La relativeca tempo – II
The relativistic time – II

Ni komence klarigas la koncepton de normhorloĝo, de propra intertempo, kaj de sekundo; kaj ni emfazas la konstantecon de lumrapido en vakuo, en iu ajn gravito. \ParallelRTextWe initially clarify the concept of standard clock, of proper intertime, and of second; and we emphasize the constancy of light speed in vacuum, in any gravitation.\ParallelPar

Normhorloĝo estas kiel altkvalita brakhorloĝo [1, Sek.1]. Ĉiuj normhorloĝoj estas similaj, tio signifante ke du apudaj normhorloĝoj montras la saman kadencon de fluo de iliaj tempoj. Tamen komence apudaj kaj sinkronaj normhorloĝoj, poste havante malsimilajn rapidon kaj graviton, estos probable nesinkronaj en okaza renkonto. En la renkonto, la du normhorloĝoj ankoraŭ montras la saman kadencon de fluo de iliaj tempoj.\ParallelRTextA standard clock is like a wrist watch of superior quality [1, Sect.1]. All standard clocks are alike, meaning that two of them, placed very close, show the same pace in the flow of their times. However, standard clocks initially neighbor and synchronous, and later submitted to different speeds and gravitation, will be probably not synchronous in an occasional reencounter. On reencounter, the two clocks still show the same pace in the flow of their times.\ParallelPar

Normhorloĝo montras la fluon de $\tau$, sia propratempo. Konvena unueco de propra intertempo $\Delta\tau$ estas la sekundo, kiu pendas nek de la movado de normhorloĝo nek de ĝia pozicio en gravita kampo. Estas interkonsentita ke sekundo estas la intertempo de senerare 9.192.631.770 periodoj de specifita radiado el atomo de cezio. Vidu [2, paĝo 18] por detaloj. \ParallelRTextA standard clock shows the flow of $\tau$, its propertime. A convenient unit of proper intertime $\Delta\tau$ is the second, that depends neither on the motion of the standard clock nor on its location in a gravitational field. It is postulated that second is precisely the duration of 9.192.631.770 periods of a specified radiation from atom of cesium. See [2, page 18] for details.\ParallelPar

Ankaŭ estas interkonsentita [2, paĝo 17] ke la rapido $c$ de lumo en vakuo estas senerare $299.792.458\,m/s$. Konsekvence, metro estas moderne difinita kiel la distanco ke lumo trakuras en vakuo dum frakcio 1/299.792.458 de sekundo, senerare. \ParallelRTextIt is also postulated [2, page 17] that the speed $c$ of light in vacuum is $299.792.458\,m/s$  precisely. As a consequence, the meter is modernly defined as the distance that light travels in vacuum in the fraction 1/299.792.458 of a second, precisely.\ParallelPar

Tiu ĉi artiklo akordas Einstein [3], Landau-Lifshitz [4], Anderson [5], Synge [6], Misner-Thorne-Wheeler [7]. Tamen, malsamaj vidpunktoj ekzistas, kiel tiu de Tonkinson [8], ekzemple. \ParallelRTextThis article goes with Einstein [3], Landau-Lifshitz [4], Anderson [5], Synge [6], Misner-Thorne-Wheeler [7]. However, different viewpoints exist, such as that of Tonkinson [8], for example.\ParallelPar

Ni simile etendas (formale) aliajn du arojn de dudimensiaj surfacoj, kaj etiketas ilin per reelaj nombroj $x^{2}=$ konst kaj $x^{3}$ = konst. Tiuj ĉi surfacoj ĝeneraligas la karteziajn ebenojn $y=$ konst kaj $z=$ konst. Tiel, tridimensia spaca reto estas elektita por ${\cal R}^{3}$. Ĉiu punkto $P$ de la reto rilatas neambigue al triopo $x^{i}=[x^{1},x^{2},x^{3}]$. Ĉar la reto povas malformiĝi laŭlonge la tempo, tial distanco inter punktoj de reto povas ankaŭ varii. \ParallelRTextWe similarly lay (formally) two other sets of two-dimensional surfaces, and label them with real numbers $x^{2}$ = const and $x^{3}$ = const. These surfaces generalize the cartesian planes $y=$ const and $z=$ const. Thus, a three-dimensional spatial frame was chosen for ${\cal R}^{3}$. Each point $P$ in the frame corresponds unambiguously to a triplet $x^{i}=[x^{1},x^{2},x^{3}]$. Since the frame may deform along the time, the distance between points on the frame may also vary.\ParallelPar

Poste, ni fiksas (formale) unu horloĝon ${\cal K}_{P}$ en ĉiu punkto $P$ de la reto; ĝi estas la koordinathorloĝo de $P$ , aŭ loka horloĝo de $P$ . Ĉiu ${\cal K}_{P}$  montras valoron ĉiam pliegantan de nedimensia variablo $t$, la tempa koordinato en $P$. ${\cal K}_{P}$ ne estas normhorloĝo, ordinare. Intervalo $\Delta t$ de loka tempa koordinato estas apenaŭ numero, sen unueco de intertempo (sed legu [9]). Ĉiu ${\cal K}_{P}$ havas sian kadencon de fluo de sia tempo $t$ , kaj du koordinathorloĝoj ordinare ne estas sinkronaj, eĉ se ili estas najbaraj. Plu, ordinare estas malkonstanta, la rilato inter la fluo de $t$ em ${\cal K}_{P}$ kaj la fluo de $\tau$ en normhorloĝo fiksita ĉe $P$ . \ParallelRTextWe next fix (formally) a clock ${\cal K}_{P}$ in each point $P$ of the frame; it is the coordinate clock at $P$ , or local clock at $P$ . A ${\cal K}_{P}$  shows an always increasing value of a non-dimensional variable $t$, the time coordinate at $P$. A ${\cal K}_{P}$ is not a standard clock, in general. An interval $\Delta t$ of local time coordinate is just a number, deprived of unity (but read [9]). Each ${\cal K}_{P}$ has its speed of flow of its time $t$ , and two coordinate clocks usually are not synchronous, even if they are neighbor. Further, it is usually variable, the ratio between the flow of $t$ in a ${\cal K}_{P}$ and the flow of $\tau$ in a standard clock fixed at $P$ .\ParallelPar

Zorgo estas konsilinda, kiam ni altempigas ĉiun ${\cal K}_{P}$ en spaca reto: najbaraj lokaj horloĝoj devas montri valorojn de $t$ ankaŭ najbaraj. Atentu, ke vojaĝanto en spaca reto povas renkonti serion de $t$ pliegantan, aŭ senŝanĝantan, aŭ eĉ plietantan; Figuro 1 ekzemplas tiun eblecon. \ParallelRTextA care is worth advising, when we adjust each ${\cal K}_{P}$ in the spatial frame: neighbor local clocks should show also neighbor values of $t$ . Note that a voyager in the spatial frame can find series of increasing $t$ , or stationary, or even decreasing; Figure 1 exemplifies that possibility.\ParallelPar

Einstein nomis molusko, la spacotempan koordinatsistemon konstruitan kiel tie ĉi [10]. Kaj ni nomas evento, ion okazantan en konata punkto de spaco kaj en konata momento. En elektita molusko, evento $E$ estas specifita per kvaropo $[\,t,x^{1},x^{2},x^{3}]$ , aŭ ekvivalente per kvaropo $x^{\mu}:=[x^{0},x^{i}]$ , estante $x^{0}:=ct$. Se ni elektas alian moluskon, la sama evento $E$ estos specifita per alia kvaropo $x^{\mu^{\prime}}$ . Riskante negravan konfuzon kun $t$ , ankaŭ $x^{0}$ estas nomita tempa koordinato de $E$. \ParallelRTextEinstein called molusc, the spacetime coordinate system built as here [10]. And we call event, something that happens in a known point of space and in a known moment. In a chosen molusc, an event $E$ is specified with a quartet $[\,t,x^{1},x^{2},x^{3}]$ , or equivalently with the quartet $x^{\mu}:=[x^{0},x^{i}]$ , being $x^{0}:=ct$. If another molusc is chosen, the same event $E$ is specified with another quartet $x^{\mu^{\prime}}$ . With unimportant risk of confusion with $t$, also $x^{0}$ is called time coordinate of $E$.\ParallelPar

Elekti moluskon, kiel ni ĵus faris, ne sufiĉas por priskribi kelkajn fizikajn variablojn. Ekzemple, priskribo de vektoro aŭ tensoro en evento $E$ bezonas vektoran bazon en $E$ . Ĉiu bazo taŭgas por specifi komponojn de vektoro aŭ tensoro. Konvenas ke bazoj en najbaraj eventoj malsimilu apenaŭ infinitezime. Tie ĉi ni uzos nur la plej bonkonatajn bazojn, la koordinatbazojn, kaj iliajn dualajn [11, paĝo 80]. Tiuj bazoj estas kreitaj ekde koordinatoj, sole. Tiel, ekde nun, la vorto molusko implicos uzadon de tiuj bazoj. \ParallelRTextChoosing a molusc, as we just did, is not enough to describe certain physical variables. For example, the description of a vector or tensor in an event $E$ needs a vector basis at $E$ . A basis permits specifying the vector or tensor components. It is worth that bases in neighbor events differ only infinitesimally. Here we shall use only the best known bases, the coordinate bases, and their duals [11, page 80]. These bases are created from the coordinates, only. Thus, from now on, the word molusc implies use of those bases.\ParallelPar

Indas sciiĝi ke ekzistas referencosistemoj kies koordinatoj ne estas videblaj kiel tiuj de molusko de Einstein: la nulaj koordinatoj, ekzemple. Tiuj anstataŭaj referencosistemoj simpligas kalkulojn en kelkaj specialaj fizikaj sistemoj, eĉ en speciala relativeco. \ParallelRTextIt is worth knowing that there are reference systems whose coordinates are not those of Einstein’s molusc: the null coordinates, for example. These alternative reference systems simplify calculations in some special physical systems, even in the special relativity.\ParallelPar

Matematike, metrika kampo $g$ estas tensora, simetria, de ordo 2. Se molusko estas elektita, la komponoj de $g$ en evento $E$ estas skribitaj $g_{\nu\rho}(E)$. Metriko oferas, krom alioj, la linielementon $\mathrm{d}s$ inter najbaraj eventoj. Tiel, estu $x^{\mu}=[ct,x^{i}\,]$ la koordinatoj de evento $E$, kie $t$ estas montrata per loka horloĝo ${\cal K}_{P}$ de $x^{i}$; kaj estu $x^{\mu}+\mathrm{d}x^{\mu}=[c(t+\mathrm{d}t),x^{i}+\mathrm{d}x^{i}\,]$ la koordinatoj de alia evento $E+\mathrm{d}E$, najbara al $E$, estante $t+\mathrm{d}t$ montrata per loka horloĝo ${\cal K}_{P+\mathrm{d}P}$ de $x^{i}+\mathrm{d}x^{i}$. La linielemento $\mathrm{d}s$ rilatantan tiujn eventojn obeas [12] \ParallelRTextMathematically, the metric field $g$ is tensorial, symmetric, of order 2. If a molusc was built, the components of $g$ in the event $E$ are written $g_{\nu\rho}(E)$. The metric field $g$ gives, besides other things, the line element $\mathrm{d}s$ between neighbor events. Thus, assume $x^{\mu}=[ct,x^{i}\,]$ are coordinates of an event $E$, where $t$ is shown by the local clock ${\cal K}_{P}$ of $x^{i}$; and assume $x^{\mu}+\mathrm{d}x^{\mu}=[c(t+\mathrm{d}t),x^{i}+\mathrm{d}x^{i}\,]$ are coordinates of another event $E+\mathrm{d}E$, neighbor of $E$, and where $t+\mathrm{d}t$ is shown by the local clock ${\cal K}_{P+\mathrm{d}P}$ of $x^{i}+\mathrm{d}x^{i}$. The line element $\mathrm{d}s$ relating these events obeys [12]\ParallelPar

Nek $E$ nek $E+\mathrm{d}E$ estas kvarvektoroj. Sed $\mathrm{d}E$ estas infinitezima kvarvektoro, kun komponoj $\mathrm{d}x^{\mu}=[c\,\mathrm{d}t,\mathrm{d}x^{i}]$ . Ĝi estas de tempa tipo, aŭ nula tipo, aŭ spaca tipo, se $g_{\mu\nu}\,\mathrm{d}x^{\mu}\,\mathrm{d}x^{\nu}>0$, aŭ $=0$, aŭ $<0$, respektive. \ParallelRTextNeither $E$ nor $E+\mathrm{d}E$ are four-vectors. But $\mathrm{d}E$ is an infinitesimal four-vector, with components $\mathrm{d}x^{\mu}=[c\,\mathrm{d}t,\mathrm{d}x^{i}]$ . It is timelike, or lightlike, or spacelike, according as $g_{\mu\nu}\,\mathrm{d}x^{\mu}\,\mathrm{d}x^{\nu}>0$, or $=0$, or $<0$, respectively.\ParallelPar

Se $\mathrm{d}E$ estas de tempa tipo, tiuokaze \ParallelRTextIf $\mathrm{d}E$ is timelike, then\ParallelPar

Ekv. (2) ebligas havigi komponojn $g_{\nu\rho}$ en evento $x^{\mu}:=[c\,t,x^{i}]$, per eksperimenta metodo. En tiu metodo, nur proprajn intertempojn estas mezuritaj. Ni ĵetas 10 normhorloĝojn ekde punkto $x^{i}$ , en loka momento $t$ , en iuj ajn direktoj kaj kun iuj ajn rapidoj. Kiam la propratempo de ĉiu horloĝo $h$ pliegiĝas de valoro $\Delta_{h}\tau$ sufiĉe malgranda, ni alnotas la tri spacajn koordinatojn $x^{i}+\Delta_{h}x^{i}$ de ĝia loko, kaj la montron $t+\Delta_{h}t$ de loka horloĝo. Simile kiel (1) kaj (2), ni skribas la 10 ekvaciojn \ParallelRTextEq. (2) enables obtaining the components $g_{\nu\rho}$ in an event $x^{\mu}:=[c\,t,x^{i}]$, by empirical method. In that method, only proper intertimes are measured. We throw 10 standard clocks from point $x^{i}$ , in the local moment $t$ , in random directions and with random speeds. When the propertime of each clock $h$ has advanced a value $\Delta_{h}\tau$ short enough, we annotate the three spatial coordinates $x^{i}+\Delta_{h}x^{i}$ of the place where it is, and the reading $t+\Delta_{h}t$ of the local clock. As in (1) and (2), we write the 10 equations\ParallelPar

Fakte, kompono $g_{00}$ estas sciebla pli facile, en punkto $x^{i}$ kaj en loka momento $t$ . En tiu momento ni fiksas normhorloĝon apud la loka horloĝo de $x^{i}$ . La fluo de tempo de la du horloĝoj rilatas kiel (1) kaj (2) kun $\mathrm{d}x^{i}=0$, tial uzas nur koeficienton $g_{00}$ de metriko: \ParallelRTextIn fact, component $g_{00}$ can be known more easily, in point $x^{i}$ and local moment $t$ . In that moment we fix a standard clock beside the local clock of $x^{i}$ . The time flows of the two clocks are related through (1) and (2) with $\mathrm{d}x^{i}=0$, so uses only the coefficient $g_{00}$ of the metric:\ParallelPar

Se $\mathrm{d}E$ estas de spaca tipo, tial neniu korpo aŭ lumradiado povas esti en ambaŭ eventoj $E$ kaj $E+\mathrm{d}E$ ; tiuokaze oni difinas propran distancon inter la eventoj, \ParallelRTextIf $\mathrm{d}E$ is spacelike, then no body or light ray can be present in both events $E$ and $E+\mathrm{d}E$ ; in this case one defines the proper distance between the events,\ParallelPar

Fine, se $\mathrm{d}E$ estas de nula tipo, tial $\mathrm{d}s=0$ , kaj do ambaŭ propra intertempo $\mathrm{d}\tau$ kaj propra distanco $\mathrm{d}\lambda$ estas nulaj. Intervaloj de nula tipo okazas en movadoj kun rapido $c$ , kiel tiu de lumo. En laboratorio, la matematika ($\mathrm{d}s=0$) kaj eksperimenta praktikeco de lumo estas konvene profitita [13] por malkovri la koeficientojn $g_{\mu\nu}$ en elektita molusko. \ParallelRTextFinally, if $\mathrm{d}E$ is lightlike, then $\mathrm{d}s=0$ , and so both proper intertime $\mathrm{d}\tau$ and proper distance $\mathrm{d}\lambda$ are null. Lightlike intervals occur in motions with speed $c$ , such as light. In a laboratory, the mathematical ($\mathrm{d}s=0$) and experimental practicality of light can be used [13] to uncover the coefficients $g_{\mu\nu}$ in a chosen molusc.\ParallelPar

Propra distanco kaj propra intertempo ne estas la serĉataj kvantoj, ĉar $\mathrm{d}\lambda$ estas difinita nur se $\mathrm{d}E$ estas de spaca tipo, kaj $\mathrm{d}\tau$ estas difinita nur se $\mathrm{d}E$ estas de tempa tipo. Ni anticipas ke la serĉataj kvantoj estos trovitaj en speciala inercia molusko. \ParallelRTextProper distance and proper intertime are not the quantities we are looking for, because $\mathrm{d}\lambda$ is defined only if $\mathrm{d}E$ is spacelike, and $\mathrm{d}\tau$ is defined only if $\mathrm{d}E$ is timelike. We anticipate that the quantities we look for will be found in a special inertial molusc.\ParallelPar

Komence ni difinu distancon $\mathrm{d}L$ inter punktoj $P$ kaj $P+\mathrm{d}P$ , najbaraj en spaca reto, en elektita momento. Ni procedas simile kiel en speciala relativeco. Ni eligas lumsignalon el punkto $P=x^{i}$, en loka momento $t$. La signalo atingas punkton $P+\mathrm{d}P=x^{i}+\mathrm{d}x^{i}$ en loka momento $t+\mathrm{d}_{1}t$, kie $\mathrm{d}_{1}t$ (kio estas $>$, $<$, aŭ $=0$) estas solvo de $\mathrm{d}s=0$ : \ParallelRTextWe start defining distance $\mathrm{d}L$ between neighbor points, $P$ and $P+\mathrm{d}P$ , of a spatial frame, in a chosen moment. We proceed similarly as in the special relativity. We emit a light signal from point $P=x^{i}$, in local moment $t$. The signal reaches point $P+\mathrm{d}P=x^{i}+\mathrm{d}x^{i}$ in local moment $t+\mathrm{d}_{1}t$, where $\mathrm{d}_{1}t$ (that is $>$, $<$, or $=0$) is solution of $\mathrm{d}s=0$ :\ParallelPar

Resume, la distanco inter du punktoj najbaraj en la reto estas \ParallelRTextIn short, the distance between two neighbor points in the frame is\ParallelPar

Ekvacio (13) difinas ankaŭ distancon inter najbaraj eventoj, en elektita molusko. Atentu ke $\mathrm{d}L$ ne pendas de diferenco $\mathrm{d}t$ inter la tempaj koordinatoj de eventoj. Tamen $\mathrm{d}L$ povas varii per ŝanĝo de molusko. Tiu fakto estas jam konita en speciala relativeco, per nomo plivastiĝo (aŭ malplivastiĝo) de Lorentz. \ParallelRTextEquation (13) defines also distance between neighbor events, in a chosen molusc. Note that $\mathrm{d}L$ does not depend on the difference $\mathrm{d}t$ between the time coordinates of events. However, $\mathrm{d}L$ may vary under change of molusc. This is already known in SR, under denomination Lorentz dilation (or contraction).\ParallelPar

Ni povas ricevi (13) per alia maniero [5, paĝo 348]: en evento $E$ ni konstruas vektoron \ParallelRTextWe can get (13) in another way [5, page 348]: in an event $E$ we construct the vector\ParallelPar

Nun ni esploru $c\,\mathrm{d}T:=\tau_{\mu}\mathrm{d}x^{\mu}$ , t.e., \ParallelRTextWe now explore $c\,\mathrm{d}T:=\tau_{\mu}\mathrm{d}x^{\mu}$ , that is,\ParallelPar

Atentu ke signumo de $\mathrm{d}t$ ne estas decidiga, en tiuj difinoj. Fakte, evento $E+\mathrm{d}E$ , supozita tempe posta al evento $E$ , povas havi $\mathrm{d}t>0$ aŭ $\mathrm{d}t=0$ aŭ $\mathrm{d}t<0$ . Tio estas jam sugestita en Figuro 1. Ĉar $g_{0\mu}\mathrm{d}x^{\mu}\equiv\mathrm{d}x_{0}$ , samtempeco estas pli kompakte esprimebla per $\mathrm{d}x_{0}=0$ . \ParallelRTextNote that the signal of $\mathrm{d}t$ is not deciding, in these definitions. In fact, an event $E+\mathrm{d}E$ , assumed timely after event $E$ , can have $\mathrm{d}t>0$ as well as $\mathrm{d}t=0$ or $\mathrm{d}t<0$ . This is already suggested in Figure 1. Since $g_{0\mu}\mathrm{d}x^{\mu}\equiv\mathrm{d}x_{0}$ , simultaneity can be expressed more compactly by $\mathrm{d}x_{0}=0$ .\ParallelPar

Atentu ankaŭ en (18) ke la intertempo $\mathrm{d}T$ pendas de spacaj komponoj $\mathrm{d}x^{i}$, sed ne pendas de nure spacaj metrikaj koeficientoj $g_{ij}$. Malsimile al propra intertempo $\mathrm{d}\tau$, kiu estas difinita nur se $\mathrm{d}x^{\mu}$ estas de tempa tipo, la intertempo $\mathrm{d}T$ estas difinita por $\mathrm{d}x^{\mu}$ de ia ajn tipo. \ParallelRTextAlso note in (18), that the intertime $\mathrm{d}T$ depends on the spatial components $\mathrm{d}x^{i}$, but not on the metric coefficients purely spatial, $g_{ij}$. Differently from the proper intertime $\mathrm{d}\tau$, that is defined only if $\mathrm{d}x^{\mu}$ is timelike, the intertime $\mathrm{d}T$ is defined for $\mathrm{d}x^{\mu}$ of any type.\ParallelPar

Simile kiel $\mathrm{d}L$ , ankaŭ $\mathrm{d}T$ pendas de molusko. Atentu ankoraŭ ke \ParallelRTextSimilarly to $\mathrm{d}L$ , also $\mathrm{d}T$ depends on the molusc. Still note that\ParallelPar

Se $\mathrm{d}x^{\mu}$ estas de tempa tipo, tial estas moluskoj kie la distanco $\mathrm{d}L^{\prime}$ inter la eventoj estas nula (samlokaj eventoj); tial la propra intertempo $\mathrm{d}\tau$ estas la modulo de intertempo $\mathrm{d}T\,^{\prime}$ mezurita en iu ajn el tiuj moluskoj. Sed se $\mathrm{d}x^{\mu}$ estas de spaca tipo, tial estas moluskoj kie la intertempo $\mathrm{d}T\,^{\prime}$ estas nula (samtempaj eventoj); tial la propra distanco $\mathrm{d}\lambda$ estas la distanco $\mathrm{d}L^{\prime}$ mezurita en iu ajn el tiuj moluskoj. Fine, se $\mathrm{d}x^{\mu}$ estas de nula tipo, tial la propra intertempo $\mathrm{d}\tau$ kaj la propra distanco $\mathrm{d}\lambda$ estas nulaj. Sed la intertempo $\mathrm{d}T$ kaj la distanco $\mathrm{d}L$ estas ne-nulaj, plue ili havas saman modulon ($|c\mathrm{d}T|=\mathrm{d}L$) , kies valoro pendas de molusko. \ParallelRTextIf $\mathrm{d}x^{\mu}$ is timelike, then there are moluscs where the distance $\mathrm{d}L^{\prime}$ between the events is null (colocal events); then the proper intertime $\mathrm{d}\tau$ is the modulus of intertime $\mathrm{d}T\,^{\prime}$ measured in any of these moluscs. But if $\mathrm{d}x^{\mu}$ is spacelike, then there are moluscs where the intertime $\mathrm{d}T\,^{\prime}$ is null (simultaneous events); then the proper distance $\mathrm{d}\lambda$ is the distance $\mathrm{d}L^{\prime}$ measured in any of these moluscs. Finally, if $\mathrm{d}x^{\mu}$ is lightlike, then the proper intertime $\mathrm{d}\tau$ and the proper distance $\mathrm{d}\lambda$ are null. But the intertime $\mathrm{d}T$ and the distance $\mathrm{d}L$ are not null, further they have the same modulus ($|c\mathrm{d}T|=\mathrm{d}L$) , whose value depends on the molusc.\ParallelPar

Ĉar $h_{ij}\mathrm{d}x^{i}\mathrm{d}x^{j}$ en (12) estas ne-negativa por iuj ajn $\mathrm{d}x^{i}$, koeficientoj $h_{ij}$ difinitaj en (8) obeas la $3+3+1=\,7$ neegalecojn [4, paĝo 236] \ParallelRTextSince $h_{ij}\mathrm{d}x^{i}\mathrm{d}x^{j}$ in (12) is non-negative for any $\mathrm{d}x^{i}$, the coefficients $h_{ij}$ defined in (8) obey the $3+3+1=\,7$ inequalities [4, page 236]\ParallelPar

Pro arbitra ŝanĝo de molusko, kvantoj $h_{ij}$ , $g_{\mu\nu}$ , kaj $\mathrm{d}x^{\mu}$ ordinare varias, en eventoj $E$ kaj $E+\mathrm{d}E$. Ni povas demandi se la specialaj kombinoj (13) kaj (18) de tiuj kvantoj lasas ke $\mathrm{d}L$ kaj $\mathrm{d}T$ estu ne-variantaj. Kiel en speciala relativeco, respondo estas ne, ordinare. \ParallelRTextUnder arbitrary change of molusc, the quantities $h_{ij}$ , $g_{\mu\nu}$ , and $\mathrm{d}x^{\mu}$ usually vary, in events $E$ and $E+\mathrm{d}E$. We may ask whether the special combinations (13) and (18) of these quantities leave $\mathrm{d}L$ and $\mathrm{d}T$ invariant. As in the special relativity, the answer is no, in general.\ParallelPar

Kontraŭe, estas specialaj ŝanĝoj de molusko $[t,x^{i}]\rightarrow[t^{\prime},x^{i^{\prime}}]$ kiuj lasas ne-variantaj ĉiun infiniteziman distancon $\mathrm{d}L$ kaj ĉiun infiniteziman intertempon $\mathrm{d}T$ . En tiuj ŝanĝoj de molusko, la spaciaj koordinatoj transformas kiel $x^{i}\rightarrow x^{i\,^{\prime}}(x^{j})$ . T.e., la ŝanĝo de iu spaca reto al la alia ne pendas de tempo. La responda tempa transformo povas esti ĝenerala, $t\rightarrow t^{\prime}(t,x^{i})$. Atentu ke la Lorentzaj transformoj por la spaca reto, uzataj en speciala relativeco, pendas de $t$ ; ekzemple, $x\rightarrow x^{\prime}=\gamma(x-vt/c)$. Bonkonate, tiuj transformoj malplivastigas la spacan reton. \ParallelRTextOn the contrary, there are special changes of molusc $[t,x^{i}]\rightarrow[t^{\prime},x^{i^{\prime}}]$ that leave unchanged every infinitesimal distance $\mathrm{d}L$ and every infinitesimal intertime $\mathrm{d}T$ . In these changes of molusc, the spatial coordinates transform as $x^{i}\rightarrow x^{i\,^{\prime}}(x^{j})$ . That is, the change from one spatial frame to the other does not depend on time. The corresponding time transformation can be general, $t\rightarrow t^{\prime}(t,x^{i})$. Note that the Lorentz transforms for the spatial frame, used in special relativity, depend on $t$ ; for example, $x\rightarrow x^{\prime}=\gamma(x-vt/c)$. As is well known, these transforms contract the spatial frame.\ParallelPar

Ni vidis ke $\mathrm{d}L:=\sqrt{h_{ij}\,\mathrm{d}x^{i}\mathrm{d}x^{j}}$ estas distanco inter punktoj najbaraj en spaca reto de elektita molusko. Se punktoj ne estas najbaraj, la distanco inter ili estas difinita per integralo de $\mathrm{d}L$ laŭ la geodezio unuiganta ilin, uzante $h_{ij}$ kiel tridimensia metriko. Ĉar tiuj koeficientoj ordinare varias laŭ la tempo, ankaŭ la distanco ordinare varias. \ParallelRTextWe saw that $\mathrm{d}L:=\sqrt{h_{ij}\,\mathrm{d}x^{i}\mathrm{d}x^{j}}$ is distance between neighbor points in the spatial frame of a chosen molusc. If the points are not neighbor, the distance is defined as the integral of $\mathrm{d}L$ along the geodesic connecting them, using $h_{ij}$ as components of three-dimensional metric. Since these coefficients usually vary with time, also the separations usually vary.\ParallelPar

Se $c\,\mathrm{d}T>\mathrm{d}L$, tial $0<v<c$, indikante ke objekto povas ekiri de punkto $x^{i}$ de spaca reto en loka momento $t$ kaj atingi punkton $x^{i}+\mathrm{d}x^{i}$ en loka momento $t+\mathrm{d}t$. Kaj se $c|\mathrm{d}T|>\mathrm{d}L$ sed $\mathrm{d}T<0$, tial $-c<v<0$, indikante ke objekto povas iri ekde $x^{i}+\mathrm{d}x^{i}$ en loka momento $t+\mathrm{d}t$ kaj atingi punkton $x^{i}$ en loka momento $t$ . En ambaŭ okazoj $\mathrm{d}t$ povas havi iun ajn signumon. Plue, (2) kaj (19) kaj (22) oferas je \ParallelRTextIf $c\,\mathrm{d}T>\mathrm{d}L$ then $0<v<c$, indicating that an object can start from point $x^{i}$ in the spatial frame in local moment $t$ and reach point $x^{i}+\mathrm{d}x^{i}$ in local moment $t+\mathrm{d}t$. And if $c|\mathrm{d}T|>\mathrm{d}L$ but $\mathrm{d}T<0$ then $-c<v<0$, indicating that the object can start from $x^{i}+\mathrm{d}x^{i}$ in local moment $t+\mathrm{d}t$ and reach point $x^{i}$ in local moment $t$ . In both cases $\mathrm{d}t$ can have any signal. Further, (2), (19) and (22) give\ParallelPar

Se $c|\mathrm{d}T|=\mathrm{d}L$, tial $\mathrm{d}s=0$, do lumsignalo povas vojaĝi inter eventoj $x^{\mu}$ kaj $x^{\mu}+\mathrm{d}x^{\mu}$. Laŭ (22), la rapido de signalo havas modulon $c$ . La signalo iras de $x^{i}$ al $x^{i}+\mathrm{d}x^{i}$ se $g_{0\mu}\mathrm{d}x^{\mu}>0$, kaj en la mala direkto se $g_{0\mu}\mathrm{d}x^{\mu}<0$. \ParallelRTextIf $c|\mathrm{d}T|=\mathrm{d}L$, then $\mathrm{d}s=0$, so a light signal can connect the events $x^{\mu}$ and $x^{\mu}+\mathrm{d}x^{\mu}$. According to (22), the velocity of the signal has modulus $c$ . The signal goes from $x^{i}$ to $x^{i}+\mathrm{d}x^{i}$ if $g_{0\mu}\mathrm{d}x^{\mu}>0$, and in the opposite direction if $g_{0\mu}\mathrm{d}x^{\mu}<0$.\ParallelPar

Fine, se $c|\mathrm{d}T|<\mathrm{d}L$ tial (22) indikas ke $|v|>c$ : neniu objekto kaj neniu lumsignalo povas vojaĝi inter la eventoj. Speciale, se $\mathrm{d}T=0$ kun $\mathrm{d}L\neq 0$, tial (22) indikas $|v|=\infty$ . \ParallelRTextFinally, if $c|\mathrm{d}T|<\mathrm{d}L$ then (22) says that $|v|>c$ : no object and no light signal can connect the events. In particular, if $\mathrm{d}T=0$ with $\mathrm{d}L\neq 0$ then (22) says that $|v|=\infty$ .\ParallelPar

Estu du eventoj $E_{1}$ kaj $E_{2}$, finie apartitaj. En Newtona mekaniko, la tempa apartigo inter ili estas simple $t_{2}-t_{1}$ , kaj la spaca apartigo estas simple $|{\vec{x}_{2}}-{\vec{x}_{1}}|$ . En speciala relativeco la temo estas pli subtila, ĉar ambaŭ apartigoj pendas de la inercia referencosistemo ke oni uzas. Kaj en molusko de Einstein la temo estas ankoraŭ pli subtila. \ParallelRTextConsider two events $E_{1}$ and $E_{2}$, finitely apart. In Newtonian mechanics the time separation between them is simply $t_{2}-t_{1}$ , and the spatial separation is simply $|{\vec{x}_{2}}-{\vec{x}_{1}}|$ . In special relativity the subject is more subtle, because both separations depend on the inertial reference system under use. And in a molusc of Einstein the subject is still more subtle.\ParallelPar

Finia apartigo estas sumigo de infinitezimaj apartigoj. Ni jam difinis du malsamajn infinitezimajn tempajn apartigojn: propran intertempon $\mathrm{d}\tau$ kaj intertempon $\mathrm{d}T$. Kaj ni difinis ankaŭ du malsamajn infinitezimajn spacajn apartigojn: propran distancon $\mathrm{d}\lambda$ kaj distancon $\mathrm{d}L$. Do ni havas 4 malsimilajn finiajn apartigojn por konsideri. Tiuj apartigoj estos difinataj laŭ iu elektita kurbo en spacotempo. Atentu ke estas nefinia nombro de kurboj de spaca tipo kunigante du iujn ajn eventojn. Sed eble ne ekzistas kurbon de nula tipo, aŭ de tempa tipo, por fari tion. \ParallelRTextFinite separation is a sum of infinitesimal separations. We already defined two different infinitesimal time separations: proper intertime $\mathrm{d}\tau$ and intertime $\mathrm{d}T$. And we also defined two different infinitesimal space separations: proper distance $\mathrm{d}\lambda$ and distance $\mathrm{d}L$. So we have 4 different finite separations to describe. These separations are to be defined along some chosen curve in spacetime. Note that there is an infinite number of spacelike curves to connect any two events. But possibly does not exist lightlike or timelike curve to do that.\ParallelPar

Se kurbo de tempa tipo komencas en evento $E_{1}$ kaj finiĝas en evento $E_{2}$, tial la integraĵo \ParallelRTextIf a timelike curve starts in event $E_{1}$ and ends in event $E_{2}$, then the integral\ParallelPar