⁢(UC3).superscriptsubscript𝑝12𝜆superscriptsubscript𝑝02superscript𝜆1superscriptsubscript𝑝01𝜆1 dans Gm⁢(UC3).p_{12}^{*}(\lambda)p_{02}^{*}(\lambda)^{-1}p_{01}^{*}(\lambda)=1\text{ dans $% \mathbb G_{\operatorname{m}}(U_{C}^{3})$.}italic_p start_POSTSUBSCRIPT 12 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_λ ) italic_p start_POSTSUBSCRIPT 02 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_λ ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT italic_p start_POSTSUBSCRIPT 01 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_λ ) = 1 dans italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ( italic_U start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ) .

Quitte à raffiner U𝑈Uitalic_U, on peut supposer qu’il existe λ1∈Gm⁢(UC2)subscript𝜆1subscript𝐺msubscriptsuperscript𝑈2𝐶\lambda_{1}\in\mathbb G_{\operatorname{m}}(U^{2}_{C})italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ∈ italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ( italic_U start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ) tel que λ=λ1n𝜆superscriptsubscript𝜆1𝑛\lambda=\lambda_{1}^{n}italic_λ = italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT. On appelle λ¯¯𝜆\overline{\lambda}over¯ start_ARG italic_λ end_ARG et λ¯1subscript¯𝜆1\overline{\lambda}_{1}over¯ start_ARG italic_λ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT les images de λ𝜆\lambdaitalic_λ et λ1subscript𝜆1\lambda_{1}italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT dans Gm⁢(U¯C¯2)subscript𝐺msubscriptsuperscript¯𝑈2¯𝐶\mathbb G_{\operatorname{m}}(\overline{U}^{2}_{\overline{C}})italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_U end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_C end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ), respectivement. (On note que λ1subscript𝜆1\lambda_{1}italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT et λ¯1subscript¯𝜆1\overline{\lambda}_{1}over¯ start_ARG italic_λ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ne respectent pas nécessairement la condition de cocycle.) Soit encore λ~∈Gm⁢(U¯C¯2)~𝜆subscript𝐺msubscriptsuperscript¯𝑈2¯𝐶\tilde{\lambda}\in\mathbb G_{\operatorname{m}}(\overline{U}^{2}_{\overline{C}})over~ start_ARG italic_λ end_ARG ∈ italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_U end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_C end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ) un cocycle représentant D~~𝐷\tilde{D}over~ start_ARG italic_D end_ARG dans Hˇ1⁢(C¯,Gm)superscriptˇ𝐻1¯𝐶subscript𝐺m\check{H}^{1}(\overline{C},\mathbb G_{\operatorname{m}})overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ). Comme D=n⁢D~𝐷𝑛~𝐷D=n\tilde{D}italic_D = italic_n over~ start_ARG italic_D end_ARG, [λ¯]=[λ~n]delimited-[]¯𝜆delimited-[]superscript~𝜆𝑛[\overline{\lambda}]=[\tilde{\lambda}^{n}][ over¯ start_ARG italic_λ end_ARG ] = [ over~ start_ARG italic_λ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ] dans Hˇ1⁢(C¯,Gm)superscriptˇ𝐻1¯𝐶subscript𝐺m\check{H}^{1}(\overline{C},\mathbb G_{\operatorname{m}})overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ), et donc il existe ξ∈Gm⁢(U¯)𝜉subscript𝐺m¯𝑈\xi\in\mathbb G_{\operatorname{m}}(\overline{U})italic_ξ ∈ italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_U end_ARG ) tel que l’on ait

λ¯=p¯1*⁢(ξ)⁢p¯0*⁢(ξ)−1⁢λ~n⁢ dans Gm⁢(U¯C¯2).¯𝜆superscriptsubscript¯𝑝1𝜉superscriptsubscript¯𝑝0superscript𝜉1superscript~𝜆𝑛 dans Gm⁢(U¯C¯2)\overline{\lambda}=\overline{p}_{1}^{\,*}(\xi)\overline{p}_{0}^{\,*}(\xi)^{-1}% \tilde{\lambda}^{n}\text{ dans $\mathbb G_{\operatorname{m}}(\overline{U}^{2}_% {\overline{C}})$}.over¯ start_ARG italic_λ end_ARG = over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_ξ ) over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_ξ ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT over~ start_ARG italic_λ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT dans italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_U end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_C end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ) .

Quitte à raffiner U𝑈Uitalic_U, on peut supposer qu’il existe ξ1∈Gm⁢(U¯)subscript𝜉1subscript𝐺m¯𝑈\xi_{1}\in\mathbb G_{\operatorname{m}}(\overline{U})italic_ξ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ∈ italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_U end_ARG ) tel que ξ=ξ1n𝜉superscriptsubscript𝜉1𝑛\xi=\xi_{1}^{n}italic_ξ = italic_ξ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT. On définit

(3.15) ν:=λ¯1⁢(p¯1*⁢(ξ1)⁢p¯0*⁢(ξ1)−1⁢λ~)−1∈μn⁢(U¯C¯2).assign𝜈subscript¯𝜆1superscriptsuperscriptsubscript¯𝑝1subscript𝜉1superscriptsubscript¯𝑝0superscriptsubscript𝜉11~𝜆1subscript𝜇𝑛subscriptsuperscript¯𝑈2¯𝐶\nu:=\overline{\lambda}_{1}(\overline{p}_{1}^{\,*}(\xi_{1})\overline{p}_{0}^{% \,*}(\xi_{1})^{-1}\tilde{\lambda})^{-1}\in\mu_{n}(\overline{U}^{2}_{\overline{% C}}).italic_ν := over¯ start_ARG italic_λ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_ξ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_ξ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT over~ start_ARG italic_λ end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ∈ italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_U end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_C end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ) .

Par la définition des homomorphismes de bord en cohomologie de Čech, clC⁡([λ])subscriptcl𝐶delimited-[]𝜆\operatorname{cl}_{C}([\lambda])roman_cl start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( [ italic_λ ] ) est représenté par le cocycle

p12*⁢(λ1)⁢p02*⁢(λ1)−1⁢p01*⁢(λ1)∈μn⁢(UC3).superscriptsubscript𝑝12subscript𝜆1superscriptsubscript𝑝02superscriptsubscript𝜆11superscriptsubscript𝑝01subscript𝜆1subscript𝜇𝑛subscriptsuperscript𝑈3𝐶p_{12}^{*}(\lambda_{1})p_{02}^{*}(\lambda_{1})^{-1}p_{01}^{*}(\lambda_{1})\in% \mu_{n}(U^{3}_{C}).italic_p start_POSTSUBSCRIPT 12 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) italic_p start_POSTSUBSCRIPT 02 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT italic_p start_POSTSUBSCRIPT 01 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) ∈ italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( italic_U start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ) .

L’image de ce cocycle dans μn⁢(U¯C¯3)subscript𝜇𝑛subscriptsuperscript¯𝑈3¯𝐶\mu_{n}(\overline{U}^{3}_{\overline{C}})italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_U end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_C end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ) est le cocycle

p¯12*⁢(λ¯1)⁢p¯02*⁢(λ¯1)−1⁢p¯01*⁢(λ¯1)∈μn⁢(U¯C¯3).superscriptsubscript¯𝑝12subscript¯𝜆1superscriptsubscript¯𝑝02superscriptsubscript¯𝜆11superscriptsubscript¯𝑝01subscript¯𝜆1subscript𝜇𝑛subscriptsuperscript¯𝑈3¯𝐶\overline{p}_{12}^{\,*}(\overline{\lambda}_{1})\overline{p}_{02}^{\,*}(% \overline{\lambda}_{1})^{-1}\overline{p}_{01}^{\,*}(\overline{\lambda}_{1})\in% \mu_{n}(\overline{U}^{3}_{\overline{C}}).over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 12 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_λ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 02 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_λ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 01 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_λ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) ∈ italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_U end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_C end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ) .

On a

p¯12*⁢(p¯1*⁢(ξ1)⁢p¯0*⁢(ξ1)−1)⁢p¯02*⁢(p¯1*⁢(ξ1)⁢p¯0*⁢(ξ1)−1)−1⁢p¯01*⁢(p¯1*⁢(ξ1)⁢p¯0*⁢(ξ1)−1)=1superscriptsubscript¯𝑝12superscriptsubscript¯𝑝1subscript𝜉1superscriptsubscript¯𝑝0superscriptsubscript𝜉11superscriptsubscript¯𝑝02superscriptsuperscriptsubscript¯𝑝1subscript𝜉1superscriptsubscript¯𝑝0superscriptsubscript𝜉111superscriptsubscript¯𝑝01superscriptsubscript¯𝑝1subscript𝜉1superscriptsubscript¯𝑝0superscriptsubscript𝜉111\overline{p}_{12}^{\,*}\left(\overline{p}_{1}^{\,*}(\xi_{1})\overline{p}_{0}^{% \,*}(\xi_{1})^{-1}\right)\overline{p}_{02}^{\,*}\left(\overline{p}_{1}^{\,*}(% \xi_{1})\overline{p}_{0}^{\,*}(\xi_{1})^{-1}\right)^{-1}\overline{p}_{01}^{\,*% }\left(\overline{p}_{1}^{\,*}(\xi_{1})\overline{p}_{0}^{\,*}(\xi_{1})^{-1}% \right)=1over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 12 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_ξ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_ξ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 02 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_ξ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_ξ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 01 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_ξ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_ξ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) = 1

et on sait que p¯12*⁢(λ~)⁢p¯02*⁢(λ~)−1⁢p¯01*⁢(λ~)=1superscriptsubscript¯𝑝12~𝜆superscriptsubscript¯𝑝02superscript~𝜆1superscriptsubscript¯𝑝01~𝜆1\overline{p}_{12}^{\,*}(\tilde{\lambda})\overline{p}_{02}^{\,*}(\tilde{\lambda% })^{-1}\overline{p}_{01}^{\,*}(\tilde{\lambda})=1over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 12 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( over~ start_ARG italic_λ end_ARG ) over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 02 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( over~ start_ARG italic_λ end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 01 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( over~ start_ARG italic_λ end_ARG ) = 1 parce que λ~~𝜆\tilde{\lambda}over~ start_ARG italic_λ end_ARG est un cocycle. On déduit de la définition (3.15) que l’on a

(3.16) p¯12*⁢(λ¯1)⁢p¯02*⁢(λ¯1)−1⁢p¯01*⁢(λ¯1)=p¯12*⁢(ν)⁢p¯02*⁢(ν)−1⁢p¯01*⁢(ν)⁢ dans⁢μn⁢(U¯C¯3).superscriptsubscript¯𝑝12subscript¯𝜆1superscriptsubscript¯𝑝02superscriptsubscript¯𝜆11superscriptsubscript¯𝑝01subscript¯𝜆1superscriptsubscript¯𝑝12𝜈superscriptsubscript¯𝑝02superscript𝜈1superscriptsubscript¯𝑝01𝜈 danssubscript𝜇𝑛subscriptsuperscript¯𝑈3¯𝐶\overline{p}_{12}^{\,*}(\overline{\lambda}_{1})\overline{p}_{02}^{\,*}(% \overline{\lambda}_{1})^{-1}\overline{p}_{01}^{\,*}(\overline{\lambda}_{1})=% \overline{p}_{12}^{\,*}(\nu)\overline{p}_{02}^{\,*}(\nu)^{-1}\overline{p}_{01}% ^{\,*}(\nu)\text{ dans}\ \mu_{n}(\overline{U}^{3}_{\overline{C}}).over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 12 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_λ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 02 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_λ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 01 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_λ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) = over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 12 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_ν ) over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 02 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_ν ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 01 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_ν ) dans italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_U end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_C end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ) .

Comme ν∈μn⁢(U¯C¯2)𝜈subscript𝜇𝑛subscriptsuperscript¯𝑈2¯𝐶\nu\in\mu_{n}(\overline{U}^{2}_{\overline{C}})italic_ν ∈ italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_U end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_C end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ), la classe θˇC⁢(clC⁡[λ])∈H1⁢(k,Hˇ1⁢(C¯,μn))subscriptˇ𝜃𝐶subscriptcl𝐶𝜆superscript𝐻1𝑘superscriptˇ𝐻1¯𝐶subscript𝜇𝑛\check{\theta}_{C}(\operatorname{cl}_{C}[\lambda])\in H^{1}(k,\check{H}^{1}(% \overline{C},\mu_{n}))overroman_ˇ start_ARG italic_θ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( roman_cl start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT [ italic_λ ] ) ∈ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_k , overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) ) est représentée par le cocycle {[g⁢(ν)/ν]}g∈Gsubscriptdelimited-[]𝑔𝜈𝜈𝑔𝐺\left\{[g(\nu)/\nu]\right\}_{g\in G}{ [ italic_g ( italic_ν ) / italic_ν ] } start_POSTSUBSCRIPT italic_g ∈ italic_G end_POSTSUBSCRIPT. L’isomorphisme Hˇ1⁢(C¯,μn)→∼Hˇ1⁢(C¯,Gm)⁢[n]similar-to→superscriptˇ𝐻1¯𝐶subscript𝜇𝑛superscriptˇ𝐻1¯𝐶subscript𝐺mdelimited-[]𝑛\check{H}^{1}(\overline{C},\mu_{n})\xrightarrow{\sim}\check{H}^{1}(\overline{C% },\mathbb G_{\operatorname{m}})[n]overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) start_ARROW over∼ → end_ARROW overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ) [ italic_n ] est induit par l’inclusion μn⊂Gmsubscript𝜇𝑛subscript𝐺m\mu_{n}\subset\mathbb G_{\operatorname{m}}italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ⊂ italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT: si c∈μn⁢(U¯C¯2)𝑐subscript𝜇𝑛subscriptsuperscript¯𝑈2¯𝐶c\in\mu_{n}(\overline{U}^{2}_{\overline{C}})italic_c ∈ italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_U end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_C end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ), l’image de [c]∈Hˇ1⁢(C¯,μn)delimited-[]𝑐superscriptˇ𝐻1¯𝐶subscript𝜇𝑛[c]\in\check{H}^{1}(\overline{C},\mu_{n})[ italic_c ] ∈ overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) est la classe de c𝑐citalic_c dans Hˇ1⁢(C¯,Gm)superscriptˇ𝐻1¯𝐶subscript𝐺m\check{H}^{1}(\overline{C},\mathbb G_{\operatorname{m}})overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ), où on voit c𝑐citalic_c comme un élément de Gm⁢(U¯C¯2)subscript𝐺msubscriptsuperscript¯𝑈2¯𝐶\mathbb G_{\operatorname{m}}(\overline{U}^{2}_{\overline{C}})italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_U end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_C end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ). Donc l’image de θˇC⁢(clC⁡[λ])subscriptˇ𝜃𝐶subscriptcl𝐶𝜆\check{\theta}_{C}(\operatorname{cl}_{C}[\lambda])overroman_ˇ start_ARG italic_θ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( roman_cl start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT [ italic_λ ] ) dans H1⁢(k,Hˇ1⁢(C¯,Gm)⁢[n])superscript𝐻1𝑘superscriptˇ𝐻1¯𝐶subscript𝐺mdelimited-[]𝑛H^{1}(k,\check{H}^{1}(\overline{C},\mathbb G_{\operatorname{m}})[n])italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_k , overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ) [ italic_n ] ) est {[g⁢(ν)/ν]}g∈Gsubscriptdelimited-[]𝑔𝜈𝜈𝑔𝐺\big{\{}[g(\nu)/\nu]\big{\}}_{g\in G}{ [ italic_g ( italic_ν ) / italic_ν ] } start_POSTSUBSCRIPT italic_g ∈ italic_G end_POSTSUBSCRIPT, où on voit chaque g⁢(ν)/ν𝑔𝜈𝜈g(\nu)/\nuitalic_g ( italic_ν ) / italic_ν comme un élément de Gm⁢(U¯C¯2)subscript𝐺msubscriptsuperscript¯𝑈2¯𝐶\mathbb G_{\operatorname{m}}(\overline{U}^{2}_{\overline{C}})italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_U end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_C end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ). Comme λ¯1∈Gm⁢(U¯C¯2)subscript¯𝜆1subscript𝐺msubscriptsuperscript¯𝑈2¯𝐶\overline{\lambda}_{1}\in\mathbb G_{\operatorname{m}}(\overline{U}^{2}_{% \overline{C}})over¯ start_ARG italic_λ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ∈ italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_U end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_C end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ) est l’image de λ1∈Gm⁢(UC2)subscript𝜆1subscript𝐺msubscriptsuperscript𝑈2𝐶\lambda_{1}\in\mathbb G_{\operatorname{m}}(U^{2}_{C})italic_λ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ∈ italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ( italic_U start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ), on a g⁢(λ¯1)=λ¯1𝑔subscript¯𝜆1subscript¯𝜆1g(\overline{\lambda}_{1})=\overline{\lambda}_{1}italic_g ( over¯ start_ARG italic_λ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) = over¯ start_ARG italic_λ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT pour tout g∈G𝑔𝐺g\in Gitalic_g ∈ italic_G. D’après la définition (3.15), pour tout g∈G𝑔𝐺g\in Gitalic_g ∈ italic_G on a alors l’égalité

g⁢(ν)ν=g⁢(p¯1*⁢(ξ1)−1⁢p¯0*⁢(ξ1))p¯1*⁢(ξ1)−1⁢p¯0*⁢(ξ1)⋅g⁢(λ~−1)λ~−1⁢ dans⁢Gm⁢(U¯C¯2),𝑔𝜈𝜈⋅𝑔superscriptsubscript¯𝑝1superscriptsubscript𝜉11superscriptsubscript¯𝑝0subscript𝜉1superscriptsubscript¯𝑝1superscriptsubscript𝜉11superscriptsubscript¯𝑝0subscript𝜉1𝑔superscript~𝜆1superscript~𝜆1 danssubscript𝐺msubscriptsuperscript¯𝑈2¯𝐶\frac{g(\nu)}{\nu}=\frac{g\left(\overline{p}_{1}^{\,*}(\xi_{1})^{-1}\overline{% p}_{0}^{\,*}(\xi_{1})\right)}{\overline{p}_{1}^{\,*}(\xi_{1})^{-1}\overline{p}% _{0}^{\,*}(\xi_{1})}\cdot\frac{g(\tilde{\lambda}^{-1})}{\tilde{\lambda}^{-1}}% \text{ dans}\ \mathbb G_{\operatorname{m}}(\overline{U}^{2}_{\overline{C}}),divide start_ARG italic_g ( italic_ν ) end_ARG start_ARG italic_ν end_ARG = divide start_ARG italic_g ( over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_ξ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_ξ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) ) end_ARG start_ARG over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_ξ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT over¯ start_ARG italic_p end_ARG start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_ξ start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ) end_ARG ⋅ divide start_ARG italic_g ( over~ start_ARG italic_λ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) end_ARG start_ARG over~ start_ARG italic_λ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT end_ARG dans italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_U end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_C end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ) ,

donc

[g⁢(ν)/ν]=[g⁢(λ~−1)/λ~−1]⁢ dans Hˇ1⁢(C¯,Gm)⁢[n].delimited-[]𝑔𝜈𝜈delimited-[]𝑔superscript~𝜆1superscript~𝜆1 dans Hˇ1⁢(C¯,Gm)⁢[n][g(\nu)/\nu]=[g(\tilde{\lambda}^{-1})/\tilde{\lambda}^{-1}]\text{ dans $\check% {H}^{1}(\overline{C},\mathbb G_{\operatorname{m}})[n]$}.[ italic_g ( italic_ν ) / italic_ν ] = [ italic_g ( over~ start_ARG italic_λ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) / over~ start_ARG italic_λ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ] dans overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ) [ italic_n ] .

On conclut que l’image de θˇC⁢(clC⁡([λ]))subscriptˇ𝜃𝐶subscriptcl𝐶delimited-[]𝜆\check{\theta}_{C}(\operatorname{cl}_{C}([\lambda]))overroman_ˇ start_ARG italic_θ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( roman_cl start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( [ italic_λ ] ) ) dans H1⁢(k,Hˇ1⁢(C¯,Gm)⁢[n])superscript𝐻1𝑘superscriptˇ𝐻1¯𝐶subscript𝐺mdelimited-[]𝑛H^{1}(k,\check{H}^{1}(\overline{C},\mathbb G_{\operatorname{m}})[n])italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_k , overroman_ˇ start_ARG italic_H end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_G start_POSTSUBSCRIPT roman_m end_POSTSUBSCRIPT ) [ italic_n ] ) est représentée par {[g⁢(λ~−1)/λ~−1]}g∈Gsubscriptdelimited-[]𝑔superscript~𝜆1superscript~𝜆1𝑔𝐺\left\{[g(\tilde{\lambda}^{-1})/\tilde{\lambda}^{-1}]\right\}_{g\in G}{ [ italic_g ( over~ start_ARG italic_λ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ) / over~ start_ARG italic_λ end_ARG start_POSTSUPERSCRIPT - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ] } start_POSTSUBSCRIPT italic_g ∈ italic_G end_POSTSUBSCRIPT. Comme D~~𝐷\tilde{D}over~ start_ARG italic_D end_ARG est représenté par λ~~𝜆\tilde{\lambda}over~ start_ARG italic_λ end_ARG, l’image de θˇC⁢(clC⁡([λ]))subscriptˇ𝜃𝐶subscriptcl𝐶delimited-[]𝜆\check{\theta}_{C}(\operatorname{cl}_{C}([\lambda]))overroman_ˇ start_ARG italic_θ end_ARG start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( roman_cl start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( [ italic_λ ] ) ) dans H1⁢(k,J⁢(k¯)⁢[n])superscript𝐻1𝑘𝐽¯𝑘delimited-[]𝑛H^{1}(k,J(\overline{k})[n])italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_k , italic_J ( over¯ start_ARG italic_k end_ARG ) [ italic_n ] ) est représentée par {[g⁢(−D~)−(−D~)]}g∈G={−[(g⁢(D~)−D~)]}g∈Gsubscriptdelimited-[]𝑔~𝐷~𝐷𝑔𝐺subscriptdelimited-[]𝑔~𝐷~𝐷𝑔𝐺\left\{[g(-\tilde{D})-(-\tilde{D})]\right\}_{g\in G}=\left\{-[(g(\tilde{D})-% \tilde{D})]\right\}_{g\in G}{ [ italic_g ( - over~ start_ARG italic_D end_ARG ) - ( - over~ start_ARG italic_D end_ARG ) ] } start_POSTSUBSCRIPT italic_g ∈ italic_G end_POSTSUBSCRIPT = { - [ ( italic_g ( over~ start_ARG italic_D end_ARG ) - over~ start_ARG italic_D end_ARG ) ] } start_POSTSUBSCRIPT italic_g ∈ italic_G end_POSTSUBSCRIPT. Ceci montre que le diagramme obtenu de (3.14) par passage à la cohomologie de Čech anticommute, donc que le diagramme (3.14) commute. ∎

4.  Preuve du théorème 1.3

Le but de cette section est la démonstration du théorème suivant et, par conséquent, du théorème 1.3.

Théorème 4.1.

Soient F𝐹\mathbb Fitalic_F un corps fini, ℓnormal-ℓ\ellroman_ℓ un nombre premier inversible dans F𝐹\mathbb Fitalic_F, C𝐶Citalic_C et S𝑆Sitalic_S deux variétés géométriquement connexes, projectives et lisses sur F𝐹\mathbb Fitalic_F, de dimension 1111 et 2222 respectivement et X:=C×FSassign𝑋subscript𝐹𝐶𝑆X:=C\times_{\mathbb F}Sitalic_X := italic_C × start_POSTSUBSCRIPT italic_F end_POSTSUBSCRIPT italic_S. Sous l’hypothèse b2⁢(S¯)=ρ⁢(S¯)subscript𝑏2normal-¯𝑆𝜌normal-¯𝑆b_{2}(\overline{S})=\rho(\overline{S})italic_b start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) = italic_ρ ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ), le noyau de H4⁢(X,Zℓ⁢(2))→H4⁢(X¯,Zℓ⁢(2))normal-→superscript𝐻4𝑋subscript𝑍normal-ℓ2superscript𝐻4normal-¯𝑋subscript𝑍normal-ℓ2H^{4}(X,\mathbb Z_{\ell}(2))\to H^{4}(\overline{X},\mathbb Z_{\ell}(2))italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 4 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 4 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) est contenu dans l’image de l’application cycle

clX:C⁢H2⁢(X)⊗ZZℓ⟶H4⁢(X,Zℓ⁢(2)).:subscriptcl𝑋⟶subscripttensor-product𝑍𝐶superscript𝐻2𝑋subscript𝑍ℓsuperscript𝐻4𝑋subscript𝑍ℓ2\operatorname{cl}_{X}:CH^{2}(X)\otimes_{\mathbb Z}\mathbb Z_{\ell}% \longrightarrow H^{4}(X,\mathbb Z_{\ell}(2)).roman_cl start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT : italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ⟶ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 4 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) .

Soit X𝑋Xitalic_X une variété projective et lisse sur un corps fini F𝐹\mathbb Fitalic_F. Comme cd⁡(F)=1cd𝐹1\operatorname{cd}(\mathbb F)=1roman_cd ( italic_F ) = 1, pour tout faisceau abélien fini F𝐹Fitalic_F sur X𝑋Xitalic_X et pour tout i≥0𝑖0i\geq 0italic_i ≥ 0 l’homomorphisme θXsubscript𝜃𝑋\theta_{X}italic_θ start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT de (3.1) est un isomorphisme. Soit j𝑗jitalic_j un entier. Pour tout n≥1𝑛1n\geq 1italic_n ≥ 1, on pose F=μℓn⊗j𝐹superscriptsubscript𝜇superscriptℓ𝑛tensor-productabsent𝑗F=\mu_{\ell^{n}}^{\otimes j}italic_F = italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ italic_j end_POSTSUPERSCRIPT dans (3.1). On obtient un système inverse d’isomorphismes

θX:Ker⁡(Hi+1⁢(X,μℓn⊗j)→Hi+1⁢(X¯,μℓn⊗j))⟶∼H1⁢(F,Hi⁢(X¯,μℓn⊗j)).:subscript𝜃𝑋superscript⟶similar-toKer→superscript𝐻𝑖1𝑋superscriptsubscript𝜇superscriptℓ𝑛tensor-productabsent𝑗superscript𝐻𝑖1¯𝑋superscriptsubscript𝜇superscriptℓ𝑛tensor-productabsent𝑗superscript𝐻1𝐹superscript𝐻𝑖¯𝑋superscriptsubscript𝜇superscriptℓ𝑛tensor-productabsent𝑗\theta_{X}:\operatorname{Ker}\left(H^{i+1}\left(X,\mu_{{\ell}^{n}}^{\otimes j}% \right)\to H^{i+1}\left(\overline{X},\mu_{{\ell}^{n}}^{\otimes j}\right)\right% )\stackrel{{\scriptstyle\sim}}{{\longrightarrow}}H^{1}\left(\mathbb F,H^{i}% \left(\overline{X},\mu_{{\ell}^{n}}^{\otimes j}\right)\right).italic_θ start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT : roman_Ker ( italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ italic_j end_POSTSUPERSCRIPT ) → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ italic_j end_POSTSUPERSCRIPT ) ) start_RELOP SUPERSCRIPTOP start_ARG ⟶ end_ARG start_ARG ∼ end_ARG end_RELOP italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ italic_j end_POSTSUPERSCRIPT ) ) .

En utilisant le lemme 2.3(b), la finitude de la cohomologie étale à coefficients μℓn⊗jsuperscriptsubscript𝜇superscriptℓ𝑛tensor-productabsent𝑗\mu_{{\ell}^{n}}^{\otimes j}italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ italic_j end_POSTSUPERSCRIPT pour les F𝐹\mathbb Fitalic_F-variétés projectives lisses et l’exactitude à gauche du foncteur de limite projective, on obtient par passage à la limite projective un isomorphisme

(4.1) θX:Ker⁡(Hi+1⁢(X,Zℓ⁢(j))→Hi+1⁢(X¯,Zℓ⁢(j)))⟶∼H1⁢(F,Hi⁢(X¯,Zℓ⁢(j))).:subscript𝜃𝑋superscript⟶similar-toKer→superscript𝐻𝑖1𝑋subscript𝑍ℓ𝑗superscript𝐻𝑖1¯𝑋subscript𝑍ℓ𝑗superscript𝐻1𝐹superscript𝐻𝑖¯𝑋subscript𝑍ℓ𝑗\theta_{X}:\operatorname{Ker}\left(H^{i+1}(X,\mathbb Z_{\ell}(j))\to H^{i+1}(% \overline{X},\mathbb Z_{\ell}(j))\right)\stackrel{{\scriptstyle\sim}}{{% \longrightarrow}}H^{1}\left(\mathbb F,H^{i}(\overline{X},\mathbb Z_{\ell}(j))% \right).italic_θ start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT : roman_Ker ( italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_j ) ) → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_j ) ) ) start_RELOP SUPERSCRIPTOP start_ARG ⟶ end_ARG start_ARG ∼ end_ARG end_RELOP italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_j ) ) ) .

Comme F𝐹\mathbb Fitalic_F est fini, Hi+1⁢(X,Zℓ⁢(j))⟶Hi+1⁢(X¯,Zℓ⁢(j))G⟶superscript𝐻𝑖1𝑋subscript𝑍ℓ𝑗superscript𝐻𝑖1superscript¯𝑋subscript𝑍ℓ𝑗𝐺H^{i+1}(X,\mathbb Z_{\ell}(j))\longrightarrow H^{i+1}(\overline{X},\mathbb Z_{% \ell}(j))^{G}italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_j ) ) ⟶ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT italic_i + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_j ) ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT est surjectif par le lemme 2.3(b). On déduit de l’isomorphisme (4.1) l’existence d’une suite exacte courte

(4.2) {tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

où ιXsubscript𝜄𝑋\iota_{X}italic_ι start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT est induit par l’inverse de θXsubscript𝜃𝑋\theta_{X}italic_θ start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT. Comme θXsubscript𝜃𝑋\theta_{X}italic_θ start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT est fonctoriel en X𝑋Xitalic_X, la suite (4.2) est naturelle en X𝑋Xitalic_X. Soient C𝐶Citalic_C et S𝑆Sitalic_S deux variétés géométriquement connexes, projectives et lisses sur F𝐹\mathbb Fitalic_F, de dimension 1111 et 2222 respectivement, et X:=C×FSassign𝑋subscript𝐹𝐶𝑆X:=C\times_{\mathbb F}Sitalic_X := italic_C × start_POSTSUBSCRIPT italic_F end_POSTSUBSCRIPT italic_S. Comme H*⁢(C¯,Zℓ)superscript𝐻¯𝐶subscript𝑍ℓH^{*}(\overline{C},\mathbb Z_{\ell})italic_H start_POSTSUPERSCRIPT * end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ) est sans torsion, par la formule de Künneth ℓℓ\ellroman_ℓ-adique [Mil80, Corollary VI.8.13] on a des isomorphismes Galois-équivariants

(4.3) H3⁢(X¯,Zℓ⁢(2))≃H3⁢(S¯,Zℓ⁢(2))⊕[H2⁢(S¯,Zℓ⁢(1))⊗ZℓH1⁢(C¯,Zℓ⁢(1))]⊕H1⁢(S¯,Zℓ⁢(1)),similar-to-or-equalssuperscript𝐻3¯𝑋subscript𝑍ℓ2direct-sumsuperscript𝐻3¯𝑆subscript𝑍ℓ2delimited-[]subscripttensor-productsubscript𝑍ℓsuperscript𝐻2¯𝑆subscript𝑍ℓ1superscript𝐻1¯𝐶subscript𝑍ℓ1superscript𝐻1¯𝑆subscript𝑍ℓ1H^{3}\left(\overline{X},\mathbb Z_{\ell}(2)\right)\simeq H^{3}\left(\overline{% S},\mathbb Z_{\ell}(2)\right)\oplus\left[H^{2}\left(\overline{S},\mathbb Z_{% \ell}(1)\right)\otimes_{\mathbb Z_{\ell}}H^{1}\left(\overline{C},\mathbb Z_{% \ell}(1)\right)\right]\oplus H^{1}(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(1)),italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) ≃ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) ⊕ [ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ] ⊕ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ,
(4.4) H4⁢(X¯,Zℓ⁢(2))≃H4⁢(S¯,Zℓ⁢(2))⊕[H3⁢(S¯,Zℓ⁢(1))⊗ZℓH1⁢(C¯,Zℓ⁢(1))]⊕H2⁢(S¯,Zℓ⁢(1)).similar-to-or-equalssuperscript𝐻4¯𝑋subscript𝑍ℓ2direct-sumsuperscript𝐻4¯𝑆subscript𝑍ℓ2delimited-[]subscripttensor-productsubscript𝑍ℓsuperscript𝐻3¯𝑆subscript𝑍ℓ1superscript𝐻1¯𝐶subscript𝑍ℓ1superscript𝐻2¯𝑆subscript𝑍ℓ1H^{4}\left(\overline{X},\mathbb Z_{\ell}(2)\right)\simeq H^{4}\left(\overline{% S},\mathbb Z_{\ell}(2)\right)\oplus\left[H^{3}\left(\overline{S},\mathbb Z_{% \ell}(1)\right)\otimes_{\mathbb Z_{\ell}}H^{1}\left(\overline{C},\mathbb Z_{% \ell}(1)\right)\right]\oplus H^{2}(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(1)).italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 4 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) ≃ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 4 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) ⊕ [ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ] ⊕ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) .

induits par projections et cup-produits. Nous allons obtenir le théorème 4.1 comme conséquence des trois lemmes suivants.

Lemme 4.2.

Soient C𝐶Citalic_C et S𝑆Sitalic_S deux variétés géométriquement connexes, projectives et lisses sur F𝐹\mathbb Fitalic_F, de dimension 1111 et 2222 respectivement et X:=C×FSassign𝑋subscript𝐹𝐶𝑆X:=C\times_{\mathbb F}Sitalic_X := italic_C × start_POSTSUBSCRIPT italic_F end_POSTSUBSCRIPT italic_S. L’image de (1.3’) contient le facteur direct H1⁢(F,H3⁢(S¯,Zℓ⁢(2)))superscript𝐻1𝐹superscript𝐻3normal-¯𝑆subscript𝑍normal-ℓ2H^{1}\left(\mathbb F,H^{3}(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(2))\right)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) ) de H1⁢(F,H3⁢(X¯,Zℓ⁢(2)))superscript𝐻1𝐹superscript𝐻3normal-¯𝑋subscript𝑍normal-ℓ2H^{1}\left(\mathbb F,H^{3}(\overline{X},\mathbb Z_{\ell}(2))\right)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) ).

Démonstration.

Par un théorème de Kato et Saito [KS83] (voir aussi [CTSS83, Théorème 5]), l’application cycle C⁢H2⁢(S)⊗Z⁢Zℓ⟶H4⁢(S,Zℓ⁢(2))⟶tensor-product𝐶superscript𝐻2𝑆𝑍subscript𝑍ℓsuperscript𝐻4𝑆subscript𝑍ℓ2CH^{2}(S)\otimes Z\mathbb Z_{\ell}\longrightarrow H^{4}(S,\mathbb Z_{\ell}(2))italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_S ) ⊗ italic_Z italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ⟶ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 4 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_S , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) est un isomorphisme. Pour nos besoins, il nous suffira de savoir que cette application cycle est surjective, ce qui a été démontré par Lang [Lan56b]. On a un diagramme commutatif

{tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

où le carré de gauche commute par [Mil80, Proposition VI.9.2] (dont la preuve vaut sur un corps de base quelconque) et le carré de droite commute par la naturalité de la suite exacte (4.2). Ceci implique que H1⁢(F,H3⁢(S¯,Zℓ⁢(2)))superscript𝐻1𝐹superscript𝐻3¯𝑆subscript𝑍ℓ2H^{1}\left(\mathbb F,H^{3}(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(2))\right)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) ) est dans l’image de (1.3’), comme voulu. ∎

Remarque 4.3.

Soit X=Y×FC𝑋subscript𝐹𝑌𝐶X=Y\times_{\mathbb F}Citalic_X = italic_Y × start_POSTSUBSCRIPT italic_F end_POSTSUBSCRIPT italic_C, où C𝐶Citalic_C est une courbe projective, lisse et géométriquement connexe, Y𝑌Yitalic_Y est une variété projective, lisse et géométriquement connexe de dimension d𝑑ditalic_d telle que l’image de l’application (1.3’) pour Y𝑌Yitalic_Y contient le sous-groupe

H1⁢(F,H2⁢d−1⁢(Y¯,Zℓ⁢(d)))⊂H2⁢d⁢(Y,Zℓ⁢(d)).superscript𝐻1𝐹superscript𝐻2𝑑1¯𝑌subscript𝑍ℓ𝑑superscript𝐻2𝑑𝑌subscript𝑍ℓ𝑑H^{1}\left(\mathbb F,H^{2d-1}(\overline{Y},\mathbb Z_{\ell}(d))\right)\subset H% ^{2d}(Y,\mathbb Z_{\ell}(d)).italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_d - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_Y end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_d ) ) ) ⊂ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_d end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_Y , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_d ) ) .

L’argument de la preuve du lemme 4.2 montre que le facteur direct de Künneth

H1⁢(F,H2⁢d−1⁢(Y¯,Zℓ⁢(d)))⊂H1⁢(F,H2⁢d+1⁢(X¯,Zℓ⁢(d)))superscript𝐻1𝐹superscript𝐻2𝑑1¯𝑌subscript𝑍ℓ𝑑superscript𝐻1𝐹superscript𝐻2𝑑1¯𝑋subscript𝑍ℓ𝑑H^{1}\left(\mathbb F,H^{2d-1}(\overline{Y},\mathbb Z_{\ell}(d))\right)\subset H% ^{1}\left(\mathbb F,H^{2d+1}(\overline{X},\mathbb Z_{\ell}(d))\right)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_d - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_Y end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_d ) ) ) ⊂ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_d + 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_d ) ) )

est dans l’image de l’application (1.3’) pour X𝑋Xitalic_X.

Lemme 4.4.

Soient C𝐶Citalic_C et S𝑆Sitalic_S deux variétés géométriquement connexes, projectives et lisses sur F𝐹\mathbb Fitalic_F, de dimension 1111 et 2222 respectivement et X:=C×FSassign𝑋subscript𝐹𝐶𝑆X:=C\times_{\mathbb F}Sitalic_X := italic_C × start_POSTSUBSCRIPT italic_F end_POSTSUBSCRIPT italic_S. L’image de l’application (1.3’) contient le facteur direct H1⁢(F,H1⁢(S¯,Zℓ⁢(1)))superscript𝐻1𝐹superscript𝐻1normal-¯𝑆subscript𝑍normal-ℓ1H^{1}\left(\mathbb F,H^{1}(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(1))\right)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ) de H1⁢(F,H3⁢(X¯,Zℓ⁢(2)))superscript𝐻1𝐹superscript𝐻3normal-¯𝑋subscript𝑍normal-ℓ2H^{1}\left(\mathbb F,H^{3}(\overline{X},\mathbb Z_{\ell}(2))\right)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) ).

Démonstration.

La suite de Kummer induit, par passage à la limite projective, une suite exacte

(4.5) Pic⁡(S)⊗ZZℓ⟶H2⁢(S,Zℓ⁢(1))⟶Tℓ⁢(Br⁡(S)).⟶subscripttensor-product𝑍Pic𝑆subscript𝑍ℓsuperscript𝐻2𝑆subscript𝑍ℓ1⟶subscript𝑇ℓBr𝑆\operatorname{Pic}(S)\otimes_{\mathbb Z}\mathbb Z_{\ell}\longrightarrow H^{2}(% S,\mathbb Z_{\ell}(1))\longrightarrow T_{\ell}(\operatorname{Br}(S)).roman_Pic ( italic_S ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ⟶ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_S , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ⟶ italic_T start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Br ( italic_S ) ) .

Montrons que l’application composée

{tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

est nulle. Un argument de poids, utilisant les conjectures de Weil démontrées par Deligne [Del74], montre que H1⁢(F,H1⁢(S¯,Zℓ⁢(1)))superscript𝐻1𝐹superscript𝐻1¯𝑆subscript𝑍ℓ1H^{1}\left(\mathbb F,H^{1}(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(1))\right)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ) est un groupe fini; voir [CTSS83, p. 781]. Comme tout module de Tate, le groupe Tℓ⁢(Br⁡(S))subscript𝑇ℓBr𝑆T_{\ell}(\operatorname{Br}(S))italic_T start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Br ( italic_S ) ) est sans torsion. L’exactitude de la suite (4.5) entraîne donc que H1⁢(F,H1⁢(S¯,Zℓ⁢(1)))superscript𝐻1𝐹superscript𝐻1¯𝑆subscript𝑍ℓ1H^{1}\left(\mathbb F,H^{1}(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(1))\right)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ) est dans l’image de

Pic⁡(S)⊗ZZℓ⟶H2⁢(S,Zℓ⁢(1)).⟶subscripttensor-product𝑍Pic𝑆subscript𝑍ℓsuperscript𝐻2𝑆subscript𝑍ℓ1\operatorname{Pic}(S)\otimes_{\mathbb Z}\mathbb Z_{\ell}\longrightarrow H^{2}(% S,\mathbb Z_{\ell}(1)).roman_Pic ( italic_S ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ⟶ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_S , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) .

D’après la borne de Hasse–Weil, il existe un 00-cycle ζ∈Pic⁡(C)𝜁Pic𝐶\zeta\in\operatorname{Pic}(C)italic_ζ ∈ roman_Pic ( italic_C ) de degré 1111; voir par exemple [Sou84, 1.5.3. Lemme 1]. Soit clC⁡(ζ)¯¯subscriptcl𝐶𝜁\overline{\operatorname{cl}_{C}(\zeta)}over¯ start_ARG roman_cl start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( italic_ζ ) end_ARG l’image de clC⁡(ζ)∈H2⁢(C,μn)subscriptcl𝐶𝜁superscript𝐻2𝐶subscript𝜇𝑛\operatorname{cl}_{C}(\zeta)\in H^{2}(C,\mu_{n})roman_cl start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( italic_ζ ) ∈ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_C , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) dans H2⁢(C¯,μn)superscript𝐻2¯𝐶subscript𝜇𝑛H^{2}(\overline{C},\mu_{n})italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ). On a un diagramme commutatif

{tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

Le carré de gauche commute par [Mil80, Proposition VI.9.4] (dont la preuve vaut sur un corps de base quelconque) et le carré de droite commute par les lemmes 3.2 et 2.3(b). Ceci implique que H1⁢(F,H1⁢(S¯,Zℓ⁢(1)))superscript𝐻1𝐹superscript𝐻1¯𝑆subscript𝑍ℓ1H^{1}\left(\mathbb F,H^{1}(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(1))\right)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ) est dans l’image de l’application (1.3’). ∎

Remarque 4.5.
  1. (i)

    Plus précisément, H1⁢(F,H1⁢(S¯,Zℓ⁢(2)))superscript𝐻1𝐹superscript𝐻1¯𝑆subscript𝑍ℓ2H^{1}\left(\mathbb F,H^{1}(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(2))\right)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) ) est dans l’image du noyau de la flèche composée

    Pic(S)tors⊗ZZℓ⟶H2(S,Zℓ(1))⟶H2(S¯,Zℓ(1)).\operatorname{Pic}(S)_{\operatorname{tors}}\otimes_{\mathbb Z}\mathbb Z_{\ell}% \longrightarrow H^{2}(S,\mathbb Z_{\ell}(1))\longrightarrow H^{2}(\overline{S}% ,\mathbb Z_{\ell}(1)).roman_Pic ( italic_S ) start_POSTSUBSCRIPT roman_tors end_POSTSUBSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ⟶ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_S , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ⟶ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) .
  2. (ii)

    Soit X=Y×FC𝑋subscript𝐹𝑌𝐶X=Y\times_{\mathbb F}Citalic_X = italic_Y × start_POSTSUBSCRIPT italic_F end_POSTSUBSCRIPT italic_C, où C𝐶Citalic_C est une courbe projective, lisse et géométriquement connexe, Y𝑌Yitalic_Y est une variété projective, lisse et géométriquement connexe de dimension d𝑑ditalic_d telle que H1⁢(F,H2⁢d−3⁢(Y¯,Zℓ⁢(d−1)))superscript𝐻1𝐹superscript𝐻2𝑑3¯𝑌subscript𝑍ℓ𝑑1H^{1}(\mathbb F,H^{2d-3}(\overline{Y},\mathbb Z_{\ell}(d-1)))italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_d - 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_Y end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_d - 1 ) ) ) est dans l’image de l’application (1.3’) pour Y𝑌Yitalic_Y. Alors l’argument de la preuve du lemme 4.4 montre que le facteur de Künneth H1⁢(F,H2⁢d−3⁢(Y¯,Zℓ⁢(d−1)))⊂H1⁢(F,H2⁢d−1⁢(X¯,Zℓ⁢(d)))superscript𝐻1𝐹superscript𝐻2𝑑3¯𝑌subscript𝑍ℓ𝑑1superscript𝐻1𝐹superscript𝐻2𝑑1¯𝑋subscript𝑍ℓ𝑑H^{1}\left(\mathbb F,H^{2d-3}(\overline{Y},\mathbb Z_{\ell}(d-1))\right)% \subset H^{1}\left(\mathbb F,H^{2d-1}(\overline{X},\mathbb Z_{\ell}(d))\right)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_d - 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_Y end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_d - 1 ) ) ) ⊂ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 italic_d - 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_d ) ) ) est dans l’image de l’application (1.3’) pour X𝑋Xitalic_X.

Lemme 4.6.

Soient C𝐶Citalic_C et S𝑆Sitalic_S deux variétés géométriquement connexes, projectives et lisses sur F𝐹\mathbb Fitalic_F, de dimension 1111 et 2222 respectivement et X:=C×FSassign𝑋subscript𝐹𝐶𝑆X:=C\times_{\mathbb F}Sitalic_X := italic_C × start_POSTSUBSCRIPT italic_F end_POSTSUBSCRIPT italic_S. Supposons que l’on ait b2⁢(S¯)=ρ⁢(S¯)subscript𝑏2normal-¯𝑆𝜌normal-¯𝑆b_{2}(\overline{S})=\rho(\overline{S})italic_b start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) = italic_ρ ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) et que G𝐺Gitalic_G agisse trivialement sur NS⁡(S¯)normal-NSnormal-¯𝑆\operatorname{NS}(\overline{S})roman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ). Alors l’image de l’application (1.3’) contient le facteur direct H1⁢(F,H2⁢(S¯,Zℓ⁢(1))⊗ZℓH1⁢(C¯,Zℓ⁢(1)))superscript𝐻1𝐹subscripttensor-productsubscript𝑍normal-ℓsuperscript𝐻2normal-¯𝑆subscript𝑍normal-ℓ1superscript𝐻1normal-¯𝐶subscript𝑍normal-ℓ1H^{1}\left(\mathbb F,H^{2}(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(1))\otimes_{\mathbb Z% _{\ell}}H^{1}(\overline{C},\mathbb Z_{\ell}(1))\right)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ) de H1⁢(F,H3⁢(X¯,Zℓ⁢(2)))superscript𝐻1𝐹superscript𝐻3normal-¯𝑋subscript𝑍normal-ℓ2H^{1}\left(\mathbb F,H^{3}(\overline{X},\mathbb Z_{\ell}(2))\right)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) ).

Démonstration.

Soit n𝑛nitalic_n un entier inversible dans F𝐹\mathbb Fitalic_F. On pose

Pic0⁡(C)subscriptPic0𝐶\displaystyle\operatorname{Pic}_{0}(C)roman_Pic start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_C ) :=Ker⁡(Pic⁡(C)→degZ),assignabsentKerdegree→Pic𝐶𝑍\displaystyle:=\operatorname{Ker}\left(\operatorname{Pic}(C)\xrightarrow{\deg}% \mathbb Z\right),:= roman_Ker ( roman_Pic ( italic_C ) start_ARROW overroman_deg → end_ARROW italic_Z ) ,
(C⁢H2⁢(X)/n)0subscript𝐶superscript𝐻2𝑋𝑛0\displaystyle(CH^{2}(X)/n)_{0}( italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X ) / italic_n ) start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT :=Ker⁡(C⁢H2⁢(X)/n⟶C⁢H2⁢(X¯)/n),assignabsentKer⟶𝐶superscript𝐻2𝑋𝑛𝐶superscript𝐻2¯𝑋𝑛\displaystyle:=\operatorname{Ker}\left(CH^{2}(X)/n\longrightarrow CH^{2}(% \overline{X})/n\right),:= roman_Ker ( italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X ) / italic_n ⟶ italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG ) / italic_n ) ,
H02⁢(C,μn)subscriptsuperscript𝐻20𝐶subscript𝜇𝑛\displaystyle H^{2}_{0}(C,\mu_{n})italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_C , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) :=Ker⁡(H2⁢(C,μn)⟶H2⁢(C¯,μn)),etassignabsentKer⟶superscript𝐻2𝐶subscript𝜇𝑛superscript𝐻2¯𝐶subscript𝜇𝑛et\displaystyle:=\operatorname{Ker}\left(H^{2}(C,\mu_{n})\longrightarrow H^{2}(% \overline{C},\mu_{n})\right),\quad\text{et}:= roman_Ker ( italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_C , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) ⟶ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ) ) , et
H04⁢(X,μn⊗2)subscriptsuperscript𝐻40𝑋superscriptsubscript𝜇𝑛tensor-productabsent2\displaystyle H^{4}_{0}\left(X,\mu_{n}^{\otimes 2}\right)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 4 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_X , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ 2 end_POSTSUPERSCRIPT ) :=Ker⁡(H2⁢(X,μn⊗2)⟶H2⁢(X¯,μn⊗2)).assignabsentKer⟶superscript𝐻2𝑋superscriptsubscript𝜇𝑛tensor-productabsent2superscript𝐻2¯𝑋superscriptsubscript𝜇𝑛tensor-productabsent2\displaystyle:=\operatorname{Ker}\left(H^{2}\left(X,\mu_{n}^{\otimes 2}\right)% \longrightarrow H^{2}\left(\overline{X},\mu_{n}^{\otimes 2}\right)\right).:= roman_Ker ( italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ 2 end_POSTSUPERSCRIPT ) ⟶ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ 2 end_POSTSUPERSCRIPT ) ) .

Considérons le diagramme commutatif

(4.6) {tikzcd}

La flèche horizontale supérieure gauche est (3.11). Comme Br⁡(F)=0Br𝐹0\operatorname{Br}(\mathbb F)=0roman_Br ( italic_F ) = 0, les flèches naturelles Pic(C)→Pic(C¯)G\operatorname{Pic}(C)\to\operatorname{Pic}(\overline{C})^{G}roman_Pic ( italic_C ) → roman_Pic ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT et Pic(S)→Pic(S¯)G\operatorname{Pic}(S)\to\operatorname{Pic}(\overline{S})^{G}roman_Pic ( italic_S ) → roman_Pic ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT sont bijectives. En particulier l’homomorphisme (3.11) est un isomorphisme pour C𝐶Citalic_C. Le rectangle de gauche est induit par (3.14) et commute d’après le lemme 3.4, le carré commutatif supérieur droit vient de la compatibilité de l’application cycle et du cup-produit. La commutativité du carré inférieur gauche suit de la fonctorialité du cup-produit en cohomologie galoisienne, et celle du carré inférieur droit se déduit de la commutativité, pour tout α∈H2⁢(S,μn)𝛼superscript𝐻2𝑆subscript𝜇𝑛\alpha\in H^{2}(S,\mu_{n})italic_α ∈ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_S , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT ), du carré

{tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

ce qui suit du lemme 3.2. On veut passer à la limite sur n=ℓm𝑛superscriptℓ𝑚n=\ell^{m}italic_n = roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_m end_POSTSUPERSCRIPT, m≥0𝑚0m\geq 0italic_m ≥ 0, dans le diagramme (4.6). Comme PicS/F0⁡(F¯)subscriptsuperscriptPic0𝑆𝐹¯𝐹\operatorname{Pic}^{0}_{S/\mathbb F}(\overline{\mathbb F})roman_Pic start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_S / italic_F end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_F end_ARG ) est divisible, en tensorisant la suite exacte courte

(4.7) {tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

par le groupe fini H1⁢(C¯,μℓm)superscript𝐻1¯𝐶subscript𝜇superscriptℓ𝑚H^{1}(\overline{C},\mu_{{\ell}^{m}})italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_m end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ), on obtient un isomorphisme

Pic⁡(S¯)⊗ZH1⁢(C¯,μℓm)≃NS⁡(S¯)⊗ZH1⁢(C¯,μℓm).similar-to-or-equalssubscripttensor-product𝑍Pic¯𝑆superscript𝐻1¯𝐶subscript𝜇superscriptℓ𝑚subscripttensor-product𝑍NS¯𝑆superscript𝐻1¯𝐶subscript𝜇superscriptℓ𝑚\operatorname{Pic}(\overline{S})\otimes_{\mathbb Z}H^{1}(\overline{C},\mu_{{% \ell}^{m}})\simeq\operatorname{NS}(\overline{S})\otimes_{\mathbb Z}H^{1}(% \overline{C},\mu_{{\ell}^{m}}).roman_Pic ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_m end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) ≃ roman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_m end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) .

Comme NS⁡(S¯)NS¯𝑆\operatorname{NS}(\overline{S})roman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) est un Z𝑍\mathbb Zitalic_Z-module de type fini, le lemme 2.1(b) entraîne

lim←m⁡(Pic⁡(S¯)⊗ZH1⁢(C¯,μℓm))≃NS⁡(S¯)⊗ZH1⁢(C¯,Zℓ).similar-to-or-equalssubscriptprojective-limit𝑚subscripttensor-product𝑍Pic¯𝑆superscript𝐻1¯𝐶subscript𝜇superscriptℓ𝑚subscripttensor-product𝑍NS¯𝑆superscript𝐻1¯𝐶subscript𝑍ℓ\varprojlim_{m}\left(\operatorname{Pic}(\overline{S})\otimes_{\mathbb Z}H^{1}(% \overline{C},\mu_{\ell^{m}})\right)\simeq\operatorname{NS}(\overline{S})% \otimes_{\mathbb Z}H^{1}(\overline{C},\mathbb Z_{\ell}).start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_m end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Pic ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_m end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) ) ≃ roman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ) .

Les groupes JC⁢(F)subscript𝐽𝐶𝐹J_{C}(\mathbb F)italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( italic_F ) et JC⁢(F¯)⁢[n]subscript𝐽𝐶¯𝐹delimited-[]𝑛J_{C}(\overline{\mathbb F})[n]italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_F end_ARG ) [ italic_n ] sont finis, Pic⁡(S)=H0⁢(F,Pic⁡(S¯))Pic𝑆superscript𝐻0𝐹Pic¯𝑆\operatorname{Pic}(S)=H^{0}(\mathbb F,\operatorname{Pic}(\overline{S}))roman_Pic ( italic_S ) = italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , roman_Pic ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) ) est un Z𝑍\mathbb Zitalic_Z-module de type fini, les groupes de cohomologie étale des variétés C¯,S¯¯𝐶¯𝑆\overline{C},\overline{S}over¯ start_ARG italic_C end_ARG , over¯ start_ARG italic_S end_ARG et X¯¯𝑋\overline{X}over¯ start_ARG italic_X end_ARG à valeurs dans μn⊗jsuperscriptsubscript𝜇𝑛tensor-productabsent𝑗\mu_{n}^{\otimes j}italic_μ start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT ⊗ italic_j end_POSTSUPERSCRIPT sont finis, et ceux à valeurs dans Zℓsubscript𝑍ℓ\mathbb Z_{\ell}italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT sont des Zℓsubscript𝑍ℓ\mathbb Z_{\ell}italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT-modules de type fini. Par passage à la limite dans le diagramme commutatif (4.6) sur n=ℓm𝑛superscriptℓ𝑚n=\ell^{m}italic_n = roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_m end_POSTSUPERSCRIPT, m≥0𝑚0m\geq 0italic_m ≥ 0, en utilisant les lemmes 2.1, 2.2 et 2.3(b), on obtient alors le diagramme commutatif suivant:

(4.8) {tikzcd}

Ici

H02⁢(C,Zℓ⁢(1))subscriptsuperscript𝐻20𝐶subscript𝑍ℓ1\displaystyle H^{2}_{0}(C,\mathbb Z_{\ell}(1))italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_C , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) :=Ker⁡(H2⁢(C,Zℓ⁢(1))⟶H2⁢(C¯,Zℓ⁢(1))),assignabsentKer⟶superscript𝐻2𝐶subscript𝑍ℓ1superscript𝐻2¯𝐶subscript𝑍ℓ1\displaystyle:=\operatorname{Ker}\left(H^{2}(C,\mathbb Z_{\ell}(1))% \longrightarrow H^{2}(\overline{C},\mathbb Z_{\ell}(1))\right),:= roman_Ker ( italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_C , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ⟶ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ) ,
H04⁢(X,Zℓ⁢(2))subscriptsuperscript𝐻40𝑋subscript𝑍ℓ2\displaystyle H^{4}_{0}(X,\mathbb Z_{\ell}(2))italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 4 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_X , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) :=Ker⁡(H4⁢(X,Zℓ⁢(2))→H4⁢(X¯,Zℓ⁢(2))).assignabsentKer→superscript𝐻4𝑋subscript𝑍ℓ2superscript𝐻4¯𝑋subscript𝑍ℓ2\displaystyle:=\operatorname{Ker}\left(H^{4}(X,\mathbb Z_{\ell}(2))\to H^{4}(% \overline{X},\mathbb Z_{\ell}(2))\right).:= roman_Ker ( italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 4 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 4 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) ) .

Pour conclure, il suffit alors de démontrer que la composée

(4.9) {tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

apparaissant dans le coin inférieur gauche du diagramme (4.8) est surjective. Par [Mil80, Corollary V.3.28(d)], le conoyau de la flèche injective NS⁡(S¯)⊗ZZℓ→H2⁢(S¯,Zℓ⁢(1))→subscripttensor-product𝑍NS¯𝑆subscript𝑍ℓsuperscript𝐻2¯𝑆subscript𝑍ℓ1\operatorname{NS}(\overline{S})\otimes_{\mathbb Z}\mathbb Z_{\ell}\to H^{2}(% \overline{S},\mathbb Z_{\ell}(1))roman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) est sans torsion. Comme ρ⁢(S¯)=b2⁢(S¯)𝜌¯𝑆subscript𝑏2¯𝑆\rho(\overline{S})=b_{2}(\overline{S})italic_ρ ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) = italic_b start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ), cette injection est un isomorphisme, ce qui implique que la deuxième flèche dans (4.9) est un isomorphisme. Comme PicS/F0⁡(F¯)subscriptsuperscriptPic0𝑆𝐹¯𝐹\operatorname{Pic}^{0}_{S/\mathbb F}(\overline{\mathbb F})roman_Pic start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_S / italic_F end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_F end_ARG ) est de torsion et Qℓ/Zℓ⊗ZZℓ≃Qℓ/Zℓsimilar-to-or-equalssubscripttensor-product𝑍subscript𝑄ℓsubscript𝑍ℓsubscript𝑍ℓsubscript𝑄ℓsubscript𝑍ℓ\mathbb Q_{\ell}/\mathbb Z_{\ell}\otimes_{\mathbb Z}\mathbb Z_{\ell}\simeq% \mathbb Q_{\ell}/\mathbb Z_{\ell}italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT / italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ≃ italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT / italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT, on a un isomorphisme G𝐺Gitalic_G-équivariant PicS/F0⁡(F¯)⊗ZZℓ≃PicS/F0⁡(F¯)⁢{ℓ}similar-to-or-equalssubscripttensor-product𝑍subscriptsuperscriptPic0𝑆𝐹¯𝐹subscript𝑍ℓsubscriptsuperscriptPic0𝑆𝐹¯𝐹ℓ\operatorname{Pic}^{0}_{S/\mathbb F}(\overline{\mathbb F})\otimes_{\mathbb Z}{% \mathbb Z_{\ell}}\simeq\operatorname{Pic}^{0}_{S/\mathbb F}(\overline{\mathbb F% })\{\ell\}roman_Pic start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_S / italic_F end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_F end_ARG ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ≃ roman_Pic start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_S / italic_F end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_F end_ARG ) { roman_ℓ } et donc le théorème de Lang [Lan56a, Theorem 2] appliqué à (PicS/F0)redsubscriptsubscriptsuperscriptPic0𝑆𝐹red(\operatorname{Pic}^{0}_{S/\mathbb F})_{\operatorname{red}}( roman_Pic start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_S / italic_F end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT roman_red end_POSTSUBSCRIPT donne H1⁢(F,PicS/F0⁡(F¯)⊗ZZℓ)=0superscript𝐻1𝐹subscripttensor-product𝑍subscriptsuperscriptPic0𝑆𝐹¯𝐹subscript𝑍ℓ0H^{1}(\mathbb F,\operatorname{Pic}^{0}_{S/\mathbb F}(\overline{\mathbb F})% \otimes_{\mathbb Z}{\mathbb Z_{\ell}})=0italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , roman_Pic start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_S / italic_F end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_F end_ARG ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ) = 0. On tensorise la suite (4.7) par Zℓsubscript𝑍ℓ\mathbb Z_{\ell}italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT et on passe à la cohomologie galoisienne. On en déduit que la flèche naturelle Pic(S)⊗ZZℓ→NS(S¯)G⊗ZZℓ\operatorname{Pic}(S)\otimes_{\mathbb Z}\mathbb Z_{\ell}\to\operatorname{NS}(% \overline{S})^{G}\otimes_{\mathbb Z}\mathbb Z_{\ell}roman_Pic ( italic_S ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT → roman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT est surjective. Pour montrer la surjectivité de l’homomorphisme (4.9) et conclure, il suffit alors d’établir la surjectivité de la flèche

NS(S¯)G⊗ZH1(F,H1(C¯,Zℓ(1)))⟶H1(F,NS(S¯)⊗ZH1(C¯,Zℓ(1)))\operatorname{NS}(\overline{S})^{G}\otimes_{\mathbb Z}H^{1}\left(\mathbb F,H^{% 1}(\overline{C},\mathbb Z_{\ell}(1))\right)\longrightarrow H^{1}\left(\mathbb F% ,\operatorname{NS}(\overline{S})\otimes_{\mathbb Z}H^{1}(\overline{C},\mathbb Z% _{\ell}(1))\right)roman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ) ⟶ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , roman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) )

donnée par le cup-produit en cohomologie galoisienne. Par hypothèse le groupe G𝐺Gitalic_G agit trivialement sur NS⁡(S¯)NS¯𝑆\operatorname{NS}(\overline{S})roman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ). En écrivant NS⁡(S¯)NS¯𝑆\operatorname{NS}(\overline{S})roman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) comme la somme directe de son sous-groupe de torsion et d’un sous-module libre, on se réduit à vérifier que pour tout m≥1𝑚1m\geq 1italic_m ≥ 1, la flèche naturelle

φm:H1⁢(F,H1⁢(C¯,Zℓ⁢(1)))/ℓm⟶H1⁢(F,H1⁢(C¯,μℓm)):subscript𝜑𝑚⟶superscript𝐻1𝐹superscript𝐻1¯𝐶subscript𝑍ℓ1superscriptℓ𝑚superscript𝐻1𝐹superscript𝐻1¯𝐶subscript𝜇superscriptℓ𝑚\varphi_{m}:H^{1}\left(\mathbb F,H^{1}(\overline{C},\mathbb Z_{\ell}(1))\right% )/\ell^{m}\longrightarrow H^{1}\left(\mathbb F,H^{1}(\overline{C},\mu_{\ell^{m% }})\right)italic_φ start_POSTSUBSCRIPT italic_m end_POSTSUBSCRIPT : italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ) / roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_m end_POSTSUPERSCRIPT ⟶ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_m end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) )

est un isomorphisme. Comme H2⁢(C¯,Zℓ⁢(1))≃Zℓsimilar-to-or-equalssuperscript𝐻2¯𝐶subscript𝑍ℓ1subscript𝑍ℓH^{2}(\overline{C},\mathbb Z_{\ell}(1))\simeq\mathbb Z_{\ell}italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ≃ italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT est sans torsion, par [Mil80, Lemma V.1.11] la flèche naturelle

H1⁢(C¯,Zℓ⁢(1))/ℓm⟶H1⁢(C¯,μℓm)⟶superscript𝐻1¯𝐶subscript𝑍ℓ1superscriptℓ𝑚superscript𝐻1¯𝐶subscript𝜇superscriptℓ𝑚H^{1}(\overline{C},\mathbb Z_{\ell}(1))/\ell^{m}\longrightarrow H^{1}(% \overline{C},\mu_{\ell^{m}})italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) / roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_m end_POSTSUPERSCRIPT ⟶ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_m end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT )

est un isomorphisme. On a alors une suite exacte courte

{tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

Par passage à la cohomologie galoisienne, on obtient une suite exacte

{tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

La conclusion suit du fait que, d’après le lemme 2.3, on a

H2⁢(F,H1⁢(C¯,Zℓ⁢(1)))≃lim←m⁡H2⁢(F,H1⁢(C¯,μℓm))=0.∎similar-to-or-equalssuperscript𝐻2𝐹superscript𝐻1¯𝐶subscript𝑍ℓ1subscriptprojective-limit𝑚superscript𝐻2𝐹superscript𝐻1¯𝐶subscript𝜇superscriptℓ𝑚0H^{2}\left(\mathbb F,H^{1}(\overline{C},\mathbb Z_{\ell}(1))\right)\simeq% \varprojlim_{m}H^{2}\left(\mathbb F,H^{1}(\overline{C},\mu_{{\ell}^{m}})\right% )=0.\qeditalic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ) ≃ start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_m end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_m end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) ) = 0 . italic_∎
Lemme 4.7.

Soient E/F𝐸𝐹E/\mathbb Fitalic_E / italic_F une extension finie et M𝑀Mitalic_M un G𝐺Gitalic_G-module continu de type fini sur Zℓsubscript𝑍normal-ℓ\mathbb Z_{\ell}italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT. La flèche de corestriction ν:H1⁢(E,M)⟶H1⁢(F,M)normal-:𝜈normal-⟶superscript𝐻1𝐸𝑀superscript𝐻1𝐹𝑀\nu:H^{1}(E,M)\longrightarrow H^{1}(\mathbb F,M)italic_ν : italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_E , italic_M ) ⟶ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_M ) est surjective.

Démonstration.

Soit H:=Gal⁡(F¯/E)assign𝐻Gal¯𝐹𝐸H:=\operatorname{Gal}(\overline{\mathbb F}/E)italic_H := roman_Gal ( over¯ start_ARG italic_F end_ARG / italic_E ), et soit M0subscript𝑀0M_{0}italic_M start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT le noyau de la flèche Z⁢[G/H]⊗ZM→M→subscripttensor-product𝑍𝑍delimited-[]𝐺𝐻𝑀𝑀\mathbb Z[G/H]\otimes_{\mathbb Z}M\to Mitalic_Z [ italic_G / italic_H ] ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_M → italic_M induite par la norme Z⁢[G/H]→Z→𝑍delimited-[]𝐺𝐻𝑍\mathbb Z[G/H]\to\mathbb Zitalic_Z [ italic_G / italic_H ] → italic_Z. La flèche ν𝜈\nuitalic_ν s’identifie à l’homomorphisme induit H1⁢(F,Z⁢[G/H]⊗ZM)→H1⁢(F,M)→superscript𝐻1𝐹subscripttensor-product𝑍𝑍delimited-[]𝐺𝐻𝑀superscript𝐻1𝐹𝑀H^{1}\left(\mathbb F,\mathbb Z[G/H]\otimes_{\mathbb Z}M\right)\to H^{1}(% \mathbb F,M)italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_Z [ italic_G / italic_H ] ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_M ) → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_M ). Comme M0≃lim←n⁡M0/ℓnsimilar-to-or-equalssubscript𝑀0subscriptprojective-limit𝑛subscript𝑀0superscriptℓ𝑛M_{0}\simeq\varprojlim_{n}M_{0}/\ell^{n}italic_M start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ≃ start_LIMITOP under← start_ARG roman_lim end_ARG end_LIMITOP start_POSTSUBSCRIPT italic_n end_POSTSUBSCRIPT italic_M start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT / roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT et M0/ℓnsubscript𝑀0superscriptℓ𝑛M_{0}/\ell^{n}italic_M start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT / roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT est fini pour tout n≥1𝑛1n\geq 1italic_n ≥ 1, le lemme 2.3(a) donne H2⁢(F,M0)=0superscript𝐻2𝐹subscript𝑀00H^{2}(\mathbb F,M_{0})=0italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_F , italic_M start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ) = 0. La suite exacte longue en cohomologie galoisienne associée à

0⟶M0⟶Z⁢[G/H]⊗ZM⟶M⟶0⟶0subscript𝑀0⟶subscripttensor-product𝑍𝑍delimited-[]𝐺𝐻𝑀⟶𝑀⟶00\longrightarrow M_{0}\longrightarrow\mathbb Z[G/H]\otimes_{\mathbb Z}M% \longrightarrow M\longrightarrow 00 ⟶ italic_M start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ⟶ italic_Z [ italic_G / italic_H ] ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_M ⟶ italic_M ⟶ 0

nous permet de conclure. ∎

Démonstration du théorème 4.1.

Soient E/F𝐸𝐹E/\mathbb Fitalic_E / italic_F une extension finie et f:XE→X:𝑓→subscript𝑋𝐸𝑋f:X_{E}\to Xitalic_f : italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_E end_POSTSUBSCRIPT → italic_X la projection. Par les lemmes 2.4 et 3.3(a), on a le diagramme commutatif

{tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

Par les lemmes 3.3(b) et 4.7, la flèche verticale à droite est surjective. Il suffit alors de montrer que l’image de clXEsubscriptclsubscript𝑋𝐸\operatorname{cl}_{X_{E}}roman_cl start_POSTSUBSCRIPT italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_E end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT contient l’image de ιXEsubscript𝜄subscript𝑋𝐸\iota_{X_{E}}italic_ι start_POSTSUBSCRIPT italic_X start_POSTSUBSCRIPT italic_E end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT. On choisit une extension E/F𝐸𝐹E/\mathbb Fitalic_E / italic_F telle que Gal⁡(F¯/E)Gal¯𝐹𝐸\operatorname{Gal}(\overline{\mathbb F}/E)roman_Gal ( over¯ start_ARG italic_F end_ARG / italic_E ) agit trivialement sur NS⁡(S¯)NS¯𝑆\operatorname{NS}(\overline{S})roman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ). En remplaçant F𝐹\mathbb Fitalic_F par E𝐸Eitalic_E, on peut alors supposer que G𝐺Gitalic_G agit trivialement sur NS⁡(S¯)NS¯𝑆\operatorname{NS}(\overline{S})roman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ). Vue la décomposition de Künneth (4.3), la conclusion suit des lemmes 4.2, 4.4 et 4.6. ∎

Démonstration du théorème 1.3.

D’après le théorème 4.1, l’image de l’application (1.3’) contient l’image de ιXsubscript𝜄𝑋\iota_{X}italic_ι start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT. La conclusion suit de l’exactitude de la suite (4.2). ∎

5.  Preuve du théorème 1.4

Lemme 5.1.

Soit V𝑉Vitalic_V une variété projective, lisse et géométriquement connexe sur F𝐹\mathbb Fitalic_F. Alors on a un isomorphisme G𝐺Gitalic_G-équivariant H1⁢(V¯,Zℓ⁢(1))≃Tℓ⁢((PicV¯/F¯0)red)similar-to-or-equalssuperscript𝐻1normal-¯𝑉subscript𝑍normal-ℓ1subscript𝑇normal-ℓsubscriptsubscriptsuperscriptnormal-Pic0normal-¯𝑉normal-¯𝐹normal-redH^{1}(\overline{V},\mathbb Z_{\ell}(1))\simeq T_{\ell}((\operatorname{Pic}^{0}% _{\overline{V}/\overline{\mathbb F}})_{\operatorname{red}})italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_V end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ≃ italic_T start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( ( roman_Pic start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_V end_ARG / over¯ start_ARG italic_F end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT roman_red end_POSTSUBSCRIPT ).

Démonstration.

Pour tout n≥1𝑛1n\geq 1italic_n ≥ 1, la suite de Kummer donne H1⁢(V¯,μℓn)≃Pic⁡(V¯)⁢[ℓn]similar-to-or-equalssuperscript𝐻1¯𝑉subscript𝜇superscriptℓ𝑛Pic¯𝑉delimited-[]superscriptℓ𝑛H^{1}(\overline{V},\mu_{\ell^{n}})\simeq\operatorname{Pic}(\overline{V})[\ell^% {n}]italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_V end_ARG , italic_μ start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT ) ≃ roman_Pic ( over¯ start_ARG italic_V end_ARG ) [ roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT ] qui est un isomorphisme de G𝐺Gitalic_G-modules. Par passage à la limite projective sur n≥1𝑛1n\geq 1italic_n ≥ 1, on obtient H1⁢(V¯,Zℓ⁢(1))≃Tℓ⁢(Pic⁡(V¯))similar-to-or-equalssuperscript𝐻1¯𝑉subscript𝑍ℓ1subscript𝑇ℓPic¯𝑉H^{1}(\overline{V},\mathbb Z_{\ell}(1))\simeq T_{\ell}(\operatorname{Pic}(% \overline{V}))italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_V end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ≃ italic_T start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Pic ( over¯ start_ARG italic_V end_ARG ) ). On a une suite exacte courte

0⟶PicV¯0⁡(F¯)⁢{ℓ}⟶Pic⁡(V¯)⁢{ℓ}⟶M⟶0,⟶0superscriptsubscriptPic¯𝑉0¯𝐹ℓ⟶Pic¯𝑉ℓ⟶𝑀⟶00\longrightarrow\operatorname{Pic}_{\overline{V}}^{0}(\overline{\mathbb F})% \left\{\ell\right\}\longrightarrow\operatorname{Pic}(\overline{V})\left\{\ell% \right\}\longrightarrow M\longrightarrow 0,0 ⟶ roman_Pic start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_V end_ARG end_POSTSUBSCRIPT start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_F end_ARG ) { roman_ℓ } ⟶ roman_Pic ( over¯ start_ARG italic_V end_ARG ) { roman_ℓ } ⟶ italic_M ⟶ 0 ,

où M𝑀Mitalic_M est un Z𝑍\mathbb Zitalic_Z-module de type fini. Comme M𝑀Mitalic_M est fini, Tℓ⁢(M)=0subscript𝑇ℓ𝑀0T_{\ell}(M)=0italic_T start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_M ) = 0. Pour tout n≥1𝑛1n\geq 1italic_n ≥ 1, les foncteurs de ℓnsuperscriptℓ𝑛\ell^{n}roman_ℓ start_POSTSUPERSCRIPT italic_n end_POSTSUPERSCRIPT-torsion et de limite projective sont exacts à gauche, donc le foncteur Tℓ⁢(−)subscript𝑇ℓT_{\ell}(-)italic_T start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( - ) est exact à gauche. On conclut que l’on a

H1⁢(V¯,Zℓ⁢(1))≃Tℓ⁢(Pic⁡(V¯))≃Tℓ⁢((PicV¯/F¯0)red).∎similar-to-or-equalssuperscript𝐻1¯𝑉subscript𝑍ℓ1subscript𝑇ℓPic¯𝑉similar-to-or-equalssubscript𝑇ℓsubscriptsubscriptsuperscriptPic0¯𝑉¯𝐹redH^{1}\left(\overline{V},\mathbb Z_{\ell}(1)\right)\simeq T_{\ell}\left(% \operatorname{Pic}(\overline{V})\right)\simeq T_{\ell}\left(\left(% \operatorname{Pic}^{0}_{\overline{V}/\overline{\mathbb F}}\right)_{% \operatorname{red}}\right).\qeditalic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_V end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ≃ italic_T start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( roman_Pic ( over¯ start_ARG italic_V end_ARG ) ) ≃ italic_T start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( ( roman_Pic start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_V end_ARG / over¯ start_ARG italic_F end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT roman_red end_POSTSUBSCRIPT ) . italic_∎
Lemme 5.2.

Soient C𝐶Citalic_C et S𝑆Sitalic_S deux variétés géométriquement connexes, projectives et lisses sur F𝐹\mathbb Fitalic_F, de dimension 1111 et 2222 respectivement et X:=C×FSassign𝑋subscript𝐹𝐶𝑆X:=C\times_{\mathbb F}Sitalic_X := italic_C × start_POSTSUBSCRIPT italic_F end_POSTSUBSCRIPT italic_S. On suppose que l’on a

HomG⁢(NS⁡(S¯)⁢{ℓ},JC⁢(F¯)⁢{ℓ})=0𝑒𝑡HomF−gr⁡((PicS/F0)red,JC)=0.formulae-sequencesubscriptHom𝐺NS¯𝑆ℓsubscript𝐽𝐶¯𝐹ℓ0𝑒𝑡subscriptHom𝐹grsubscriptsubscriptsuperscriptPic0𝑆𝐹redsubscript𝐽𝐶0{\rm Hom}_{G}\left(\operatorname{NS}(\overline{S})\{\ell\},J_{C}(\overline{% \mathbb F})\left\{\ell\right\}\right)=0\quad\text{et}\quad\operatorname{Hom}_{% \mathbb F-{\rm gr}}\left(\left(\operatorname{Pic}^{0}_{S/\mathbb F}\right)_{% \operatorname{red}},J_{C}\right)=0.roman_Hom start_POSTSUBSCRIPT italic_G end_POSTSUBSCRIPT ( roman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) { roman_ℓ } , italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_F end_ARG ) { roman_ℓ } ) = 0 et roman_Hom start_POSTSUBSCRIPT italic_F - roman_gr end_POSTSUBSCRIPT ( ( roman_Pic start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_S / italic_F end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT roman_red end_POSTSUBSCRIPT , italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ) = 0 .

Alors

(H3⁢(S¯,Zℓ⁢(2))⊗ZℓH1⁢(C¯,Zℓ))G=0.superscriptsubscripttensor-productsubscript𝑍ℓsuperscript𝐻3¯𝑆subscript𝑍ℓ2superscript𝐻1¯𝐶subscript𝑍ℓ𝐺0\left(H^{3}\left(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(2)\right)\otimes_{\mathbb Z_{% \ell}}H^{1}\left(\overline{C},\mathbb Z_{\ell}\right)\right)^{G}=0.( italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ) ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT = 0 .
Démonstration.

D’après [Gro68, (8.12)] ou [CTSk21, Prop. 5.2.10], on a un isomorphisme de G𝐺Gitalic_G-modules

H3⁢(S¯,Zℓ⁢(2))tors≃Hom⁡(NS⁡(S¯)⁢{ℓ},Qℓ/Zℓ⁢(1)).similar-to-or-equalssuperscript𝐻3subscript¯𝑆subscript𝑍ℓ2torsHomNS¯𝑆ℓsubscript𝑄ℓsubscript𝑍ℓ1H^{3}(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(2))_{\operatorname{tors}}\simeq% \operatorname{Hom}\left(\operatorname{NS}(\overline{S})\left\{\ell\right\},% \mathbb Q_{\ell}/\mathbb Z_{\ell}(1)\right).italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) start_POSTSUBSCRIPT roman_tors end_POSTSUBSCRIPT ≃ roman_Hom ( roman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) { roman_ℓ } , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT / italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) .

D’après le lemme 5.1, on a H1⁢(C¯,Zℓ⁢(1))≃Tℓ⁢(JC⁢(F¯))similar-to-or-equalssuperscript𝐻1¯𝐶subscript𝑍ℓ1subscript𝑇ℓsubscript𝐽𝐶¯𝐹H^{1}(\overline{C},\mathbb Z_{\ell}(1))\simeq T_{\ell}(J_{C}(\overline{\mathbb F% }))italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ≃ italic_T start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_F end_ARG ) ), donc

H3⁢(S¯,Zℓ⁢(2))tors⊗ZℓH1⁢(C¯,Zℓ)≃Hom⁡(NS⁡(S¯)⁢{ℓ},JC⁢(F¯)⁢{ℓ}).similar-to-or-equalssubscripttensor-productsubscript𝑍ℓsuperscript𝐻3subscript¯𝑆subscript𝑍ℓ2torssuperscript𝐻1¯𝐶subscript𝑍ℓHomNS¯𝑆ℓsubscript𝐽𝐶¯𝐹ℓH^{3}(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(2))_{\operatorname{tors}}\otimes_{\mathbb Z% _{\ell}}H^{1}(\overline{C},\mathbb Z_{\ell})\simeq\operatorname{Hom}\left(% \operatorname{NS}(\overline{S})\left\{\ell\right\},J_{C}(\overline{\mathbb F})% \left\{\ell\right\}\right).italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) start_POSTSUBSCRIPT roman_tors end_POSTSUBSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ) ≃ roman_Hom ( roman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) { roman_ℓ } , italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_F end_ARG ) { roman_ℓ } ) .

On en déduit

(5.1) (H3⁢(S¯,Zℓ⁢(2))tors⊗ZℓH1⁢(C¯,Zℓ))G=0.superscriptsubscripttensor-productsubscript𝑍ℓsuperscript𝐻3subscript¯𝑆subscript𝑍ℓ2torssuperscript𝐻1¯𝐶subscript𝑍ℓ𝐺0\left(H^{3}(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(2))_{\operatorname{tors}}\otimes_{% \mathbb Z_{\ell}}H^{1}(\overline{C},\mathbb Z_{\ell})\right)^{G}=0.( italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) start_POSTSUBSCRIPT roman_tors end_POSTSUBSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ) ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT = 0 .

Soit A:=(PicS/F0)redassign𝐴subscriptsubscriptsuperscriptPic0𝑆𝐹redA:=(\operatorname{Pic}^{0}_{S/\mathbb F})_{\operatorname{red}}italic_A := ( roman_Pic start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_S / italic_F end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT roman_red end_POSTSUBSCRIPT. Le théorème de Tate [Tate66, Main Theorem] donne

HomF−gr⁡(A,JC)⊗ZZℓ≃HomG⁡(Tℓ⁢(A¯),Tℓ⁢(JC¯)).similar-to-or-equalssubscripttensor-product𝑍subscriptHom𝐹gr𝐴subscript𝐽𝐶subscript𝑍ℓsubscriptHom𝐺subscript𝑇ℓ¯𝐴subscript𝑇ℓsubscript𝐽¯𝐶\operatorname{Hom}_{\mathbb F-\operatorname{gr}}(A,J_{C})\otimes_{\mathbb Z}% \mathbb Z_{\ell}\simeq\operatorname{Hom}_{G}\left(T_{\ell}(\overline{A}),T_{% \ell}(J_{\overline{C}})\right).roman_Hom start_POSTSUBSCRIPT italic_F - roman_gr end_POSTSUBSCRIPT ( italic_A , italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ≃ roman_Hom start_POSTSUBSCRIPT italic_G end_POSTSUBSCRIPT ( italic_T start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_A end_ARG ) , italic_T start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_J start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_C end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ) ) .

On a alors des isomorphismes

HomF−gr⁡(A,JC)⊗ZQℓsubscripttensor-product𝑍subscriptHom𝐹gr𝐴subscript𝐽𝐶subscript𝑄ℓ\displaystyle\operatorname{Hom}_{\mathbb F-\operatorname{gr}}(A,J_{C})\otimes_% {\mathbb Z}\mathbb Q_{\ell}roman_Hom start_POSTSUBSCRIPT italic_F - roman_gr end_POSTSUBSCRIPT ( italic_A , italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ≃HomG⁡(Vℓ⁢(A¯),Vℓ⁢(JC¯))similar-to-or-equalsabsentsubscriptHom𝐺subscript𝑉ℓ¯𝐴subscript𝑉ℓsubscript𝐽¯𝐶\displaystyle\simeq\operatorname{Hom}_{G}\left(V_{\ell}(\overline{A}),V_{\ell}% (J_{\overline{C}})\right)≃ roman_Hom start_POSTSUBSCRIPT italic_G end_POSTSUBSCRIPT ( italic_V start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_A end_ARG ) , italic_V start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_J start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_C end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ) )
≃HomG⁡(H1⁢(S¯,Qℓ⁢(1)),H1⁢(C¯,Qℓ⁢(1)))similar-to-or-equalsabsentsubscriptHom𝐺superscript𝐻1¯𝑆subscript𝑄ℓ1superscript𝐻1¯𝐶subscript𝑄ℓ1\displaystyle\simeq\operatorname{Hom}_{G}\left(H^{1}(\overline{S},\mathbb Q_{% \ell}(1)),H^{1}(\overline{C},\mathbb Q_{\ell}(1))\right)≃ roman_Hom start_POSTSUBSCRIPT italic_G end_POSTSUBSCRIPT ( italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) , italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) )
≃(H1⁢(S¯,Qℓ⁢(1))∨⊗QℓH1⁢(C¯,Qℓ⁢(1)))Gsimilar-to-or-equalsabsentsuperscriptsubscripttensor-productsubscript𝑄ℓsuperscript𝐻1superscript¯𝑆subscript𝑄ℓ1superscript𝐻1¯𝐶subscript𝑄ℓ1𝐺\displaystyle\simeq\left(H^{1}(\overline{S},\mathbb Q_{\ell}(1))^{\vee}\otimes% _{\mathbb Q_{\ell}}H^{1}(\overline{C},\mathbb Q_{\ell}(1))\right)^{G}≃ ( italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) start_POSTSUPERSCRIPT ∨ end_POSTSUPERSCRIPT ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT
≃(H3⁢(S¯,Qℓ⁢(1))⊗QℓH1⁢(C¯,Qℓ⁢(1)))Gsimilar-to-or-equalsabsentsuperscriptsubscripttensor-productsubscript𝑄ℓsuperscript𝐻3¯𝑆subscript𝑄ℓ1superscript𝐻1¯𝐶subscript𝑄ℓ1𝐺\displaystyle\simeq\left(H^{3}(\overline{S},\mathbb Q_{\ell}(1))\otimes_{% \mathbb Q_{\ell}}H^{1}(\overline{C},\mathbb Q_{\ell}(1))\right)^{G}≃ ( italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT
≃(H3⁢(S¯,Qℓ⁢(2))⊗QℓH1⁢(C¯,Qℓ))Gsimilar-to-or-equalsabsentsuperscriptsubscripttensor-productsubscript𝑄ℓsuperscript𝐻3¯𝑆subscript𝑄ℓ2superscript𝐻1¯𝐶subscript𝑄ℓ𝐺\displaystyle\simeq\left(H^{3}(\overline{S},\mathbb Q_{\ell}(2))\otimes_{% \mathbb Q_{\ell}}H^{1}(\overline{C},\mathbb Q_{\ell})\right)^{G}≃ ( italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ) ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT

Ici le premier isomorphisme suit du fait que les Zℓsubscript𝑍ℓ\mathbb Z_{\ell}italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT-modules Tℓ⁢(A¯)subscript𝑇ℓ¯𝐴T_{\ell}(\overline{A})italic_T start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_A end_ARG ) et Tℓ⁢(JC¯)subscript𝑇ℓsubscript𝐽¯𝐶T_{\ell}(J_{\overline{C}})italic_T start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( italic_J start_POSTSUBSCRIPT over¯ start_ARG italic_C end_ARG end_POSTSUBSCRIPT ) sont de type fini, le deuxième isomorphisme vient du lemme 5.1, et l’isomorphisme G𝐺Gitalic_G-équivariant H1⁢(S¯,Qℓ⁢(1))∨≃H3⁢(S¯,Qℓ⁢(1))similar-to-or-equalssuperscript𝐻1superscript¯𝑆subscript𝑄ℓ1superscript𝐻3¯𝑆subscript𝑄ℓ1H^{1}(\overline{S},\mathbb Q_{\ell}(1))^{\vee}\simeq H^{3}(\overline{S},% \mathbb Q_{\ell}(1))italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) start_POSTSUPERSCRIPT ∨ end_POSTSUPERSCRIPT ≃ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) est donné par la dualité de Poincaré ℓℓ\ellroman_ℓ-adique pour la surface S𝑆Sitalic_S; voir [Del74, Théorème (2.3)]. Par hypothèse, HomF−gr⁡(A,JC)=0subscriptHom𝐹gr𝐴subscript𝐽𝐶0\operatorname{Hom}_{\mathbb F-\operatorname{gr}}(A,J_{C})=0roman_Hom start_POSTSUBSCRIPT italic_F - roman_gr end_POSTSUBSCRIPT ( italic_A , italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ) = 0, donc

(H3⁢(S¯,Qℓ⁢(2))⊗QℓH1⁢(C¯,Qℓ))G=0.superscriptsubscripttensor-productsubscript𝑄ℓsuperscript𝐻3¯𝑆subscript𝑄ℓ2superscript𝐻1¯𝐶subscript𝑄ℓ𝐺0\left(H^{3}(\overline{S},\mathbb Q_{\ell}(2))\otimes_{\mathbb Q_{\ell}}H^{1}(% \overline{C},\mathbb Q_{\ell})\right)^{G}=0.( italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ) ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT = 0 .

Il s’en suit que

(5.2) ((H3⁢(S¯,Zℓ⁢(2))/tors)⊗ZℓH1⁢(C¯,Zℓ))G=0.superscriptsubscripttensor-productsubscript𝑍ℓsuperscript𝐻3¯𝑆subscript𝑍ℓ2torssuperscript𝐻1¯𝐶subscript𝑍ℓ𝐺0\left((H^{3}(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(2))/\operatorname{tors})\otimes_{% \mathbb Z_{\ell}}H^{1}(\overline{C},\mathbb Z_{\ell})\right)^{G}=0.( ( italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) / roman_tors ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ) ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT = 0 .

On tensorise la suite exacte courte de G𝐺Gitalic_G-modules

0⟶H3⁢(S¯,Zℓ⁢(2))tors⟶H3⁢(S¯,Zℓ⁢(2))⟶H3⁢(S¯,Zℓ⁢(2))/tors⟶0⟶0superscript𝐻3subscript¯𝑆subscript𝑍ℓ2tors⟶superscript𝐻3¯𝑆subscript𝑍ℓ2⟶superscript𝐻3¯𝑆subscript𝑍ℓ2tors⟶00\longrightarrow H^{3}(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(2))_{\operatorname{tors}}% \longrightarrow H^{3}(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(2))\longrightarrow H^{3}(% \overline{S},\mathbb Z_{\ell}(2))/\operatorname{tors}\longrightarrow 00 ⟶ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) start_POSTSUBSCRIPT roman_tors end_POSTSUBSCRIPT ⟶ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) ⟶ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) / roman_tors ⟶ 0

par le Zℓsubscript𝑍ℓ\mathbb Z_{\ell}italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT-module libre H1⁢(C¯,Zℓ)superscript𝐻1¯𝐶subscript𝑍ℓH^{1}(\overline{C},\mathbb Z_{\ell})italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ) et on passe aux G𝐺Gitalic_G-invariants. La conclusion suit de la combinaison de (5.1) et (5.2). ∎

Lemme 5.3.

Soient C𝐶Citalic_C et S𝑆Sitalic_S deux variétés géométriquement connexes, projectives et lisses sur F𝐹\mathbb Fitalic_F, de dimension 1111 et 2222 respectivement et X:=C×FSassign𝑋subscript𝐹𝐶𝑆X:=C\times_{\mathbb F}Sitalic_X := italic_C × start_POSTSUBSCRIPT italic_F end_POSTSUBSCRIPT italic_S. On suppose que l’on a b2⁢(S¯)=ρ⁢(S¯)subscript𝑏2normal-¯𝑆𝜌normal-¯𝑆b_{2}(\overline{S})=\rho(\overline{S})italic_b start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) = italic_ρ ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) et

HomG⁢(NS⁡(S¯)⁢{ℓ},JC⁢(F¯)⁢{ℓ})=0𝑒𝑡HomF−gr⁡((PicS/F0)red,JC)=0.formulae-sequencesubscriptHom𝐺NS¯𝑆ℓsubscript𝐽𝐶¯𝐹ℓ0𝑒𝑡subscriptHom𝐹grsubscriptsubscriptsuperscriptPic0𝑆𝐹redsubscript𝐽𝐶0{\rm Hom}_{G}\left(\operatorname{NS}(\overline{S})\{\ell\},J_{C}(\overline{% \mathbb F})\left\{\ell\right\}\right)=0\quad\text{et}\quad\operatorname{Hom}_{% \mathbb F-{\rm gr}}\left((\operatorname{Pic}^{0}_{S/\mathbb F})_{\operatorname% {red}},J_{C}\right)=0.roman_Hom start_POSTSUBSCRIPT italic_G end_POSTSUBSCRIPT ( roman_NS ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) { roman_ℓ } , italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_F end_ARG ) { roman_ℓ } ) = 0 et roman_Hom start_POSTSUBSCRIPT italic_F - roman_gr end_POSTSUBSCRIPT ( ( roman_Pic start_POSTSUPERSCRIPT 0 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT italic_S / italic_F end_POSTSUBSCRIPT ) start_POSTSUBSCRIPT roman_red end_POSTSUBSCRIPT , italic_J start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT ) = 0 .

Alors l’application cycle

clX:C⁢H2⁢(X)⊗Zℓ⟶H4⁢(X¯,Zℓ⁢(2))G:subscriptcl𝑋⟶tensor-product𝐶superscript𝐻2𝑋subscript𝑍ℓsuperscript𝐻4superscript¯𝑋subscript𝑍ℓ2𝐺\operatorname{cl}_{X}:CH^{2}(X)\otimes\mathbb Z_{\ell}\longrightarrow H^{4}% \left(\overline{X},\mathbb Z_{\ell}(2)\right)^{G}roman_cl start_POSTSUBSCRIPT italic_X end_POSTSUBSCRIPT : italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_X ) ⊗ italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ⟶ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 4 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT

est surjective.

Démonstration.

La formule de Künneth en cohomologie ℓℓ\ellroman_ℓ-adique nous donne un isomorphisme G𝐺Gitalic_G-équivariant

H4⁢(X¯,Zℓ⁢(2))≃H4⁢(S¯,Zℓ⁢(2))⊕[H3⁢(S¯,Zℓ⁢(2))⊗ZℓH1⁢(C¯,Zℓ)]⊕H2⁢(S¯,Zℓ⁢(1)).similar-to-or-equalssuperscript𝐻4¯𝑋subscript𝑍ℓ2direct-sumsuperscript𝐻4¯𝑆subscript𝑍ℓ2delimited-[]subscripttensor-productsubscript𝑍ℓsuperscript𝐻3¯𝑆subscript𝑍ℓ2superscript𝐻1¯𝐶subscript𝑍ℓsuperscript𝐻2¯𝑆subscript𝑍ℓ1H^{4}(\overline{X},\mathbb Z_{\ell}(2))\simeq H^{4}(\overline{S},\mathbb Z_{% \ell}(2))\oplus\left[H^{3}(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(2))\otimes_{\mathbb Z% _{\ell}}H^{1}(\overline{C},\mathbb Z_{\ell})\right]\oplus H^{2}(\overline{S},% \mathbb Z_{\ell}(1)).italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 4 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) ≃ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 4 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) ⊕ [ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT end_POSTSUBSCRIPT italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 1 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_C end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ) ] ⊕ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) .

Par le lemme (5.2) on obtient

H4⁢(X¯,Zℓ⁢(2))G≃H4⁢(S¯,Zℓ⁢(2))G⊕H2⁢(S¯,Zℓ⁢(1))G.similar-to-or-equalssuperscript𝐻4superscript¯𝑋subscript𝑍ℓ2𝐺direct-sumsuperscript𝐻4superscript¯𝑆subscript𝑍ℓ2𝐺superscript𝐻2superscript¯𝑆subscript𝑍ℓ1𝐺H^{4}(\overline{X},\mathbb Z_{\ell}(2))^{G}\simeq H^{4}(\overline{S},\mathbb Z% _{\ell}(2))^{G}\oplus H^{2}(\overline{S},\mathbb Z_{\ell}(1))^{G}.italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 4 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_X end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT ≃ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 4 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT ⊕ italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT .

On a le carré commutatif

{tikzcd}{tikzcd}\begin{tikzcd}

où les flèches verticales sont les applications cycle et les flèches horizontales sont induites par l’image réciproque et le cup-produit. Comme F𝐹\mathbb Fitalic_F est fini, d’après les estimations de Lang–Weil, S𝑆Sitalic_S admet un 00-cycle de degré 1111 (voir [Sou84, 1.5.3. Lemme 1]) et donc la flèche de degré C⁢H2⁢(S)⊗ZZℓ→H4⁢(S¯,Zℓ⁢(2))G=Zℓ→subscripttensor-product𝑍𝐶superscript𝐻2𝑆subscript𝑍ℓsuperscript𝐻4superscript¯𝑆subscript𝑍ℓ2𝐺subscript𝑍ℓCH^{2}(S)\otimes_{\mathbb Z}\mathbb Z_{\ell}\to H^{4}(\overline{S},\mathbb Z_{% \ell}(2))^{G}=\mathbb Z_{\ell}italic_C italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( italic_S ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 4 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT = italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT est surjective. Comme b2⁢(S¯)=ρ⁢(S¯)subscript𝑏2¯𝑆𝜌¯𝑆b_{2}(\overline{S})=\rho(\overline{S})italic_b start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ) = italic_ρ ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG ), par [Mil80, Corollary V.3.28(d)] la flèche Pic⁡(S)⊗ZZℓ→H2⁢(S¯,Zℓ⁢(1))G→subscripttensor-product𝑍Pic𝑆subscript𝑍ℓsuperscript𝐻2superscript¯𝑆subscript𝑍ℓ1𝐺\operatorname{Pic}(S)\otimes_{\mathbb Z}\mathbb Z_{\ell}\to H^{2}(\overline{S}% ,\mathbb Z_{\ell}(1))^{G}roman_Pic ( italic_S ) ⊗ start_POSTSUBSCRIPT italic_Z end_POSTSUBSCRIPT italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT → italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 2 end_POSTSUPERSCRIPT ( over¯ start_ARG italic_S end_ARG , italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 1 ) ) start_POSTSUPERSCRIPT italic_G end_POSTSUPERSCRIPT est aussi surjective. On conclut alors que la flèche verticale de droite est surjective, comme voulu. ∎

Démonstration du théorème 1.4.

(a) L’application (1.2’) est surjective d’après le lemme 5.3, donc le théorème 1.3 implique que l’application (1.3’) est surjective. (b) La partie (a) et un théorème de Kahn [CTSc21, Thm. 5.10] montrent que le groupe Hnr3⁢(F⁢(X),Qℓ/Zℓ⁢(2))subscriptsuperscript𝐻3nr𝐹𝑋subscript𝑄ℓsubscript𝑍ℓ2H^{3}_{\operatorname{nr}}(\mathbb F(X),\mathbb Q_{\ell}/\mathbb Z_{\ell}(2))italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT roman_nr end_POSTSUBSCRIPT ( italic_F ( italic_X ) , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT / italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) est divisible. Par hypothèse, il existe une variété projective et lisse V𝑉Vitalic_V de dimension ≤1absent1\leq 1≤ 1 et un morphisme f:V→S:𝑓→𝑉𝑆f:V\to Sitalic_f : italic_V → italic_S tels que pour tout corps algébriquement clos contenant F𝐹\mathbb Fitalic_F l’homomorphisme d’image directe f*:C⁢H0⁢(V)Q→C⁢H0⁢(S)Q:subscript𝑓→𝐶subscript𝐻0subscript𝑉𝑄𝐶subscript𝐻0subscript𝑆𝑄f_{*}:CH_{0}(V)_{\mathbb Q}\to CH_{0}(S)_{\mathbb Q}italic_f start_POSTSUBSCRIPT * end_POSTSUBSCRIPT : italic_C italic_H start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_V ) start_POSTSUBSCRIPT italic_Q end_POSTSUBSCRIPT → italic_C italic_H start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_S ) start_POSTSUBSCRIPT italic_Q end_POSTSUBSCRIPT est surjectif. Donc, pour tout m∈Z𝑚𝑍m\in\mathbb Zitalic_m ∈ italic_Z, tous P1,P2∈S⁢()subscript𝑃1subscript𝑃2𝑆P_{1},P_{2}\in S(\Omega)italic_P start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT , italic_P start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ∈ italic_S ( ) tels que m⁢P1𝑚subscript𝑃1mP_{1}italic_m italic_P start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT est rationnellement équivalent à m⁢P2𝑚subscript𝑃2mP_{2}italic_m italic_P start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT, et tout P∈C⁢()𝑃𝐶P\in C(\Omega)italic_P ∈ italic_C ( ), les 00-cycles m⋅(P,P1)⋅𝑚𝑃subscript𝑃1m\cdot(P,P_{1})italic_m ⋅ ( italic_P , italic_P start_POSTSUBSCRIPT 1 end_POSTSUBSCRIPT ), m⋅(P,P2)∈X⁢()⋅𝑚𝑃subscript𝑃2𝑋m\cdot(P,P_{2})\in X(\Omega)italic_m ⋅ ( italic_P , italic_P start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT ) ∈ italic_X ( ) sont rationnellement équivalents. On en déduit que l’homomorphisme

(idC×f)*:C⁢H0⁢(C×V)Q⟶C⁢H0⁢(X)Q:subscriptsubscriptid𝐶𝑓⟶𝐶subscript𝐻0subscript𝐶𝑉𝑄𝐶subscript𝐻0subscript𝑋𝑄(\operatorname{id}_{C}\times f)_{*}:CH_{0}\left(C\times V\right)_{\mathbb Q}% \longrightarrow CH_{0}\left(X\right)_{\mathbb Q}( roman_id start_POSTSUBSCRIPT italic_C end_POSTSUBSCRIPT × italic_f ) start_POSTSUBSCRIPT * end_POSTSUBSCRIPT : italic_C italic_H start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_C × italic_V ) start_POSTSUBSCRIPT italic_Q end_POSTSUBSCRIPT ⟶ italic_C italic_H start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_X ) start_POSTSUBSCRIPT italic_Q end_POSTSUBSCRIPT

est surjectif, et donc que C⁢H0⁢(X)Q𝐶subscript𝐻0subscript𝑋𝑄CH_{0}(X)_{\mathbb Q}italic_C italic_H start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT ( italic_X ) start_POSTSUBSCRIPT italic_Q end_POSTSUBSCRIPT est supporté en dimension 2222. Un argument de correspondances bien connu [CTK13, Proposition 3.2] implique alors que le groupe Hnr3⁢(F⁢(X),Qℓ/Zℓ⁢(2))subscriptsuperscript𝐻3nr𝐹𝑋subscript𝑄ℓsubscript𝑍ℓ2H^{3}_{\operatorname{nr}}(\mathbb F(X),\mathbb Q_{\ell}/\mathbb Z_{\ell}(2))italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT roman_nr end_POSTSUBSCRIPT ( italic_F ( italic_X ) , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT / italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) est annulé par un entier positif. Comme le groupe Hnr3⁢(F⁢(X),Qℓ/Zℓ⁢(2))subscriptsuperscript𝐻3nr𝐹𝑋subscript𝑄ℓsubscript𝑍ℓ2H^{3}_{\operatorname{nr}}(\mathbb F(X),\mathbb Q_{\ell}/\mathbb Z_{\ell}(2))italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT start_POSTSUBSCRIPT roman_nr end_POSTSUBSCRIPT ( italic_F ( italic_X ) , italic_Q start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT / italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT ( 2 ) ) est divisible, il est nul. ∎

Références

  • [Art71] M. Artin, On the joins of Hensel rings, Adv. Math. 7 (1971), 282–296.
  • [BO20] O. Benoist et J. C. Ottem, Failure of the integral Hodge conjecture for threefolds of Kodaira dimension zero, Comm. Math. Helv. 95 (2020), no. 1, 27–35.
  • [BO74] S. Bloch et A. Ogus, Gersten’s conjecture and the homology of schemes, Ann. Sci. École Norm. Sup. (4) 7 (1974), 181–201.
  • [CP15] F. Charles et A. Pirutka, La conjecture de Tate entière pour les cubiques de dimension quatre, Compos. Math. 151 (2015), no. 2, 253–264.
  • [CTK13] J.-L. Colliot-Thélène et B. Kahn, Cycles de codimension 2222 et H3superscript𝐻3H^{3}italic_H start_POSTSUPERSCRIPT 3 end_POSTSUPERSCRIPT non ramifié pour les variétés sur les corps finis, J. K-Theory 11 (2013), no. 1, 1–53.
  • [CTSS83] J.-L. Colliot-Thélène, J.-J. Sansuc et C. Soulé, Torsion dans le groupe de Chow de codimension deux, Duke Math. J. 50 (1983), no. 3, 763–801.
  • [CTSk21] J.-L. Colliot-Thélène et A. N. Skorobogatov, The Brauer–Grothendieck group. Ergebnisse der Mathematik und ihrer Grenzgebiete, vol. 71, Springer, Cham, 2021.
  • [CTSc21] J.-L. Colliot-Thélène et F. Scavia, Sur la conjecture de Tate entière pour le produit d’une courbe et d’une surface C⁢H0𝐶subscript𝐻0CH_{0}italic_C italic_H start_POSTSUBSCRIPT 0 end_POSTSUBSCRIPT-triviale sur un corps fini, prépublication arXiv:2001.10515v4 (2021).
  • [CTSz10] J.-L. Colliot-Thélène et T. Szamuely, Autour de la conjecture de Tate à coefficients Zℓsubscript𝑍normal-ℓ\mathbb{Z}_{\ell}italic_Z start_POSTSUBSCRIPT roman_ℓ end_POSTSUBSCRIPT pour les variétés sur les corps finis, dans: The geometry of algebraic cycles, pp. 83–98, Clay Math. Proc., vol. 9, Amer. Math. Soc., Providence, RI, 2010.
  • [Del74] P. Deligne, La conjecture de Weil. I, Publ. Math. Inst. Hautes Études Sci. 43 (1974), 273–307.
  • [Del77] by same author, Cohomologie étale: les points de départ (rédigé par J. F. Boutot), dans: Séminaire de Géométrie algébrique du Bois-Marie (SGA 4 1/2), pp. 4–75, Lecture Notes in Mathematics, vol. 569, Springer-Verlag, 1977.
  • [Gro68] A. Grothendieck, Le groupe de Brauer. III. Exemples et compléments, dans: Dix exposés sur la cohomologie des schémas, pp. 88–188, Adv. Stud. Pure Math., vol. 3, North-Holland, Amsterdam, 1968.
  • [God73] R. Godement, Topologie algébrique et théorie des faisceaux. Actualités Scientifiques et Industrielles, vol. 1252, Publications de l’Institut de Mathématique de l’Université de Strasbourg, XIII, Hermann, Paris, 1973.
  • [KS83] K. Kato et S. Saito, Unramified class field theory of arithmetical surfaces, Ann. of Math. (2), 118 (1983), no. 2, 241–275.
  • [Kle05] S. Kleiman, The Picard scheme, dans: Fundamental algebraic geometry, pp. 235-321, Math. Surveys Monogr., vol. 123, Amer. Math. Soc., Providence, RI, 2005.
  • [Lan56a] S. Lang, Algebraic groups over finite fields, Amer. J. Math. 78 (1956), 555–563.
  • [Lan56b] by same author, Unramified class field theory over function fields in several variables, Ann. of Math. (2) 64 (1956), 285–325.
  • [Mat89] H. Matsumura, Commutative ring theory. Cambridge Studies in Advanced Mathematics, vol. 8, Cambridge University Press, Cambridge, 1989.
  • [Mil80] J. S. Milne, Étale cohomology. Princeton Mathematical Series, vol. 33, Princeton University Press, Princeton, N.J., 1980.
  • [NSW08] J. Neukirch, A. Schmidt, et K. Wingberg, Cohomology of number fields. Second edition. Grundlehren der Mathematischen Wissenschaften, vol. 323, Springer-Verlag, Berlin, 2008.
  • [PS16] R. Parimala et V. Suresh, Degree 3333 cohomology of function fields of surfaces, Int. Math. Res. Not. IMRN (2016), no. 14, 4341–4374.
  • [Pir16] A. Pirutka, Sur la cohomologie non ramifiée en degré trois d’un produit, Bull. Soc. Math. France 144 (2016), no. 1, 53–75.
  • [Sch98] C. Schoen, An integral analog of the Tate conjecture for one-dimensional cycles on varieties over finite fields, Math. Ann. 311 (1998), no. 3, 493–500.
  • [SGA 4I] M. Artin, A. Grothendieck et J.-L. Verdier, Théorie des topos et cohomologie étale des schémas. Tome 1. Séminaire de Géométrie Algébrique du Bois-Marie 1963-1964 (SGA 4). Avec la collaboration de N. Bourbaki, P. Deligne et B. Saint-Donat. Lecture Notes in Mathematics, vol. 269, Springer-Verlag, Berlin-New York, 1972.
  • [SGA 4II] by same author, Théorie des topos et cohomologie étale des schémas. Tome 2. Séminaire de Géométrie Algébrique du Bois-Marie 1963-1964 (SGA 4). Avec la collaboration de N. Bourbaki, P. Deligne et B. Saint-Donat. Lecture Notes in Mathematics, vol. 270, Springer-Verlag, Berlin-New York, 1972.
  • [SGA 4III] by same author, Théorie des topos et cohomologie étale des schémas. Tome 3. Séminaire de Géométrie Algébrique du Bois-Marie 1963–1964 (SGA 4). Avec la collaboration de P. Deligne et B. Saint-Donat. Lecture Notes in Mathematics, vol. 305, Springer-Verlag, Berlin-New York, 1973.
  • [Sou84] C. Soulé, Groupes de Chow et K-théorie de variétés sur un corps fini, Math. Ann. 268 (1984), no. 3, 317–345.
  • [SP] The Stacks Project Authors, The Stacks Project, http://stacks.math.columbia.edu.
  • [Tate66] J. Tate, Endomorphisms of abelian varieties over finite fields, Invent. Math. 2 (1966), 134–144.
  • [Tate76] by same author, Relations between K2subscript𝐾2K_{2}italic_K start_POSTSUBSCRIPT 2 end_POSTSUBSCRIPT and Galois Cohomology, Invent. Math. 36 (1976), 257–274.
  • [Tot21] B. Totaro, The integral Hodge conjecture for 3333-folds of Kodaira dimension zero, J. Inst. Math. Jussieu 20 (2021), no. 5, 1697–1717.