Ç.Ü. Uzay Bilimleri ve Güneş Enerjisi Araştırma ve Uygulama Merkezi (UZAYMER):
I. Gözlem Koşulları ve Güncel ProjelerVolume: 2Issue: 1

UT50 teleskobu, Ritchey–Chrétien (RC) optiğine sahip ve GM4000 QCI Alman ekvatoryal kundaktan oluşmaktadır. 12 yuvalı FLI model filtre tekeri üzerinde standart UBVRI filtreleri ile gözlemler yapılmaktadır. QCI model odaklayıcı, filtre tekeri ile CCD arasında sıcaklık durumuna göre odak ayarı yapabilen bir kurguda bulunmaktadır. UT50’de geniş görüş alanına (30.4 açı dakikası) sahip 4096x4096 piksel (piksel ölçeği=0.891 açı saniye/piksel) FLI Proline PL16803 Monochrome model bir CCD kullanılmaktadır.

UZAYMER profesyonel bir gözlemevi altyapısına sahiptir. İnternet altyapısı elektrik kesintisinden bağımsız olup bu kesintiler gözlemleri etkilememektedir. Bunu sağlamak için UT50 teleskop binası 2 kVA’lık bir güç birimi (UPS) ile desteklenmektedir. Anlık veri indirme hızı $\sim$100 Mbps’dir. Teleskoba bağlı bilgisayarda (Win8) dış kullanım için güvenlik duvarı düzenlemeleri yapılmıştır. Uzaktan denetim masaüstü programları (Temaviewer, Anydesk vb) ile UT50 uzaktan kullanıma uygun hale getirilmiştir.

UT50 ile ilk ışık 2013 yılında alınmıştır (Emrahoğlu 2013). 2018 yılında Astronomi ve Astrofizik Anabili Dalı kurulana kadar teleskoplar bilimsel araştırmalarda etkin olarak kullanılamamıştır. 3 yıllık UT50 veri arşivi (65848 FITS dosyası) içerisindeki ötegezegen, standart yıldız, açık küme ve diğer gözlemlerden oluşan toplam 122 farklı kaynağın konumları Şekil 6’da gösterilmiştir. Bu kaynakların nesne türlerine göre dağılımı Şekil 7’de verilmektedir. UT50 teleskobu ile çoğunlukla lisansüstü tez çalışmalarında incelenen ötegezegenler gözlendiğinden ötegezegenler çoğunluktadır.

Bir normal yıldız (kütle aktaran - Donör) ve bir sıkı cismin (beyaz cüce, nötron yıldız veya kara delik) oluşturduğu çift sistemlerde donör yıldızdan sıkı cisim üzerine madde yığılmasıyla X-ışın yayınımı oluşmaktadır. Bu sistemler, X-ışın çiftleri olarak tanımlanmaktadır. Galaktik ya da galaksi ötesi X-ışın çiftleri (XRB), X-ışın astronomisinin temel araştırma konuları arasındadır. X-ışın çiftlerinin bir alt sınıfı olan Aşırı Parlak X-ışın kaynakları (APX) gökadaların merkez bölgesinde bulunmayan, ayrık kaynaklar olup X-ışını ışıtması L_X > 10³⁹ erg s^-1 ile Galaktik XRB’ler ve Aktif Galaktik Çekirdekler arasında bir sınıf olarak tanımlanmaktadırlar. Bazı modeller, APX’lerin içerdiği yıldız kütleli (< 100 M$\odot$) kara delikler veya nötron yıldızları üzerine Eddington limitini aşan miktarda (süper-Eddington) yığılmayla gözlenen yüksek ışıtmaya ulaşabileceğini önermektedir (Poutanen et al. 2013; Sutton et al. 2013; Bachetti et al. 2013; Israel et al. 2017b; Kaaret et al. 2017). Bazı modellerde ise, APX’lerde bulunabilecek orta-kütleli (100-10⁴ M$\odot$) kara delikler üzerine Eddington limitinin altında (sub-Eddington) yığılma oranıyla bu ışımanın oluşabileceği belirtilmektedir (Colbert & Mushotzky 1999; Madau & Rees 2001; Mezcua et al. 2015). M82 gökadasında bir APX X-2’den algılanan düzenli atımların (puls) keşfi ile bu çift sistemlerde süper-Eddington yığılma oranı ile yüksek ışıtmanın oluşma olasılığı önem kazanmıştır (Bachetti et al. 2014). Şimdiye kadar, keşfedilen ve buna benzer atım kaydedilen APX sayısı altıdır (Israel et al. 2017a; Fürst et al. 2016; Carpano et al. 2018; Sathyaprakash et al. 2019; Rodríguez Castillo et al. 2020).

Yeni nesil X-ışın uydularının (Chandra, XMM-Newton ve NuSTAR) gözlemleriyle bu kaynakların doğası hakkında önemli ipuçları elde edilmektedir. Chandra ve XMM-Newton gözlemevleri $\sim$0.2-10 keV ve NuSTAR ise 3-78 keV enerji aralığında fotonları algılamaktadır. APX’lerin doğasını incelemek amacıyla X-ışın gözlemlerinin yanı sıra çoklu dalga boyu gözlemleri (optik, kırmızı ötesi, radyo) önemli bilgiler sunmaktadır. Bu kaynakların optik karşılıklarının belirlenmesi için Hubble Uzay Teleskobu (HST) ve 4m+ sınıfı teleskop verilerinden yararlanılmaktadır.

UZAYMER çalışma grubu ve Rusya Bilimler Akademisi Özel Astrofizik Gözlemevi (SAO RAS)’nden bir grup araştırmacı ile gerçekleştirilen "APX’lerin X-ışın ve optik özelliklerinin belirlenmesi" hakkında yaptığımız çalışmalar özetle:

NGC 4490/4485 etkileşen galaksi çiftinde yedi APX’ten beşinin olası optik karşılıkları belirlenmiştir (Avdan et al. 2019). NGC 4490 galaksisinde bulunan APX’lerin konumlarının belirtildiği üç renk Chandra ve HST görüntüleri Şekil 8’de verilmiştir. HST arşiv verileri kullanılarak optik adayların mutlak parlaklıkları -3.5$-$-6.0 kadir arasında olduğu hesaplanmıştır. Optik adayların yaş ve kütle değerleri ve çevreleri ile olası bağlantılarını araştırmak için renk-kadir diyagramları kullanılmıştır. Adayların konumlarının, yakın yıldız grubu/kümesi içinde ya da yakınında olması durumunda olası oluşum ve fırlatma mekanizmaları araştırılmıştır (Şekil 9). X-ışın arşiv verileri analiz edilerek, kaynak doğasının anlaşılmasında önemli olan uzun ve kısa süreli akı değişkenlikleri incelenmiştir. Ayrıca, incelenen çift sistemlerde periyodik bir sinyalin bulunamadığı durumlarda, sıkı cismin (olası bir kara delik) kütlesinin yıldız kütleli kara deliklere (10-15M$\odot$) işaret ettiği belirlenmiştir. APX’lerin ışıma mekanizmasının anlaşılmasında önemli olan X-ışın ve optik özelliklerinin incelenmesi hakkında benzer çalışmalar; NGC 5474, NGC 3627 ve NGC 2500 galaksilerinde bulunan APX X-1 kaynakları (Avdan et al. 2016; Aksaker et al. 2019), NGC 4258 galaksisinde bulunan APX X-3 ve X-6 kaynakları için yapılmıştır (Avdan et al. 2016; Akyuz et al. 2020). Bununla birlikte NGC 1316’da 2019 Chandra arşiv verileri kullanılarak APX X-7 olarak adlandırılan yeni bir kaynak tanımlamıştır. APX X-7 çoklu dalga boylarında incelenerek sistemdeki sıkı cisim kütlesinin $\sim$ 8M$\odot$ olabileceği belirtilmiştir. Ayrıca donör yıldızının tayfsal enerji dağılımı kara cisim modeli ile modellenerek olası bir geç tayf türü (M tipi süper dev) yıldız olduğu belirlenmiştir (Allak et al. 2020).

Bununla birlikte, UZAYMER çalışma grubunun APX’lerin incelenmesinin yanı sıra Samanyolu ötesi yıldız kümeleri ile X-ışın çiftleri arasındaki ilişkinin araştırılması konusundaki çalışmaları sürdürülmektedir.

2020 yılında Nobel Fizik ödülünün verildiği ötegezegen araştırmaları (Mayor & Queloz 1995), gözlemsel astronominin popüler konularından biridir. Ötegezegenler, güneş sistemi dışında bir yıldızın etrafında keşfedilen gezegen(ler) sistemidir. Yer ve uzay tabanlı teleskoplarla farklı yöntemler kullanılarak günümüze kadar $\sim$ 5000 ötegezegen sistemi keşfedilmiştir (Winn & Fabrycky 2015). NASA’nın Kepler uydusu (Borucki et al. 2010) ile gözlenen ötegezegenler geçiş yöntemi kullanılarak keşfedilmiştir. Güncel ötegezegen sayımlarına bakıldığında yine geçiş yöntemi ile bulunan gezegenler çoğunluktadır. Barınak yıldızına yakın bir yörüngede dolanan bu nesnelerin yörünge dönemleri birkaç gün mertebesindedir.

Halen gözlemlerine devam eden ötegezegen keşif amaçlı çalışan teleskoplar için aday sistemlerdeki en önemli özelliklerden biri de zamanlamadır. Geçiş yaptığı bilinen ya da aday nesneler için bu geçişin başlangıç ve bitiş süresi ile geçiş orta zamanı hassas bir şekilde belirlenmelidir. Gözlem zamanının çok değerli olduğu uzay teleskoplarında gözlemi yapılacak bir sistem için tahsis edilecek gözlem süresinin hesaplanması gereklidir. Bu nedenle yer tabanlı gözlemevlerinin bu tür gözlemler için kullanılması gereklidir. UT50 ile gözlemi yapılan ötegezegen sistemlerinde amaç, barınak yıldızının önünden geçen gezegenin geçiş ortası zamanını hassas olarak belirlemenin yanı sıra varsa bu geçiş zaman değişimleri (TTV)’leri ve bu değişimlere neden olan etkileri ortaya çıkarmaktır. Geçiş ortası zamanlarındaki TTV değişimlerine dair ölçümler UT50 gibi küçük çaplı teleskoplarla yapılabilmektedir (Zellem et al. 2020).

UZAYMER’de gözlemi yapılan ötegezegen sistemlerinin ışık eğrisi çözümleri ve ön modelleme çalışmaları MaxIm DL, AstroImageJ (Collins et al. 2017) ve EXOFAST (Eastman et al. 2013) programları ile yapılmaktadır. Gözlemi yapılan gezegen sistemlerden birisi de WASP-52’dir (Hébrard et al. 2013). Şekil 10’da bu sistemin UT50 ile 23 Ekim 2020 gecesi alınan tipik bir geçiş gözlem verisinin EXOFAST ışık eğrisi model sonucu verilmiştir. Ayrıca bu gözlem verilerinden elde edilmiş olan bazı parametreler güncel çalışmalardan biri olan Salisbury et al. 2021’nin sonuçlarıyla karşılaştırmalı olarak Tablo 2’de sunulmuştur.

UZAYMER’de, güneş enerjisinden termal enerji üretmek için yalıtımlı silindirik model bir güneş havuzu ve vakum tüplü güneş kolektörleri kullanılmıştır (Şekil 12). Deneysel ve teorik çalışmalar sistemin enerji dağılımlarının uyumlu olduğunu göstermektedir (Şekil 13). Deneysel çalışmada sistemin deposundan çekilen ısı 7703 W, odaya aktarılan 5565 W dışarıdaki dağıtım kaybı 1846 W, radyatörün odaya veremediği ısı 292 W olmuştur. Teorik çalışmada ise sistemin deposundan çekilen ısı 7330 W, odaya aktarılan 5293 W dışarıdaki dağıtım kaybı 1759 W, radyatörün odaya veremediği 278 W ısı olmuştur. Bu sitem ile güneş enerjisinden elde edilen termal enerjiyle Merkezimizin ısı ve sıcak su ihtiyacının önemli bir bölümünü karşılayabileceği gösterilmiştir. Ayrıca, sistemin verimini etkileyen parametreler üzerinde çalışılmış ve enerji ve ekserji analizleri yapılmıştır (Atız 2014).

UZAYMER’de, yenilenebilir enerji kaynaklarından biri olan güneş enerjisi ile merkezimizin elektrik ihtiyacını karşılamak ve gerekli ölçümleri yapmak için polikristal hücrelerden üretilen 32 adet güneş panelinden oluşan 8,6 kW kapasiteli şebekeye bağlı bir mini güneş enerjisi santrali (mGES) 2018 yılında kurulmuştur. Bu sistem Ç.Ü bünyesinde bu ölçekte kurulan ilk GES özelliğini taşımaktadır (Şekil 1’de ). Güneş enerjisi ile UZAYMER’in elektrik ihtiyacının yaklaşık %80’i karşılanmaktadır. Ayrıca, verimi %16 olan fotovoltaik panellerin performansını etkileyen faktörler araştırılmıştır. Fotovoltaik panellerin günlük elektrik üretimi, güneş radyasyonu, rüzgâr hızı, sıcaklık değerleri gibi parametreler ölçülmüştür. Panel sıcaklığı, hava sıcaklığı, nem, rüzgâr hızı, panel yüzey tozu, gölgeleme faktörü ve dönüştürücü (invertör) kayıpları panellerin verimini %2-3 oranında etkilemektedir. Şekil 11’de merkezimizdeki GES’in yıllık elektrik üretiminin aylara göre dağılımı verilmiştir. Şekil 11’e göre, şebekeye verilen ortalama günlük elektrik miktarının, Aralık 2018’de 15 kWh en düşük, Temmuz 2019’da ise 44,136 kWh ile en yüksek değere ulaştığı görülmüştür (Gökçe 2020).

UZAYMER’de meteoroloji istasyonu olarak Davis Ventage Pro model ölçüm cihazı kullanılmaktadır. Meteoroloji istasyonu 19 Aralık 2012 tarihi itibariyle düzenli olarak nem, rüzgâr yönü ve rüzgâr şiddeti ile sıcaklık ve basınç ölçümleri yapmaktadır. Veri alma sıklığı 5 dakika olarak belirlenmiştir. Zaman zaman veri almadığı ya da teknik sorunların dışında toplam 568.925 ölçüm yapılmıştır. 20:00 - 03:00 saatleri aralığında 189.662 (toplam verinin %33’ünü oluşturmaktadır) veri alınmış bu veriler gece verileri olarak işaretlenmiştir. Meteorolojik parametrelerin gece (gözlem yapılan saatler) verilerinden oluşturulan gecelik ortalama değerleri ve bunların histogram grafikleri Şekil 14’de verilmiştir. Meteorolojik parametreler aşağıda listelenmiştir.

Tüm dünyada gözlemevleri için yer seçim çalışmasında güncel ve yüksek çözünürlüklü AstroGIS ¹¹ 1 astrogis.org.tr veri tabanındaki veriler kullanılmaktadır. AstroGIS veri tabanı çoğunlukla uydu ve model verilerinden üretildiğinden küresel yer seçimi çalışmaları için uygun olmasına rağmen lokal yer seçimler için de kullanılabilmektedir. UZAYMER’in konumu kullanılarak AstroGIS verilerinden elde edilen atmosferik parametrelere ait aylık ve yıllık değişimler Şekil 15’te ve yıllık istatistikler Tablo 3’de verilmiştir. UZAYMER’in AstroGIS verilerinden üretilen Astronomik Uygunluk İndeksi (SIAS)’ın A kategorisinde bulunan 2141 gözlemevi içerisinde 972. sırada bulunduğu belirlenmiştir (Aksaker et al. 2020).