De beschrijving van stralingstransport kan op drie afstandsschalen gebeuren:

-Macroscopisch: Voor afstanden veel groter dan de vrije weglengte voldoet de lichtintensiteit aan een diffusievergelijking. De diffusieconstante $D$ is een systeem parameter die uit de microscopie afgeleid moet worden. Enkele voorbeelden worden behandeld in hoofdstuk 2.

-Mesocopisch: Voor afstanden van de orde van één vrije weglengte wordt de beschrijving gegeven door de stralingstransportvergelijking voor de specifieke intensiteit. Dit is de ‘Boltzmann’ vergelijking voor het betreffende probleem. Op dit nivo moet men de vrije weglengte $\ell$ en de transportsnelheid $v$ kennen. Voor afstanden veel groter dan één vrije weglengte volgt dan de diffusievergelijking met diffusiecoëfficient $D=\frac{1}{3}v\ell$. Interferentie-effecten spelen geen rol hier. Deze benadering wordt vanuit een mesoscopisch standpunt behandeld in hoofdstuk 3. In verdere hoofdstukken komt hij telkens terug uit de microscopie.

-Microscopisch: Het probleem is vastgelegd door de bewegingsvergelijkingen van golven in een medium met verstrooiers. Het golfkarakter en interferenties komen naar voren. De typische afmeting van verstrooiers is vaak één micron, dus vergelijkbaar met de golflengte van zichtbaar licht. Resonantie-effecten zijn dan belangrijk. De mesoscopische Boltzmannbeschrijving volgt door de zogenaamde ladderdiagrammen te beschouwen.

De microscopische benadering zal veelal als uitgangspunt dienen in dit dictaat. Het voordeel van deze beschrijving is dat hij de ‘uiteindelijke waarheid’ bevat. Fundamentele aspecten, zoals de terugstrooikegel, de transportsnelheid, de doos van Hikami, kunnen alleen op dit nivo bewezen worden. Correcties kunnen systematisch berekend worden. De kleine parameter in de theorie is de verhouding van golflengte en vrije weglengte, $\lambda/\ell$. In typische gevallen is deze parameter van de orde van één tot tien procent.

Het nadeel van de microscopische beschrijving kan zijn dat hij erg gedetailleerd is. Men bedenke zich echter dat in de praktijk de precieze vorm van de verstrooiers meestal niet eens bekend is. Voor diverse toepassingen kan men zelfs volstaan met de diffusiebenadering.

Zoals reeds opgemerkt, zijn er correcties op de stralingstransportvergelijking. Deze zijn afkomstig uit een onderliggende golfvergelijking. Zolang de verhouding $\lambda/\ell$ klein is, zijn dit kleine correcties. Zij worden daarom ‘zwakke localisatie’ effecten genoemd.

Voor electronen zijn de zwakke localisatie effecten voor het eerst geanalyseerd door Altshuler, Aronov en Spivak [4] ⁶⁶ 6 B.L. Altshuler, A.G. Aronov, A.L. Larkin en B.Z. Spivak hebben in 1992 de Hewlet-Packert Europhysics Prijs gewonnen voor hun werk aan zwakke localisatie.. Zij stelden voor de weerstand $R$ van een mesoscopische geleider te meten als functie van een extern magneet veld. Hij vertoont dan kleine, reproduceerbare fluctuaties. [5] Deze heten wel de ‘magnetische vingerafdrukken’ (‘magneto fingerprints’) van het systeem. Het blijkt dat de fluctuaties in de geleiding $G=1/R$ een grillige functie van het veld zijn, maar gemiddeld de universele grootte $e^{2}/h\approx(25k\Omega)^{-1}$ hebben. Dit gedrag valt eenvoudig te begrijpen met behulp van de Landauer formule voor de geleidbaarheid [6]

$$G=\frac{2e^{2}}{h}\sum_{a,b}T^{flux}_{ab}$$

(1.1)

waarbij $T^{flux}_{ab}$ de (flux-)transmissiecoëfficient is van een inkomende vlakke electrongolf met golfvector $a$ (inkomend kanaal) naar uitgaande golfvector (uitgaand kanaal) $b$. De factor $2$ in vgl. (1.1) komt van de spinontaarding van de electronen. $T$ is 0 (1) als het kanaal dicht (open) is. De waarden tussen 0 en 1 komen nauwelijks voor, daarom zullen fluctuaties in de som optreden als een kanaal open of dicht gaat; dit leidt tot een effect van orde $e^{2}/h$.

De universele geleidbaarheidsfluctuaties (‘universal conductance fluctuations’, ‘UCF’ ) worden beschreven door de $C_{3}$ correlatie functie, die verderop besproken wordt. In principe geven deze effecten een verlaging van het geleidingsvermogen. Dit wordt veroorzaakt doordat de kans om terug te keren op de uitgangspositie een waarschijnlijkheid heeft die groter is dan men in de ‘klassieke’ of ‘Boltzmann’-theorie aanneemt. Laten we kijken naar de amplitude $E$ voor een effect dat opgebouwd is uit bijdragen $C_{p}$ van vele interferentiepaden $p$. Bijdragen waarbij het zelfde pad in de omgekeerde richting doorlopen wordt noemen we $D_{p}$. (Indien er niet zo’n pad is, nemen we natuurlijk $D_{p}=0$).

$$E=\sum_{p}(C_{p}+D_{p})$$

(1.2)

De bijbehorende intensiteit is

$$|E^{2}|=\sum_{p}(C^{*}_{p}C_{p}+D^{*}_{p}D_{p})+\sum_{p}(C^{*}_{p}D_{p}+D^{*}_{p}C_{p})+\sum_{p\neq p^{\prime}}(C^{*}_{p}+D^{*}_{p})(C_{p^{\prime}}+D_{p^{\prime}})$$

(1.3)

In de Boltzmanntheorie wordt alleen de waarschijnlijkheden voor individuele processen meegenomen, dus alleen de termen $C^{*}_{p}C_{p}+D^{*}_{p}D_{p}$. In een golftheorie met tijdsomkeerinvariantie zijn de bijdragen voor gesloten paden hetzelfde, ongeacht hun omloopszin, d.w.z. $C_{p}=D_{p}$. Hieruit volgt dat de termen $C^{*}_{p}D_{p}+D^{*}_{p}C_{p}$ even groot zijn: er is een extra factor 2 voor gesloten paden. Dit beschrijft een vergrote kans om terug te keren naar het uitgangspunt.

In de optica is er een ‘voorloper’ van dit verschijnsel, namelijk de terugstrooi-kegel. (Het is niet echt een voorloper maar eerder het equivalent). Het ‘gesloten pad’ hier betekent dat je naar het gereflecteerde signaal kijkt precies in de richting waarmee je instraalt (‘terugstrooirichting’). Zoals voorspeld in door Barbaranenkov in 1973 [7] en waargenomen door onafhankelijke groepen (in 1984 door Kuga en Ishimaru [8] en in 1985 door zowel van Albada en Lagendijk ⁷⁷ 7 Ad Lagendijk heeft in 1991 de Physica-prijs gekregen en de Physica-lezing ‘Licht is alles’ uitgesproken. als door Wolf en Maret [9], [10]), is er gemiddeld in de terugstrooirichting een intensiteitspiek die maximaal twee keer zo groot is als de achtergrond. Hoewel de hoogte ervan een effect van orde één is, is het een zwakke-localisatie-effect omdat het een smalle piek is met breedte $\lambda/\ell$ rond de terugstrooirichting. Kijkt men niet precies in de terugstrooirichting dan neemt het effect af omdat de interferentie destructief wordt; de propagatoren worden dan ‘massief’⁸⁸ 8 Vergelijk met de vier fundamentele krachten: bij zwaartekracht en electromagnetische kracht is het interactiedeeltje (graviton, photon) massaloos, de dracht is dan oneindig; bij kernkrachten zijn de interactiedeeltjes massief, de kracht valt dan exponentieel af op grote afstanden..

Voor electronen is het analogon de onderdrukking van lusdiagrammen (‘loops’) door een extern magneetveld. Let wel: de door interferentieëffecten veroorzaakte vergroting van de terugkeerkans wordt teniet gedaan door een veld. Dus het aanbrengen van een veld vergroot het geleidingsvermogen ⁹⁹ 9 Hier laten we spin-baan-verstrooiing buiten beschouwing; die leidt namelijk tot tegenovergestelde effecten..

De universele geleidbaarheidsfluctuaties en de versterkte terugstrooikegel hebben aanleiding gegeven tot intensieve studie van mesoscopische fluctuaties. Recente bijdragen zijn te vinden in de boeken uitgegeven door van Haeringen en Lenstra [11] en van Altshuler, Lee en Webb. [12]

Een effect waarvan het belang pas recentelijk ingezien is, is het volgende [13]. Stel je voor dat straling door resonantie effecten een tijdje $\tau_{dw}$ binnen of in de buurt van iedere verstrooier verblijft (verblijftijd, oplaadtijd, ‘dwell time’, ‘charging time’). De reistijd naar andere verstrooiers is natuurlijk gelijk aan de gemiddelde afstand tussen twee verstrooiingen, $\ell_{sc}$, gedeeld door de lichtsnelheid in het medium, $\tau_{sc}=\ell_{sc}/c$. De gemiddelde tijd tussen per verstrooiing is daarom

$$\tau=\tau_{sc}+\tau_{dw}.$$

(1.4)

De transportsnelheid is dus kleiner dan de lichtsnelheid, namelijk

$$v=\frac{\ell_{sc}}{\tau}=c\frac{\tau_{sc}}{\tau_{sc}+\tau_{dw}}.{\@index{\@indexphrase[$v]{$}}}$$

(1.5)

Dit effect is van belang als de grootte van de verstrooiers van de orde van de golflengte is, omdat er dan resonanties op kunnen treden. De reductie in de snelheid is typisch een factor $10-100$ voor een volumefractie van $25\%$ TiO₂ ¹⁰¹⁰ 10 Spreek uit: tie-joo-twee. deeltjes in lucht [13]. Hetzelfde effect treedt op bij vastgeprikte atomen als de ingestraalde frequentie dichtbij de resonantiefrequentie is. In zo’n geval kan de reductiefactor typisch $10^{5}-10^{6}$ zijn in het centrum van de lijn ¹¹¹¹ 11 Dit effect wordt vaak uitgesmeerd door de thermische beweging van de resonante atomen, zowel in een gas als in een vaste stof. Deze beweging zorgt voor Doppler verbreding van de lijn. Is deze verbreding groter dan de natuurlijke lijnbreedte, dan wordt het resonantieeffect uitgesmeerd.. De lage waarde van de transportsnelheid verklaart dat de experimenteel bepaalde diffusieconstante veel kleiner is dan men naief zou verwachten [13].

Men kan zich de vraag stellen: als je de hoeveelheid wanorde in het systeem vergroot, kan dan de diffusieconstante (of geleidbaarheid) van het systeem naar nul gaan? Deze vraag werd beantwoord in het beroemde artikel van Anderson in 1958 ¹²¹² 12 Tezamen met N.F. Mott en J.H. van Vleck heeft P.W. (‘Phil’) Anderson in 1977 de Nobelprijs gekregen voor hun fundamentele onderzoek aan de electronische structuur van magnetische en wanordelijke systemen. [14]. Het is experimenteel bekend dat een amorfe geleider een overgang kan maken naar een isolator (metaal-isolator overgang, ‘metal-insulator transition’, ‘MIT’). Dit gebeurt wanneer alle relevante eigenfuncties van het systeem exponentieel gelocaliseerd worden, de zogenaamde Anderson overgang. Ioffe en Regel hebben opgemerkt dat de vrije weglengte in een systeem nooit kleiner kan zijn dan de golflengte. Met andere woorden: voorbij dat punt is de theorie van zwakke localisatie niet meer geldig. In drie dimensies leidt dit tot het Ioffe-Regel criterium voor het optreden van Anderson localisatie indien

$$k\ell=\frac{2\pi\ell}{\lambda}=1.$$

(1.6)

In één dimensie blijken alle toestanden exponentieel gelocaliseerd in de thermodynamische limit. Quasi-metallisch gedrag treedt wel op wanneer de systeemlengte kleiner is dan de localisatielengte. In twee dimensies is de situatie hetzelfde, maar de localisatielengte kan astronomisch groot zijn, in welk geval een mesoscopisch systeem meer op een niet-gelocaliseerd systeem (metaal) lijkt.

De vraag of er in optische systemen een Anderson overgang kan optreden is nog steeds niet volledig beantwoord. Experimenteel zou een gelocaliseerd systeem moeten werken als een perfecte, maar niet vlakke spiegel. Inmiddels is het wel duidelijk geworden dat het niet eenvoudig zal zijn zo’n systeem te maken.

Een theoretische beschrijving voor de Anderson overgang is de zelf-consistente theorie van Volhardt en Wölfle. Dit is een min of meer recht-toe-recht-aan methode. Een recent overzicht is te vinden in [15].

Een meer fundamentele aanpak gaat uit van een veldentheorie voor het systeem. De metallische fase wordt beschreven door een intensiteitsachtig veld (samengesteld veld, ‘composite field’). De belangrijke fluctuaties treden alleen op in de ‘orientatie’ van het veld en variëren langzaam; de grootte van het veld is in essentie vast. [16] Dit is analoog aan de situatie met Heisenbergspins; ook zij hebben vaste lengte maar een veranderlijke orientatie. Deze aanpak leidt daarom tot een niet-lineair sigma-model voor de Anderson overgang. Hiermee heeft men de renormalisatiegroep vergelijkingen in $2+\epsilon$ dimensies bepaald tot op orde $\epsilon^{5}$ [17]. Dit legt de kritieke exponenten vrij nauwkeurig vast in $d=3$.

Wij zullen in dit dictaat sterke localisatieaspecten verder buiten beschouwing laten.

Beschouw transmissie van licht door een plak met dikte $L$ (‘plane parallel geometry’ of ‘slab’). Zoals aangegeven in figuur 2.1 valt een vlakke golf onder een hoek $\theta_{a}$ in op een laag met verstrooiers. De brekingsindex van het medium met verstrooiers is $n_{0}$; daarbuiten is hij $n_{1}$. De verhouding van brekingsindices,

$$m=\frac{n_{0}}{n_{1}},{\@index{\@indexphrase{$m$, brekingsindexverhouding}}}{\@index{\@indexphrase{$n_{0}$, brekingsindex in het medium}}}{\@index{\@indexphrase{$n_{1}$, brekingsindex buiten}}}$$

(2.1)

is groter dan één indien een droge stof in lucht geplaatst is ($n_{1}\approx 1$). Het verschil in brekingsindices leidt er toe dat de binnenkomende bundel een hoek $\theta_{a}^{\prime}$ heeft in het medium (refractie). De verstrooiers zijn lukraak geplaatst met homogene dichtheid. Dit leidt tot een diffusief gedrag van de lichtintensiteit. Men kan zich dat eenvoudig voorstellen omdat iedere verstrooiing het licht weer in een andere richting stuurt. We beschouwen voorlopig het geval van isotrope verstrooiing, waar deze verstrooiing in iedere richting even sterk is.

In een stationaire situatie voldoet de diffuse lichtintensiteit $I$ aan de stationaire diffusie vergelijking

$$\frac{\partial}{\partial t}I({\bf r},t)=D\nabla^{2}I({\bf r},t)=0$$

(2.2)

Hier is $D$ de diffusieconstante. In een stationaire situatie speelt hij geen rol (we kunnen hem eruit delen).

De inkomende intensiteit in $z=0$ is $I_{0}$. De niet-verstrooide intensiteit zal in de plak afvallen als

$$I_{in}(z)=I_{0}{\rm e}^{\textstyle-z/\ell}{\@index{\@indexphrase[$Iin]{$}}}$$

(2.3)

Deze exponentiële afval is bekend onder de naam ‘Lambert-Beer wet’. Hij beschrijft het lot van het directe zonlicht of de koplampen van de auto zoals besproken in de inleiding.

De afval (2.3) van de niet-verstrooide intensiteit gaat hand in hand met het opbouwen van de diffuse intensiteit. Dit gebeurt in een randlaag met een dikte van essentieel één vrije weglengte. Later zal dit uitgebreid besproken worden bij het oplossen van de Schwarzschild-Milne vergelijking. In de diffusiebenadering neemt men eenvoudig aan dat de inkomende intensiteit na een kleine diepte geheel omgezet is in diffuse intensiteit. Het probleem van de vlakke golf invallend op de laag wordt vervangen door de laag dikker te ‘denken’ en aan te nemen dat een bundel diffuus licht op een ‘injectiediepte’ $-z_{0}$ in de verstrooiende laag geinjecteerd wordt. De waarde van $z_{0}$ moet uit de mesoscopie berekend worden; het is duidelijk dat $z_{0}$ van de orde van de vrije weglengte is. Voor isotrope verstrooiing in de afwezigheid van interne reflecties geldt $z_{0}=0.71044609\,\ell$. We zullen nu echter $z_{0}$ gelijk nemen aan $\ell$.

We kiezen de $z$-as zó dat de invallende bundel vanuit $z=-\infty$ in $z=0$ op het medium valt. In de huidige beschrijving heeft de diffuse intensiteit dus de randvoorwaarde

$$I(z=-z_{0})=I_{0}$$

(2.4)

Voor een plak met dikte $L$ geldt aan de uittreezijde op analoge wijze dat licht binnen een randlaagje ter dikte van $z_{0}$ zonder verdere verstrooiing uit het medium kan propageren. De diffuse intensiteit voldoet dan ook aan de randvoorwaarde

$$I(z=L+z_{0})=0$$

(2.5)

Voor onze plak-geometrie hangt $I$ alleen van $z$ af, zodat vgl. (1) reduceert tot $I^{\prime\prime}(z)=0$, met oplossing $I(z)=a+bz$. Voor ons probleem vinden we

$$I(z)=I_{0}\frac{L+z_{0}-z}{L+2z_{0}}$$

(2.6)

De doorgelaten intensiteit zal in essentie gelijk zijn aan de intensiteit in $z=L$. Voor kleine $z_{0}$ is dit equivalent met $z_{0}$ maal de afgeleide van de intensiteit aan de uittreerand. De transmissiecoëfficient, $T$, is dus gegeven door

	$\displaystyle T$	$\displaystyle=$	$\displaystyle\frac{I(z=L)}{I_{0}}=-\frac{z_{0}}{I_{0}}\frac{dI(z)}{dz}\left|{}_{z=L+z_{0}}\right.$		(2.7)
		$\displaystyle=$	$\displaystyle\frac{z_{0}}{L+2z_{0}}\approx\frac{\ell}{L}$

Zonder ons te bekommeren om voorfactoren zien we hier de afhankelijkheid $T\sim\ell/L$, die we kennen voor het geleidingsvermogen van een weerstand met lengte $L$ (wet van Ohm). Let wel dat voor electrontransport bij niet te lage temperaturen de diffusie veroorzaakt wordt door botsing met fononen, terwijl deze voor zeer lage temperaturen een gevolg is van verstrooiing door onzuiverheden.

Laten we nu kijken naar de oplossing van de diffusievergelijking. De meest algemene vorm is

$$\partial_{t}I({\bf r},t)=D\nabla^{2}I({\bf r},t)-D\kappa^{2}I({\bf r},t)$$

(2.8)

De tweede term in het rechterlid beschrijft absorptie. De absorptielengte is

$$L_{abs}=\frac{1}{\kappa}.$$

(2.9)

De oplossing van (2.8) met beginvoorwaarde $I({\bf r},0)=\delta({\bf r})$ is

$$I({\bf r},t)=(4\pi Dt)^{-3/2}{\rm e}^{\textstyle-\frac{r^{2}}{4Dt}-D\kappa^{2}t}$$

(2.10)

Opgave

Toon aan dat de algemene oplossing is

$$I({\bf r},t)=\int d^{3}{\bf r}^{\prime}I({\bf r}^{\prime},0)(4\pi Dt)^{-3/2}{\rm e}^{\textstyle-\frac{({\bf r}-{\bf r}^{\prime})^{2}}{4Dt}-D\kappa^{2}t}$$

(2.11)

Vaak werkt men met de Fourier-Laplace getransformeerde

$$I({\bf q},\Omega)=\int d^{3}{\bf r}{\rm e}^{\textstyle-i{\bf q}\cdot{\bf r}}\int_{0}^{\infty}dt{\rm e}^{\textstyle i\Omega t}I({\bf r},t){\@index{\@indexphrase[$q]{$}}}{\@index{\@indexphrase[$$X]{$\Omega$, macroscopische frequentie}}}{\@index{\@indexphrase{macroscopische impuls}}}{\@index{\@indexphrase{macroscopische frequentie}}}$$

(2.12)

Opgave

Toon aan dat de oplossingen (2.10) en (2.11) equivalent zijn aan

$$I({\bf q},\Omega)=\frac{1}{D{\bf q}^{2}+D\kappa^{2}-i\Omega};\hskip 18.49988ptI({\bf q},\Omega)=\frac{I({\bf q},{\bf t}=0)}{D{\bf q}^{2}+D\kappa^{2}-i\Omega}$$

(2.13)

Omdat deze uitdrukkingen divergeren in de limiet ${\bf q},\Omega\rightarrow 0$, noemt men dit wel de ‘diffusie-pool’ of het ‘diffuson’. We zullen veelal geïnteresseerd zijn in plak geometriën. Er is dan translatie invariantie in het $\mbox{\boldmath{$\rho$}}=(x,y)$-vlak. De twee-dimensionale impulsvector noteren we als ${\bf q_{\perp}}=(q_{x},q_{y})$. De oplossing met beginvoorwaarde

$$I({\bf r},t=0)=S({\bf q_{\perp}})\exp(i{\bf q_{\perp}}\cdot\mbox{\boldmath{$\rho$}})\delta(z-z^{\prime})$$

(2.14)

moet dus voldoen aan de vergelijking

$$DI^{\prime\prime}(z)-D{\bf q_{\perp}}^{2}I(z)+i\Omega I(z)-D\kappa^{2}I(z)=-S({\bf q_{\perp}})\delta(z-z^{\prime})$$

(2.15)

Dit kunnen we schrijven als

$$I^{\prime\prime}(z)=M^{2}I(z)-\frac{S({\bf q_{\perp}})}{D}\delta(z-z^{\prime})$$

(2.16)

met ‘massa’ $M$ gedefinieerd door

$$M^{2}={\bf q_{\perp}}^{2}+\kappa^{2}-i\frac{\Omega}{D}.$$

(2.17)

We noemen dit massa omdat het de exponentiële afval van de intensiteit beschrijft, zie voetnoot in hoofdstuk 1. Voor een plak met randvoorwaarden $I(0)=I(L)=0$ is de oplossing van vgl. (2.15)

	$\displaystyle I(z,{\bf q_{\perp}},\Omega)=\frac{S({\bf q_{\perp}})}{D}\,\,\frac{\sinh(Mz_{<})\sinh(ML-Mz_{>})}{M\sinh(ML)}$
	$\displaystyle{\rm waarbij}\qquad z_{<}={\rm minimum}(z,z^{\prime});\qquad z_{>}={\rm maximum}(z,z^{\prime})$		(2.18)

Opgave

Neem $z^{\prime}$ vast en geef de uitdrukking voor $z<z^{\prime}$ en voor $z>z^{\prime}$. Toon aan dat aan vgl. (2.16) voldaan is.

In de stationaire, vlakke en absorptieloze limiet ($\Omega=\kappa=0$, ${\bf q_{\perp}}={\bf 0}$ zodat $M=0$) reduceert (2.18) tot de ‘tentfunctie’

$$I(z;z^{\prime};{\bf q_{\perp}}={\bf 0},\Omega=0)=\frac{S({\bf q_{\perp}})}{D}\,\,\frac{z_{<}(L-z_{>})}{L}$$

(2.19)

Diffusietheorie is nuttig gebleken bij het bepalen van de positie van een object in een melkachtige vloeistof. Stel je voor dat een object (bijv. een haar) in een glas melk zit (of een bromvlieg in een glas karnemelk). Neem aan dat je het object niet met het blote oog kan waarnemen. Lukt dat wel met een intense, welgedefinieerde lichtbron, zoals een laser? Dit probleem werd experimenteel en theoretisch beschouwd door den Outer et al. [1]. Het is een inversie probleem: wanneer we de intensiteit vlak aan de rand van het medium op alle plaatsen meten, kunnen we dan de vorm en positie van het object reconstrueren? Zulke vragen zijn van interesse in de medische fysica. De gebruikte methode vereist namelijk geen operatie (hij is niet-invasief). Mogelijke toepassingen kunnen zijn het opsporen van borstkanker, een hersenbloeding (veel bloed veroorzaakt veel absorptie) en de ziekte van Altzheimer (weinig doorbloeding van een deel van de hersenen).

Omdat de stationaire diffusie vergelijking dezelfde vorm heeft als de Laplace vergelijking in de electrostatica, kunnen we het effect van het object in een multipool-expansie uitdrukken. Daar de multipoolmomenten als machten in de straal gaan, zullen alleen de eerste twee (lading en dipoolmoment) voor kleine objecten van belang zijn. De intensiteits-verstoring aan de rand van het medium veroorzaakt door het object berekenen we met behulp van beeldladingsmethoden. Indien het object licht absorbeert, wordt het beschreven worden door een lading; een tegenovergestelde lading beschrijft dan het genereren van extra straling door de invallende straling. Indien er geen absorptie is maar wel een verschil is tussen de diffusieconstante van het object en het omringende medium, zal het object alleen voor extra of juist voor minder verstrooiing zorgen dan de omgeving. In zo’n geval wordt het object beschreven door een dipool (Rayleighverstrooier). De precieze vorm van het object komt tot uitdrukking in hogere multipolen, die voor kleine objecten nauwelijks waarneembaar zijn.

De monopoolsterkte $q$ en dipoolsterkte $p$ van een gegeven mesoscopische verstrooier kan bepaald worden, zie de theorie en voorbeelden in [2, 3].

Bij de bestudering van een stralingsveld, is het zinvol de hoeveelheid stralingsenergie, $dU$, in een gegeven frequentie interval $(\omega-\frac{1}{2}\Omega,\omega+\frac{1}{2}\Omega)$ te beschouwen. Deze is getransporteerd door een oppervlakteelement $d\sigma$ in richtingen vallend binnen de ruimtehoek $d{\bf n}$ gecentreerd rond de richting ${\bf n}$, gedurende een tijd $dt$ ¹⁴¹⁴ 14 Hier volgen we de introductie van Chandrasekhar [1] in een enigzins andere notatie en soms andere normering voor wat betreft factoren $4\pi$..

Deze energie wordt als volgt uitgedrukt in de ‘specifieke intensiteit’ ${\cal I}$

$$dU={\cal I}\cos{\theta}\,\Omega d\sigma d{\bf n}dt$$

(3.1)

waarbij $\theta$ de hoek is tussen de richting ${\bf n}$ van de uitgaande straling en de normaal van $d\sigma$. Deze constructie noemt Chandrasekhar een ‘pencil of radiation’; we zullen de term ‘stralingskegel’ gebruiken. De specifieke intensiteit wordt ook wel ‘diffuse intensiteit’ of kortweg ‘intensiteit’ genoemd. Hij hangt in het algemeen af van de positie ${\bf r}=(x,y,z)$, de richting ${\bf n}$, de frequentie $\omega$ en de tijd $t$. Wij zullen veelal geïnteresseerd zijn in stationaire, monochromatische situaties voor een plak met axiale symmetrie. Dan hangt ${\cal I}$ alleen af van $z$ en $\mu=\cos\theta$, waarbij $\theta$ de hoek is tussen de $z$-as en de stralingsrichting. Propageert de straling een afstand $ds$ in de gegeven richting, dan is er een stralingsverlies door verstrooiing in andere richtingen en, eventueel, door absorptie. Dit wordt beschreven door

$$d{\cal I}=-n\sigma_{ex}{\cal I}ds$$

(3.2)

Hier is $n$ de dichtheid van verstrooiers en $\sigma_{ex}$ de extinctie-werkzame-doorsnede, zie hoofdstuk 4. De oplossing van deze vergelijking beschrijft de afval van de niet-verstrooide intensiteit, ${\cal I}(z)\sim\exp(-z/\ell_{sc})$ met verstrooiings-vrije weglengte (‘scattering mean free path’) gegeven door

$$\ell_{sc}=\frac{1}{n{\sigma_{ex}}}{\@index{\@indexphrase{verstrooiings-vrije weglengte}}}$$

(3.3)

In de afwezigheid van absorptie wordt de stralingsenergie verstrooid met een snelheid

$${\sigma_{ex}}nds\times{\cal I}cos\theta\Omega d\sigma d{\bf n}$$

(3.4)

ofwel, met $dN=n\cos\theta d\sigma ds$

$${\sigma_{ex}}{\cal I}dN\Omega\,d{\bf n}$$

(3.5)

De fasefunctie $p(\cos\Theta)=p({\bf n}\cdot{\bf n}^{\prime})$ geeft aan dat de fractie

$${\sigma_{ex}}{\cal I}dN\Omega\,d{\bf n}\times p(\cos\Theta)\frac{d{\bf n}^{\prime}}{4\pi}$$

(3.6)

verstrooid wordt binnen een element $d{\bf n}^{\prime}$ rond de richting ${\bf n}^{\prime}$, die zelf een hoek $\Theta$ maakt met de inkomende richting ${\bf n}$. ¹⁵¹⁵ 15 We zullen verderop de uitgaande richting met ${\bf n}$ en de binnenkomende richting met ${\bf n}^{\prime}$ aangeven. Het albedo van een verstrooier is gedefinieerd als (zie ook hoofdstuk 4)

$$a=\int\frac{d{\bf n}}{4\pi}p(cos\Theta).$$

(3.7)

Indien er geen absorptie optreedt geldt er $a=1$. Van bijzondere interesse is isotrope verstrooiing

$$p(\cos\Theta)=1$$

(3.8)

Deze beschrijft $s$-golf verstrooiing, in het bijzonder verstrooiing van electronen aan kleine onzuiverheden. De fasefunctie voor Rayleigh verstrooiing

$$p(\cos\Theta)=\frac{3}{4}(1+\cos^{2}\Theta)$$

(3.9)

beschrijft dipool-verstrooiing of $p$-golf verstrooiing, zoals optreedt bij verstrooiing van licht aan objecten veel kleiner dan de golflengte.

De emissiecoëfficient $j$ is gedefinieerd zodanig dat een aantal deeltjes $dN$ een hoeveelheid stralingsenergie

$$jdN\,d{\bf n}\,\Omega\,dt$$

(3.10)

uitzendt in een frequentie interval $(\omega-\frac{1}{2}\Omega,\omega+\frac{1}{2}\Omega)$ binnen een tijdje $dt$ in een ruimtehoekelementje $d{\bf n}$. Uit een stralingskegel in richting ${\bf n}^{\prime}(\theta^{\prime},\phi^{\prime})$$=$$(\sin\theta^{\prime}\cos\phi^{\prime},$ $\sin\theta^{\prime}\sin\phi^{\prime},$ $\cos\theta^{\prime})$ wordt dus een hoeveelheid

$${\sigma_{ex}}dN\,\Omega\,dn\,p(\theta\phi;\theta^{\prime}\phi^{\prime}){\cal I}(\theta^{\prime},\phi^{\prime})\frac{sin\theta^{\prime}\,d\theta^{\prime}d\phi^{\prime}}{4\pi}$$

(3.11)

verstrooid in de richting ${\bf n}(\theta,\phi)$. De emissiecoëfficient is dus

$$j(\theta,\phi)=\frac{{\sigma_{ex}}}{4\pi}\int_{0}^{\pi}\int_{-\pi}^{\pi}p(\theta,\phi;\theta^{\prime}\phi^{\prime}){\cal I}(\theta^{\prime},\phi^{\prime})sin\theta^{\prime}\,d\theta^{\prime}d\phi^{\prime}$$

(3.12)

Met deze ingredienten kunnen we nu de stralingstransportvergelijking afleiden. Beschouw straling in een frequentieinterval $(\omega-\frac{1}{2}\Omega,\omega+\frac{1}{2}\Omega)$ in een tijdje $dt$ dat door een klein cylindertje (‘pilledoosje’) met oppervlak $d\sigma$ en hoogte $ds$ gaat. Wanneer de normaal van $d\sigma$ evenwijdig is aan ${\bf n}$, is het verschil in stralingsenergie tussen beide oppervlakken per definitie

$$\frac{d{\cal I}}{ds}ds\Omega d\sigma d{\bf n}dt=d{\cal I}\Omega d\sigma d{\bf n}dt$$

(3.13)

Dit verschil ontstaat uit de onbalans tussen geëmitteerde straling

$$jnd\sigma ds\Omega d{\bf n}dt$$

(3.14)

en het stralingsverlies

$${\sigma_{ex}}nds\times{\cal I}\Omega d\sigma d{\bf n}dt$$

(3.15)

Er volgt

$$\frac{d{\cal I}}{ds}=nj-{\sigma_{ex}}n{\cal I}$$

(3.16)

Definiëren we de ‘bronfunctie’ ${\cal J}=j/{\sigma_{ex}}$ op plaats ${\bf r}$,

$${\cal J}({\bf r};\theta,\phi)=\int_{0}^{\pi}\int_{-\pi}^{\pi}p(\theta,\phi;\theta^{\prime}\phi^{\prime})\frac{\sin\theta^{\prime}d\theta^{\prime}d\phi^{\prime}}{4\pi}{\cal I}({\bf r};\theta^{\prime},\phi^{\prime}).$$

(3.17)

Zoals ${\cal I}$ de straling aangeeft die aankomt in ${\bf r}$, zo beschrijft ${\cal J}$ de verstrooide weggaande straling. Nu volgt hieruit de stralingstransportvergelijking

$$\frac{1}{n\sigma_{ex}}\,\frac{d{\cal I}}{ds}={\cal J}-{\cal I}$$

(3.18)

Voor een plak-geometrie $0\leq z\leq L$ hangen fysische grootheden alleen van $z$ af. Het is handzaam de ‘optische diepte’

$$\tau=\frac{z}{\ell_{sc}}=n{\sigma_{ex}}z$$

(3.19)

in te voeren. De optische dikte van de plak is dan

$$b=\frac{L}{\ell_{sc}}.$$

(3.20)

Laat $\theta$ de hoek tussen de positieve $z$-as en de stralingsrichting aangeven, en $\phi$ de hoek met de positieve $x$-as. Voor het gemak bekijken we een ingaande bundel die rotatie-symmetrisch is rond de $z$-as, dwz. de inkomende bundel is een kegel met openingshoek $\theta_{a}$ en intensiteit $I_{0}/2\pi$, onafhankelijk van $\phi$.

We vinden de dimensieloze vorm van de stralingtransportvergelijking ¹⁶¹⁶ 16 Omdat we $\tau$ anders definiëren dan Chandrasekhar, leidt dit tot een extra min-teken in vgl. (3.21).

$$\mu\frac{d{\cal I}(\tau,\mu,\phi)}{d\tau}={\cal J}(\tau,\mu,\phi)-{\cal I}(\tau,\mu,\phi)$$

(3.21)

waarbij

$$\mu=\cos\theta.$$

(3.22)

Voor een vlakke golf die met intensiteit $I_{0}$ in richting ${\bf n}_{a}(\theta_{a},\phi_{a})$ invalt op het grensvlak $z=0$, is de randvoorwaarde ${\cal I}(0,\mu,\phi)$$=I_{0}\delta(\mu-\mu_{a})\delta(\phi-\phi_{a})$, waarbij $\mu_{a}=\cos\theta_{a}>0$.

We hebben reeds gezien dat een uitgezonden lichtsignaal exponentieel uitdooft als functie van de afstand tot de bron. Dit komt doordat er meer en meer uit verstrooid wordt. De karakteristieke afstand is de verstrooiingsvrije weglengte, $\ell_{sc}$. Stel je nu voor dat de verstrooiing ineffectief is, doordat hij sterk in de voorwaartse richting plaats vindt. Dan moet de diffusieconstante erg groot zijn. Met andere woorden, in de identiteit $D=\frac{1}{3}v\ell$ moet $\ell$ een andere lengteschaal voorstellen. Intuitief verwacht men dat dit de afstand is waarover de richting van de straling verloren gaat. Deze lengteschaal heet de transport-vrije-weglengte (‘transport mean free path’), $\ell_{tr}$. We zullen nu laten zien onder welke aannamen deze uit de stralingstransportvergelijking volgt.

De tijdsafhankelijke stralingstransportvergelijking heeft de vorm

$$\tau\frac{\partial}{\partial t}{\cal I}({\bf r},{\bf n},t)+\ell_{sc}{\bf n}\cdot\nabla{\cal I}({\bf r},{\bf n},t)=\int\frac{d{\bf n}^{\prime}}{4\pi}p({\bf n},{\bf n}^{\prime}){\cal I}({\bf r},{\bf n}^{\prime},t)-{\cal I}({\bf r},{\bf n},t)$$

(3.34)

Hierin is $\tau=\tau_{sc}+\tau_{dw}$ uiteraard de gemiddelde tijd per verstrooiing uit vergelijking (1.4). We kunnen nu de locale stralingsdichtheid $I$ en de locale stroomdichtheid ${\bf J}$ definiëren als

$$I({\bf r},t)=\int d{\bf n}{\cal I}({\bf r},{\bf n},t)\qquad{\bf J}({\bf r},t)=\frac{\ell_{sc}}{\tau}\int d{\bf n}{\cal I}({\bf r},{\bf n},t){\bf n}.$$

(3.35)

Integreren van vgl. (3.34) geeft de continuiteitsvergelijking

$$\partial_{t}I({\bf r},t)+\nabla\cdot{\bf J}({\bf r},t)=-\frac{1-a}{\tau}I({\bf r},t).$$

(3.36)

Hierbij is het albedo ingevoerd:

$$a=\int\frac{d{\bf n}}{4\pi}p({\bf n},{\bf n}^{\prime}).$$

(3.37)

Indien $a=1$ is er geen absorptie. Vermenigvuldigen we (3.34) met ${\bf n}$ en integreren we over ${\bf n}$ dan krijgen we

$$\frac{\tau^{2}}{\ell_{sc}}\partial_{t}{\bf J}+\frac{\tau}{\ell_{sc}}{\bf J}+\ell_{sc}\nabla\cdot\int d{\bf n}{\cal I}({\bf r},{\bf n},t){\bf n}{\bf n}=\int d{\bf n}d{\bf n}^{\prime}p({\bf n},{\bf n}^{\prime}){\cal I}({\bf r},{\bf n}^{\prime},t){\bf n}$$

(3.38)

Voor verstrooiing die gemiddeld genomen sferisch symmetrisch is, geldt dat de integraal $\int d{\bf n}p({\bf n},{\bf n}^{\prime}){\bf n}$ alleen maar evenredig met ${\bf n}^{\prime}$ kan zijn. Neem je het inproduct met ${\bf n}^{\prime}$, dan vind je het gemiddelde van de cosinus van de verstrooiingshoek,

$$\langle\cos\Theta\rangle=\langle{\bf n}\cdot{\bf n}^{\prime}\rangle=\int\frac{d{\bf n}}{4\pi}p({\bf n},{\bf n}^{\prime}){\bf n}\cdot{\bf n}^{\prime}=\int\frac{d{\bf n}}{4\pi}p(\cos\Theta)\cos\Theta=\int_{-1}^{1}\frac{d\mu}{2}p(\mu)\mu.$$

(3.39)

Dus kan (3.38) geschreven worden als

$$\frac{\tau^{2}}{\ell_{sc}}\partial_{t}{\bf J}+\frac{\tau}{\ell_{sc}}(1-\langle\cos\Theta\rangle){\bf J}=-\ell_{sc}\nabla\cdot\int d{\bf n}{\cal I}({\bf r},{\bf n},t){\bf n}{\bf n}$$

(3.40)

Het rechterlid hangt niet alleen van $I$ en ${\bf J}$ af. Neemt men echter aan dat intensiteitsverdeling bijna isotroop is, dan is de stroom veel kleiner dan de dichtheid. Men mag dan de benadering maken [2]

$${\cal I}({\bf r},{\bf n},t)\approx I({\bf r},t)+\frac{3\tau}{\ell_{sc}}{\bf n}\cdot{\bf J}({\bf r},t)+\cdots,$$

(3.41)

omdat hogere orde asymmetrieen ¹⁹¹⁹ 19 meestal uitgedrukt in Legendre polynomen; tweede en hogere ordes worden dus verwaarloosd. dan klein zijn. In deze benadering volgt

$$\frac{\tau^{2}}{\ell_{sc}}\partial_{t}{\bf J}+(1-\langle\cos\Theta\rangle)\frac{\tau}{\ell_{sc}}{\bf J}=-\frac{\ell_{sc}}{3}\nabla I.$$

(3.42)

Voor processen langzaam in de tijd vinden we dus

$${\bf J}({\bf r},t)=-D\nabla I({\bf r},t).$$

(3.43)

Ingevuld in de continuiteitsvergelijking leidt dit tot de gewenste diffusievergelijking voor de dichtheid

	$\displaystyle\partial_{t}I({\bf r},t)$	$\displaystyle=$	$\displaystyle D\nabla^{2}I({\bf r},t)-\frac{1-a}{\tau}I({\bf r},t)$		(3.44)
		$\displaystyle\equiv$	$\displaystyle D\nabla^{2}I({\bf r},t)-D\kappa^{2}I({\bf r},t).$

De diffusieconstante $D$ is gegeven door

$$D=\frac{\ell_{sc}^{2}}{3\tau(1-\langle\cos\Theta\rangle)}\equiv\frac{1}{3}\,v\,\ell_{tr}.$$

(3.45)

Hier is $v=\ell_{sc}/\tau=c\tau_{sc}/(\tau_{sc}+\tau_{dw})$ de eerder besproken transportsnelheid. Verder treedt op de transport-vrije-weglengte

$$\ell_{tr}=\frac{1}{1-\langle\cos\Theta\rangle}\ell_{sc}$$

(3.46)

die de gemiddelde afstand, waarover de richting van de straling verloren gaat, aangeeft. Inderdaad zal bij sterke voorwaartse verstrooiing $\langle\cos\Theta\rangle$ dichtbij één liggen, waardoor de transport-vrije-weglengte groot wordt. Ook vonden we een expliciete uitdrukking voor de inverse absorptielengte $\kappa$ en de absorptielengte $L_{abs}$:

$$L_{abs}\equiv\frac{1}{\kappa}\equiv\sqrt{\frac{\ell_{sc}\ell_{tr}}{3(1-a)}}.$$

(3.47)