Efektywny algorytm wyznaczający miarę podobieństwa wyrazów za pomocą uogólnionej metody $n$-gramów (miary Niewiadomskiego)

Jeśli przez $w$, $s$ będą oznaczone słowa, to:

• •

  $|w|$ - długość słowa $w$ (liczba liter),

• •

  litery w słowie $w$ mają indeksy od $0$ do $|w|-1$,

• •

  $w[a..b]$ (dla $a,b\in\mathbb{N}$) - podsłowo słowa $w$ od litery $a$-tej do $b$-tej (włącznie) lub słowo puste gdy $a>b$,

• •

  $w[a..b)$ (dla $a,b\in\mathbb{N}$) - podsłowo $w[a..b-1]$ słowa $w$,

• •

  $w[a..)$ (dla $a\in\mathbb{N}$) - podsłowo $w[a..|a|)$ (sufiks słowa $w$ rozpoczynający się od $a$-tej litery),

• •

  $w[a]$ (dla $a\in\mathbb{N}$) $a$-ta litera słowa $w$ ($w[a]=w[a..a]$),

• •

  $ws$ - konkatenacja słów $w$ i $s$, tj. słowo długości $|w|+|s|$, takie, że $(ws)[0..|w|)=w$ i $(ws)[|w|..)=s$;

• •

  zachodzi $w=w[0..|w|-1]=w[0..|w|)=w[0..)=w[0]w[1]\ldots w[|w|-1]$.

Metody $n$-gramów ($1$-gramów czyli unigramów, $2$-gramów czyli bigramów, $3$-gramów czyli trigramów, itd.) są popularnymi technikami analizy tekstów o szerokich możliwościach zastosowania, por. np. [4, 5, 6, 7, 8, 9].

Miary $n$-gramów bazują na zliczaniu $n$-literowych słów (zwanych $n$-gramami) będących równocześnie podsłowami obu porównywanych słów. Im więcej wspólnych $n$-gramów mają porównywane słowa tym bardziej są do siebie podobne. Więcej szczegułów można znaleźć w artykule [1].

Uogólnienie miar $n$-gramów polegające na zliczaniu podsłów dowolnej długości zaproponował A. Niewiadomski w rozprawie [2].

Podobieństwo słów $w_{1}$ i $w_{2}$ wg. uogólnionej miary $n$-gramów wynosi $\min(\mathrm{sim}(w_{1},w_{2}),\mathrm{sim}(w_{2},w_{1}))$, przy czym funkcja $\mathrm{sim}$ zdefiniowana jest następująco:

gdzie:

• •

  $N=\max(|w_{1}|,|w_{2}|)$

• •

  $h(i,j)=\begin{cases}1,&\mbox{gdy }w_{1}[j..j+i)\mbox{ jest podsłowem }w_{2}\\ 0,&\mbox{w przeciwnym razie}\end{cases}$

Funkcja $\mathrm{sim}$ liczy iloraz:

• •

  liczbę (niekoniecznie różnych) podsłów $w_{1}$ będących równocześnie podsłowami $w_{2}$, przez:

• •

  liczbę wszystkich (niekoniecznie różnych) podsłów dłuższego ze słów: $w_{1}$, $w_{2}$ (jest ich $\frac{N^{2}+N}{2}$).

Funkcja $\mathrm{sim}$ nie jest symetryczna.

Miara Niewiadomskiego może być zastosowana do porównywania dowolnych ciągów liter, zarówno całych dokumentów tekstowych, całych zdań, fraz lub pojedynczych wyrazów. Jej przydatność w praktyce potwierdził m.in. J. Adamczak w pracy [3]. Wykorzystał on ją w budowie systemu ekspertowego wspomagającego diagnostykę medyczną. Zadaniem jego opartego o logikę rozmytą, regułowego systemu było porównanie (sklasyfikowanie) nowego, opisanego stanem pacjenta przypadku z zawartymi w bazie zdiagnozowanymi przypadkami oraz podanie zbioru możliwych diagnoz.

Oznaczmy: $a=|w_{1}|$, $b=|w_{2}|$. Algorytm naiwny¹¹ 1 Sprawdzający (dla kolejnych długości $i=1,2,\ldots,\min(a,b)$) kolejno wszystkie podsłowa $i$-literowe słowa $w_{1}$ (jest ich $a-i+1$) czy są podsłowami $w_{2}$. Jest $b-i+1$ $i$-literowych podsłów $w_{2}$. Porównanie dwóch słów długości $i$ może (w razie równości) wymagać $i$ porównań symboli.²² 2 użyty m.in. w implementacji systemu ekspertowego przez J. Adamczaka [3] wyznaczający wartość funkcji $\mathrm{sim}$ wprost ze wzoru 1 wykona (w pesymistycznym przypadku) następującą ilość porównań symboli:

Ze względu na symetryczność powyższego wzoru, możemy, bez straty ogólności obliczeń założyć, że $\min(a,b)=a$, mamy wtedy:

Stąd, złożoność czasowa algorytmu naiwnego wynosi $\Theta(|w_{1}||w_{2}|\min^{2}(|w_{1}|,|w_{2}|))$. Jego złożoność pamięciowa to $\Theta(1)$.

Algorytm naiwny można poprawić używając w jego konstrukcji algorytmu wyszukującego wzorca w czasie liniowym (np. Knutha-Morrisa-Pratta). Otrzymamy wtedy algorytm o złożoności czasowej $\Theta(|w_{1}||w_{2}|\min(|w_{1}|,|w_{2}|))$.

Oznaczmy: $\mathrm{sc}(w_{1},w_{2})=\sum_{i=1}^{\min(|w_{1}|,|w_{2}|)}\sum_{j=0}^{|w_{1}|-i}h(i,j)$ (zachodzi: $\mathrm{sim}(w_{1},w_{2})=\frac{2}{N^{2}+N}\mathrm{sc}(w_{1},w_{2})$). $\mathrm{sc}(w_{1},w_{2})$ to ilość (niekoniecznie różnych) podsłów $w_{1}$ będących równocześnie podsłowami $w_{2}$.

Z lematu 1 wynika, że dla dowolnego $j$ istnieje $i\in\{0,1,\ldots\}$, takie, że:

• •

  $h(y,j)=1$ dla dowolnego $y\leq i$,

• •

  $h(y,j)=0$ dla dowolnego $y>i$.

Inaczej mówiąc, dla danego indeksu $j$ początku podsłowa $w_{1}$ można znaleźć największą jego długość $i$, taką że:

• •

  $w_{1}[j..j],w_{1}[j..j+1],\ldots,w_{1}[j..j+i)$ są podsłowami $w_{2}$,

• •

  $w_{1}[j..j+i],w_{1}[j..j+i+1],\ldots,w_{1}[j..|w_{1}|)$ nie są podsłowami $w_{2}$.

Oznaczmy tą liczbę symbolem $\mathrm{maxlen}(w_{1},w_{2},j)$.

Można policzyć liczbę $\mathrm{sc}(w_{1},w_{2})$ jako sumę:

Rozważmy kolejne sufiksy słowa $w_{1}$: $p_{1}=w_{1}[|w_{1}|-1..),p_{2}=w_{1}[|w_{1}|-2..),\ldots,p_{i}=w_{1}[|w_{1}|-i..)$. Zachodzi $|p_{i}|=i$.

Niech $\mathrm{simlen}$ będzie funkcją taką, że $\mathrm{simlen}(w_{1},w_{2},n,l)=x$ wtedy i tylko wtedy, gdy: $p_{n}[0..x)=w_{2}[l..l+x)$ oraz (w przypadku gdy $x\neq n$) $p_{n}[x]\neq w_{2}[l+x]$.

Czyli $\mathrm{simlen}(w_{1},w_{2},n,l)=x$ gdy słowa $p_{n}$ i $w_{2}[l..)$ mają dokładnie $x$ pierwszych takich samych liter (tj. ich najdłuższy wspólny prefiks ma długości $x$).

Przyjmijmy dodatkowo $\mathrm{simlen}(w_{1},w_{2},0,l)=0$ dla dowolnego $l$.

Oznaczmy:

Łatwo zauważyć, że $\mathrm{simlenmax}(w_{1},w_{2},n)=x$ oznacza, że najdłuższy prefiks słowa $p_{n}$ będący podsłowem $w_{2}$ jest długości $x$, tj. że $p_{n}[0..x-1]$ ($=w_{1}[|w_{1}|-n..|w_{1}|-n+x)$) jest podsłowem $w_{2}$ i równocześnie (gdy $x\neq|p_{n}|$) nie jest nim $p_{n}[0..x]$ ($=w_{1}[|w_{1}|-n..|w_{1}|-n+x]$).

Jeśli więc $\mathrm{simlenmax}(w_{1},w_{2},n)=x$ to $h(x,|w_{1}|-n)=1$ i równocześnie $h(x+1,|w_{1}|-n)=0$.

Z lematu 1 także: $h(x-1,|w_{1}|-n)=1,h(x-2,|w_{1}|-n)=1,\ldots,h(1,|w_{1}|-n)=1$.

Zachodzi więc $\mathrm{simlenmax}(w_{1},w_{2},n)=\mathrm{maxlen}(w_{1},w_{2},|w_{1}|-n)$ i (na podstawie 2):

Algorytm 1 wyznacza wartość $\mathrm{sc}$ jako sumę $\mathrm{simlenmax}(w_{1},w_{2},n)$ dla kolejnych $n=1,2,\ldots,|w_{1}|$ (zgodnie z 4). Czyni to wykonując $|w_{2}|$ porównań (dla każdego $n$) korzystając z programowania dynamicznego i zależności 2. Przy obliczaniu $\mathrm{simlen}(w_{1},w_{2},n,...)$ korzysta z $|w_{2}|$ wcześniej zapamiętanych wartości $\mathrm{simlen}(w_{1},w_{2},n-1,...)$, co wymaga użycia $\Theta(|w_{2}|)$ dodatkowej pamięci.

Algorytmy 1 oraz 2 mają złożoność czasową $\Theta(|w_{1}||w_{2}|)$ (wykonują one odpowiednio $|w_{1}||w_{2}|$ i $2|w_{1}||w_{2}|$ porównań symboli). Pamięciowa złożoność algorytmu 2 to $\Theta(|w_{1}|+|w_{2}|)$.