Samoorganizujące się sieci mieszankowe w reprezentacji fotografii cyfrowych w skali szarości

Reprezetacja w skali szarości obrazu o rozdzielczości $M\times N$ pikseli sprowadza się do przypisania każdemu z $M\cdot N$ punktów wartości natężenia jego jasności. Wielkość tę zwyczajowo poddajemy dyskretyzacji do wartości całkowitych z przedziału od 0 do 255, co umożliwia przechowanie jej w dokładnie jednym bajcie pamięci komputera.

Określamy funkcję jasności $l:\{0,\ldots,M-1\}\times\{0,\ldots,N-1\}\longrightarrow\{0,\ldots,255\}$, która każdemu pikselowi obrazu $(x,y)\in\{0,\ldots,M-1\}\times\{0,\ldots,N-1\}$ przyporządkowuje dyskretną wartość natężenia jego jasności.

Niech:

Wówczas funkcja $l^{\prime}=\frac{l}{L}$ jest dyskretyzacją funkcji gęstości pewnego rozkładu wektora losowego w przestrzeni dwuwymiarowej. Możemy zatem postrzegać obraz w kryteriach rozkładu statystycznego.

Niech $\mathbf{x}$ będzie wektorem losowym w przestrzeni $d$-wymiarowej $\Omega\subseteq\mathbb{R}^{d}$ ($d\geqslant 1$). Mówimy, że wektor losowy $\mathbf{x}$ ma rozkład w postaci skończonej mieszanki (ang. finite mixture distribution), jeżeli funkcja gęstości jego rozkładu jest następująca:

gdzie

oraz

Zmienne $P_{1},\ldots,P_{K}$ nazywać będziemy wagami, zaś funkcje $p_{1}(\cdot),\ldots,p_{K}(\cdot)$ — składnikami mieszanki. Dla mieszanek jednorodnych (tzn. takich, których składniki są funkcjami gęstości tego samego typu) wygodnie będzie zapisać Równanie 1 w postaci

gdzie $\theta_{i}$ są wektorami parametrów $i$-tego rozkładu, zaś $\Theta=(\theta_{1},\ldots,\theta_{K})$ .

W niniejszej pracy rozważać będziemy mieszanki gaussowskie zadane wzorem

gdzie $\theta_{i}=\{\theta_{i1},\theta_{i2}\}=\{\mathbf{m_{i}},\Sigma_{i}\}$ to (kolejno) wektor wartości średnich oraz macierz kowariancji rozkładu normalnego.

Niech $d\geqslant 1$ oraz $\{\mathbf{x}\,;\;\mathbf{x}=(x_{1},\ldots,x_{d})\in\Omega\subseteq\mathbb{R}^{d}\}$ będzie próbką z pewnego rozkładu prawdopodobieństwa (ciągłego lub dyskretnego), zaś $\{\mathbf{m}\}=\{\mathbf{m}_{i}\in\mathbb{R}^{d}\,;\;i=1,\ldots,K\}$ ustalonym zbiorem tzw. wektorów kotwicowych.

Teselacją Voronoi’a [1] przestrzeni $\Omega\subseteq\mathbb{R}^{d}$ nazywamy procedurę jej podziału na $K$ wypukłych podzbiorów $V_{i}(\{\mathbf{m}\})$ wyznaczonych przez wektory $\mathbf{m}_{i}\in\mathbb{R}^{d}$ następująco:

gdzie $\|\cdot\|$ oznacza normę euklidesową. Uzyskany podział nazywamy mozaiką Voronoi’a.

Zauważmy, jakie znaczenie odgrywa odpowiedni dobór wektorów kotwicowych. Aby wynikowa mozaika Voronoi’a była reprezentatywna dla wyjściowego rozkładu $p(\mathbf{x})$ i użyteczna dla potrzeb klasteryzacji, musimy zadbać o to, by gęstość rozmieszczenia wektorów $\mathbf{m}_{i}$ była proporcjonalna do gęstości $p(\mathbf{x})$ w danym regionie. Innymi słowy — chcemy, aby:

Sieci Kohonena (SOM, od ang. Self-organizing Maps [3, 4]) realizują koncepcję tzw. samoorganizacji topologicznej. Nacisk kładziony jest bowiem nie tylko na rozmieszczenie wektorów kotwicowych $\mathbf{m}_{i}\in\mathbb{R}^{d}$ traktowanych niezależnie, ale również ich wzajemne położenie.

Niech $G$ będzie dowolnym grafem spójnym, którego wierzchołkami są wszystkie $K$ wektory kotwicowe $\mathbf{m}_{i}$. Niech ponadto $d(i,j)$ będzie pewną grafową miarą odległości w $G$. Określmy funkcję $\widetilde{h}:\mathbb{R}_{+}\cup\{0\}\longrightarrow[0,1]$ o własnościach:

1. (a)

   $\widetilde{h}$ jest ściśle malejąca,

2. (b)

   $\widetilde{h}(0)=1$,

3. (c)

   $\lim_{z\rightarrow\infty}\widetilde{h}(z)=0$.

Dla tak zadanego odwzorowania $\widetilde{h}$ zdefiniujmy funkcję sąsiedztwa (ang. neighbourhood function) $h:\{(i,j)\,;\;i,j=1,\ldots,K,\;i\neq j\}\longrightarrow\mathbb{R}$ następująco:

gdzie $\sigma>0$ jest pewnym parametrem algorytmu. W każdej iteracji wektor $\mathbf{x}$ leżący w $i$-tej komórce Voronoi’a porusza wszystkie $j$-te wektory kotwicowe, dla których $d(i,j)<\sigma$.

Samoorganizujące się sieci mieszankowe (ang. Self-Organizing Mixture Networks, w skrócie SOMN) [6] są uogólnieniem pojęcia Bayesian Self-Organizing Maps (BSOM) [5]. Cechuje je dwuwartstwowa struktura, pozwalająca połączyć zalety sieci Kohonena (SOM) z możliwością uczenia macierzy kowariancji oraz wag dla każdej ze składowych mieszanki.

Testy zostały wykonane przy wykorzystaniu programu (stanowiącego integralną cześć pracy [2]) implementującego opisany wariant algorytmu SOMN. Program ten dostarcza możliwość skonfigurowania następujących parametrów uczenia sieci: Suwak Learn pozwala wybrać wartość z przedziału $0,01\div 1,00$ z dokładnością $0,01$. Wyrazy ciągu współczynników sterujących tempem uczenia dla wektorów średnich $\hat{\mathbf{m}}_{i}$ oraz macierzy kowariancji $\hat{\Sigma}_{i}$ określone są wzorem: $a(t)=Cooling\,factor(t)\cdot Learn$. Dla zniwelowania efektu zbyt gwałtownych wahań wag węzłów SOMN w procesie uczenia, wprowadzono dodatkowy parametr Weight z przedziału $0,00001\div 0,00100$ określany z dokładnością $0,00001$. Ciąg współczynników determinujących tempo uczenia wag węzłów wyrażony jest więc wzorem: $\alpha(t)=a(t)\cdot Weight$.

W pierwszej kolejności posłużymy się fotografią gmachu węgierskiego parlamentu w Budapeszcie:

Zdjęcie przesycone jest detalami architektonicznymi, dlatego jego poprawne odwzorowanie wymaga precyzyjnego dobrania parametrów. Rysunek 5(a) pokazuje, że 100 tysięcy iteracji to zdecydowanie zbyt mało, by oddać szczegóły budowli. Obraz jest mocno rozmyty i nieczytelny. Z kolei Rysunek 5(b) przedstawia wynik działania SOMN po pięciu milionach iteracji z parametrami: $Learn=0,15$ oraz $Weight=0,00005$, które w przypadku tego obrazu okazały się być zbyt wysokie. Zważywszy, że uzyskanie wyniku w niniejszym przypadku pochłonęło nieco ponad 7 godzin, widzimy, że właściwe dobranie parametrów staje się procesem czasochłonnym.

Tabela 1 przedstawia zestawienie najlepszych uzyskanych wyników. Rezultat dla sieci $200\times 200$ wygląda satysfakcjonująco, jednak należy zwrócić uwagę, że 5 milionów iteracji algorytmu pochłonęło znacznie ponad jedną dobę.

Zupełnie inny charakter cechuje kolejną fotografię przedstawiającą paryską bazylikę Sacré-Cœur (Rysunek 6). Zdjęcie zostało wykonane nocą, zatem odwzorowanie ciemnego nieba skontrastowanego z jasną elewacją kościoła stanowi kompletnie odmienne zadanie dla SOMN w stosunku do poprzedniego przykładu.

Trudność w odwzorowaniu dużych pól jednakowego odcienia skutkuje występowaniem artefaktów, widocznych na poniższym rysunku:

Artefakty szczególnie widoczne są w przypadku sieci o rozmiarach $100\times 100$ węzłów, mniej zaś dla rozmiaru $200\times 200$ (por. Tabela 2).

Jako ostatni przykład weźmiemy pod uwagę fotografię pomnika Mikołaja Kopernika w Toruniu (Rysunek 8). Podobnie jak w poprzednich przypadkach, najlepsze odwzorowanie detali uzyskujemy po pięciu milionach iteracji algorytmu dla sieci o rozmiarze $200\times 200$ węzłów. Odwzorowanie detali rysów twarzy, jak również liści drzew na drugim planie jest bliskie oryginałowi. Brak rozległych pól jednakowego odcienia powoduje, że na uzyskanym obrazie nie odnajdujemy niepożądanych artefaktów. Zestawienie uzyskanych rezultatów przedstawiono w Tabeli 3.

Niniejsza publikacja oparta jest w znacznej mierze na pracy magisterskiej autora [2] napisanej pod kierunkiem prof. Tomasza Schreibera na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Jako dane wejściowe dla procesu klasteryzacji z użyciem SOMN wykorzystane zostały obrazy cyfrowe w skali szarości. Warto zwrócić uwagę, że reprezentacja obrazu przy pomocy sieci neuronów jest bardzo użyteczna dla potrzeb analizowania wzorców (ang. pattern matching), eksploracji danych (ang. data mining) czy kompresji. Przedstawione przykłady pokazują, że odpowiednio nauczone SOMN mogą być z powodzeniem wykorzystane do reprezentacji obrazów cyfrowych w skali szarości.