Tempa vojaĝo kaj geodezioj en ĝenerala relativeco
Time travel and geodesics in general relativity

1    Enkonduko \ParallelRText1    Introduction\ParallelPar \ParallelLText \ParallelRText\ParallelPar \ParallelLTextĈu estas ebla, ke vojaĝanto revenas al deirpunkto en antaŭa momento? Teknike dirante: ĉu kauza malobeo estas ebla? Newtona mekaniko respondas ne, sed Ĝenerala Relativeco diras jes. Ŝajnas ke Gödel [1] unue priskribis sistemon kun tio ebleco. Aliaj fizikaj sistemoj, nomitaj modeloj de Gödela tipo, estis poste studitaj. En ili, la materio povas reveni al estinto, sed havante kelkan ne-gravitan akcelon. Do ĝia movado estus ne-geodezia. \ParallelRTextIs it possible that a voyager comes back to the starting point in a moment prior to his departure? In technical terms: is causality violation possible? Newtonian mechanics answers no, but general relativity says yes. It seems that Gödel [1] first described a system with that possibility. Other physical systems, called Gödel-type models, were later studied. In these studies, matter can travel to the past, but having some non-gravitational acceleration. So its motion would be non-geodetic.\ParallelPar

kie $\epsilon=+1\mathchar 59\relax 0\mathchar 59\relax-1$ por intervaloj de tempa tipo, aŭ nula, aŭ spaca, respektive. Laŭ la ĝenerala relativeco, la materio rilata al tiu metriko estas elektrizita polvo, kun unuformaj masdenso kaj ŝargdenso. La polvo restas relative al la spaca teksaĵo, kaj la Lorentza forto en iu polvero estas nula. \ParallelRTextwhere $\epsilon=+1\mathchar 59\relax 0\mathchar 59\relax-1$ for timelike, or null, or spacelike intervals, respectively. According to general relativity, the matter related to this metric is electrically charged dust, with uniform densities of matter and charge. The dust is at rest in the spatial frame, and the Lorentz force upon each dust grain is null.\ParallelPar

    En la sekvanta sekcio ni komencas solvi geodeziajn ekvaciojn. En sekcio 3 ni studas geodeziojn (helicojn) de la tri tipoj, ĉirkaŭ la akso $z$, kaj en 4 la samtempajn geodeziojn (rektajn). En sekcio 5 ni studas cirklajn movadojn de vojaĝanto al sia pasinto. Kaj en 6 ni konkludas kaj prezentas interesajn faktojn. Sekve ni difinas kelkajn utilajn kvantojn, detalotaj en [4]. \ParallelRText    In the next section we start solving the geodetic equations. In section 3 we study geodesics (helices) of the three types, around the $z$-axis, and in section 4 the (straight) geodesics of simultaneities. In section 5 we study circular motions of a voyager towards his past. And in 6 we conclude and present interesting facts. In the following we define some useful quantities, to be detailed in [4].\ParallelPar

    Distanco inter du najbaraj punktoj en spaca teksaĵo: \ParallelRText    Distance between two neighbor points in the spatial frame:\ParallelPar

Ĝi nuliĝas se kaj nur se la punktoj koincidas.\ParallelRTextIt is null if and only if the points coincide.\ParallelPar

    Intertempo do evento $x^{\mu}$ para o evento $x^{\mu}+\mathrm{d}x^{\mu}$ : \ParallelRText    Intertime (interval of time) from event $x^{\mu}$ to the event $x^{\mu}+\mathrm{d}x^{\mu}$ :\ParallelPar

Se la intervalo $\mathrm{d}x^{\mu}$ estas de tempa tipo (aŭ nula) kaj $\mathrm{d}T$ estas pozitiva, tiuokaze objekto (aŭ lumo) povas iri de $x^{\mu}$ al $x^{\mu}+\mathrm{d}x^{\mu}$ . Se tamen $\mathrm{d}T$ estas malpozitiva, la movado de objekto (aŭ lumo) estos de $x^{\mu}+\mathrm{d}x^{\mu}$ al $x^{\mu}$ . Se $\mathrm{d}x^{\mu}$ estas spaca, $\mathrm{d}T$ indikas la tempan ordon de eventoj por inercia observanto fiksata en la spaca teksaĵo en $x^{\mu}$ . \ParallelRTextIf the interval $\mathrm{d}x^{\mu}$ is timelike (or null) and $\mathrm{d}T$ is positive, then an object (or light) can go from event $x^{\mu}$ to the event $x^{\mu}+\mathrm{d}x^{\mu}$ . If however $\mathrm{d}T$ is negative, the motion of the object (or light) will be from event $x^{\mu}+\mathrm{d}x^{\mu}$ to the event $x^{\mu}$ . If $\mathrm{d}x^{\mu}$ is spacelike, then $\mathrm{d}T$ gives the temporal order of the events for an inertial observer fixed in the spatial frame in $x^{\mu}$ .\ParallelPar

    Ni faru rimarkon pri propra intertempo. Atentu ke $(\mathrm{d}s)^{2}$ estas difinata per linielemento (1), sed la signumo de $\mathrm{d}s$ ne estas fiksata. Por $\mathrm{d}s\neq 0$ , ni interkonsentas \ParallelRText    Let us make a remark about propertime interval. See that $(\mathrm{d}s)^{2}$ is defined in the line element (1), but the signal of $\mathrm{d}s$ is not fixed. For $\mathrm{d}s\neq 0$ , we agree\ParallelPar

Speciale, en movadoj de tempa tipo $(\mathrm{d}s)/c$ estas la intervalo $\mathrm{d}\tau$ de pasita propratempo, do $s$ pligrandiĝas dum la movado. \ParallelRTextIn particular, in the timelike motions $(\mathrm{d}s)/c$ is the interval $\mathrm{d}\tau$ of elapsed propertime, so $s$ increases in the motion.\ParallelPar

    Rapido inter $x^{\mu}$ kaj $x^{\mu}+\mathrm{d}x^{\mu}$ : \ParallelRText    Velocity between $x^{\mu}$ and $x^{\mu}+\mathrm{d}x^{\mu}$ :\ParallelPar

Oni konstatas ke $V<c$ se kaj nur se $\mathrm{d}x^{\mu}$ estas de tempa tipo. \ParallelRTextOne finds that $V<c$ if and only if $\mathrm{d}x^{\mu}$ is timelike.\ParallelPar

    Difinoj (2) kaj (3) implicas \ParallelRText    The definitions (2) and (3) imply\ParallelPar

same kiel en speciala relativeco. Do $\mathrm{d}T$ , $\mathrm{d}L$ kaj $V$ estas, respektive, intertempo, distanco kaj rapido, rilataj al movado de objekto (se $V<c$), en inercia referencsistemo restanta relative al la spaca teksaĵo, en evento $x^{\mu}$ ; alivorte, inercia referencsistemo fiksata al spaca teksaĵo en tiu punkto kaj en tiu momento. \ParallelRTextexactly as in special relativity. So $\mathrm{d}T$ , $\mathrm{d}L$ and $V$ are respectively time interval, distance and velocity related to the motion of an object (if $V<c$), in an inertial reference system at rest relative to the spatial frame, in the event $x^{\mu}$ ; in other words, an inertial reference system fixed in the spatial frame in that point and in that moment.\ParallelPar

    Por la metriko de Som-Raychaudhuri, la distanco kaj la intertempo estas \ParallelRText    For the metric of Som-Raychaudhuri, the distance and the intertime are\ParallelPar

2    Ekvacioj de geodezioj \ParallelRText2    Equations of geodesics\ParallelPar \ParallelLText \ParallelRText\ParallelPar \ParallelLTextLinielemento (1) ne pendas de $t\mathchar 59\relax\varphi\mathchar 59\relax z$ . Do la respondaj kovariantaj komponoj de la kvarrapido $u^{\mu}:=\mathrm{d}x^{\mu}/\mathrm{d}s$ estas konstantaj, en geodezia movado: $u_{0}=\eta\mathord{\mathchar 59\relax}$ $u_{\varphi}=-\beta\mathchar 59\relax\,u_{z}=-\zeta\,$. Uzante $u_{\mu}=g_{\mu\nu}u^{\nu}$, rezultiĝas \ParallelRTextThe line element (1) does not depend on $t\mathchar 59\relax\varphi\mathchar 59\relax z$ . So the corresponding covariant components of the fourvelocity $u^{\mu}:=\mathrm{d}x^{\mu}/\mathrm{d}s$ are constant, in a geodetic motion: $u_{0}=\eta\mathord{\mathchar 59\relax}$ $u_{\varphi}=-\beta\mathchar 59\relax\,u_{z}=-\zeta\,$. Using $u_{\mu}=g_{\mu\nu}u^{\nu}$, it results\ParallelPar

Atentu ke (7b) kaj (8) implicas \ParallelRTextSee that (7b) and (8) imply\ParallelPar

Konsekvence, konvencio (4) implicas $\eta\geq 0$ . \ParallelRTextConsequently, convention (4) implies $\eta\geq 0$ .\ParallelPar

    Per rearanĝoj en (8)–(10), okazas \ParallelRText    Rearranging (8)–(10), results\ParallelPar

Por havi $\mathrm{d}r/\mathrm{d}s$ , ni metas (12)–(14) en linielemento (1), ricevante \ParallelRTextTo have $\mathrm{d}r/\mathrm{d}s$ , we insert (12)–(14) in the line element (1), obtaining\ParallelPar

Ĉar $\mu^{2}=(\mathrm{d}r/\mathrm{d}s)^{2}+r^{2}(\mathrm{d}\varphi/\mathrm{d}s)^{2}$, $\mu$ estas nula nur en movado paralela al la akso $z$. \ParallelRTextSince $\mu^{2}=(\mathrm{d}r/\mathrm{d}s)^{2}+r^{2}(\mathrm{d}\varphi/\mathrm{d}s)^{2}$, $\mu$ is null only in motions parallel to the $z$-axis .\ParallelPar

    Nun ni komencas integri (12)–(15). Unue ni kombinas (13) kun (15), ricevante \ParallelRText    Now we start integrating (12)–(15). We first combine (13) with (15), obtaining\ParallelPar

La solvoj de (16) estas cirkloj, \ParallelRTextThe solutions of (16) are circles,\ParallelPar

kie $a$ kaj $\varphi_{\,0}$ estas respektive radiusa kaj angula pozicio de la cirkla centro, kaj $\rho$ estas la radiuso, kiel figuro 2 montras. Ĉar $\mu$ en (15b) ne pendas de $\beta$, ankaŭ la radiuso $\rho$ ne pendas. \ParallelRTextwhere $a$ and $\varphi_{\,0}$ are respectively the radial and angular positions of the center of the circle, and $\rho$ is the radius, as figure 2 shows. Since $\mu$ in (15b) does not depend on $\beta$, neither the radius $\rho$ depends.\ParallelPar

    Do ĉiu geodezia trajektorio estas desegnata en cirkla cilindro kun radiuso $\rho$ kaj akso paralela al akso $z$, je distanco $a$ . Tio estas montrata en figuro 2 por $a>\rho$, ekvivalente $\beta>0$ . Figuro 3 montras aliajn okazojn, por kelkaj valoroj de $\beta$ . Se $\beta=0$ , tial $a=\rho$, kaj la trajektorio krucas la akson $z$ . Se $\beta<0$ , la cilindro ĉirkaŭfermas la akson. En speciala okazo $\beta=-c\mu^{2}/(4\eta\Omega)$, okazas $a=0$ , tio estas, la akso de cilindro estas la akso $z$ . \ParallelRText   So every geodetic trajectory is drawn in a circular cylinder with radius $\rho$ and axis parallel to the $z$-axis , at a distance $a$ . This is shown in figure 2 for $a>\rho$, equivalently $\beta>0$ . Figure 3 shows other cases, for some values of $\beta$ . If $\beta=0$ , then $a=\rho$, and the trajectory crosses the $z$-axis . If $\beta<0$ , the cylinder encircles the axis. In the special case $\beta=-c\mu^{2}/(4\eta\Omega)$, it occurs $a=0$ , that is, the axis of the cylinder is the $z$-axis .\ParallelPar

    Oni konstatas ke la kalkuloj de geodezioj kun $a=0$ estas tre simplaj. Ili estas faritaj en la sekvanta sekcio. Ĉar [7] montris ke la linielemento (1) estas spactempe homogena, ni povas forkonduki geodeziojn kun $a=0$ al iu regiono de spactempo. Sekcio 4 studos malkune la interesan okazon $a\rightarrow\infty$. \ParallelRText   One finds that calculation of geodesics with $a=0$ are very simple. They are made in the next section. Since [7] shew that the line element (1) is homogeneous in all spacetime, we can carry geodesics with $a=0$ to any region of spacetime. Section 4 will study separately the interesting case $a\rightarrow\infty$.\ParallelPar

3    Geodezio kun $a=0$ \ParallelRText3    Geodesic with $a=0$\ParallelPar \ParallelLText \ParallelRText\ParallelPar \ParallelLTextFarante $a=0$ , $r=\rho={\rm konst}$, kaj $\beta=-c\mu^{2}/(4\eta\Omega$)  en (12)–(14), ni ricevas \ParallelRTextSetting $a=0$ , $r=\rho={\rm const}$, and $\beta=-c\mu^{2}/(4\eta\Omega$)  in (12)–(14), we get\ParallelPar

Ĉar la kvociento $\mathrm{d}z/\mathrm{d}\varphi$ estas konstanta, ni konstatas ke la paŝo de la cirkla helica trajektorio estas konstanta. \ParallelRTextSince the quocient $\mathrm{d}z/\mathrm{d}\varphi$ is constant, we see that the pitch of the circular helical trajectory is a constant.\ParallelPar

    La malpozitiva signumo en (18b) implicas ke la geodezia parametro $s$ pligrandig̃as en la direkto anti-$\Omega$. Do (4) diras ke la tempa parametro $T$ ankaŭ pligrandiĝas en la direkto anti-$\Omega$. Tio estas jam indikita en figuro 3. \ParallelRText    The negative sign in (18b) implies that the geodetic parameter $s$ increases in the anti-$\Omega$ direction. Then (4) says that also the time parameter $T$ increases in the anti-$\Omega$ direction. This was already indicated in figure 3.\ParallelPar

    Ni integras (18b) farante $\varphi$ varii de 0 al $-2\pi$ kaj ricevas $\Delta s$ , la pligrandiĝon de $s$ dum unu kompleta helicero. Poste, uzante (18a) kaj (18c) ni ricevas $\Delta t$ kaj $\Delta z$  akumulitaj en unu helicero: \ParallelRText    We integrate (18b) with $\varphi$ varying from 0 to $-2\pi$ and get $\Delta s$ , the increase of $s$ in a complete spire. Then, using (18a) and (18c) we find $\Delta t$ and $\Delta z$  accumulated in one complete spire:\ParallelPar

Por kompleti la priskribon de ĉi tiuj geodezioj, ni uzas (17b) por ricevi la radiuson de la cirkla helico, \ParallelRTextTo complete the description of these geodesics, we use (17b) to have the radius of the circular helix,\ParallelPar

    Por prezenti pli klaran priskribon, ni substituas parametrojn $\eta$ kaj $\zeta$ kun aliaj pli familiaraj. Uzante (6) kaj (11) ni ricevas la rapidon $V$, difinita en (5), kiel funkcio de $\eta$ , kaj ĝian inverson, montritan en figuro 4: \ParallelRText    In order to present a more clear description, we replace the parameters $\eta$ and $\zeta$ by other more familiar. Using (6) and (11) we obtain the velocity $V$, defined in (5), as a function of $\eta$ , and its inverse, shown in figure 4:\ParallelPar

atentu ke $V$ estas konstanta. \ParallelRTextsee that $V$ is constant.\ParallelPar

    Ni uzas ankaŭ la angulon $\alpha\in[-\pi/2\mathord{\mathchar 59\relax}$ $\pi/2]$ , inter la orientita trajektorio kaj ebenoj $z={\rm konst}$: \ParallelRText   We use also the angle $\alpha\in[-\pi/2\mathord{\mathchar 59\relax}$ $\pi/2]$ , between the directed trajectory and planes $z={\rm const}$:\ParallelPar

Ĉar ĉi tie $r={\rm konst}$, tial $\tan\alpha:=\mathrm{d}z/|\rho\mathrm{d}\varphi|$. Uzante la geodeziajn ekvaciojn (18b,c), kaj (20)–(22), ni ricevas \ParallelRTextSince here $r={\rm const}$, then $\tan\alpha:=\mathrm{d}z/|\rho\mathrm{d}\varphi|$. Using the geodetic equations (18b,c), and (20)–(22), we get\ParallelPar

    Do, uzante parametroj $V$ kaj $\alpha$, la varioj (19) en unu kompleta helicero kaj la radiuso (20) reskribiĝas \ParallelRText   So, using parameters $V$ and $\alpha$, the variations (19) in one complete spire and the radius (20) rewrite\ParallelPar

    Ekvacioj (25) kaj (24d) diras ke la radiuso $\rho$ kaj la paŝo $|\Delta z|$ de helico pendas lineare de la konstanta rapido $V$ ; sed $\rho$ plietiĝas se $|\alpha|$ pligrandiĝas, kvankam $|\Delta z|$ pligrandiĝas. Integrante (7a) por unu kompleta helicero, poste uzante ekvaciojn (18) de geodezioj kaj (23) kaj (25), ni ricevas \ParallelRText    Equations (25) and (24d) say that the radius $\rho$ and helix’s pitch $|\Delta z|$ depend linearly on the constant velocity $V$ ; but $\rho$ shrinks if $|\alpha|$ increases, while $|\Delta z|$ increases. Integrating (7a) for a complete spire, then using equations (18) of the geodesics and (23) and (25), we obtain\ParallelPar

montrante ke la longo de helicero ne pendas de la klino $\alpha$ . Do trajektorio similas risorton. Fakte, premante risorton, la paŝo $|\Delta z|$ plietiĝas proporcie al pligrandiĝo de radiuso $\rho$ . Tio permesas facile konstrui geodeziajn trajektoriojn kun sama proporcio $V/\Omega$ , kiel figuro 5 montras. \ParallelRTextshowing that the lenght of a spire does not depend on the slope $\alpha$ . So a trajectory ressembles a spring. Really, if we press a spring, the pitch $|\Delta z|$ shrinks proportionally to the increase of the radius $\rho$ . This makes easy to construct geodetic trajectories with same ratio $V/\Omega$ , as figure 5 shows.\ParallelPar

    Ni kalkuku ankaŭ la intertempon $|\Delta T|$ en unu helicero. Ĉar $V$ estas konstanta, tial $|\Delta T|=\Delta L/V$ , tio estas, \ParallelRText   We calculate also the intertime $|\Delta T|$ within one spire. Since $V$ is constant, then $|\Delta T|=\Delta L/V$ , that is,\ParallelPar

Ni vidas ke $|\Delta T|$ pendas nek de $V$ nek de $\alpha$ . Vere, $|\Delta T|$ estas la duono de la periodo $2\pi/\Omega$ de loka rotacio de spaca teksaĵo relative al la inercia kompaso. \ParallelRTextWe see that $|\Delta T|$ depends neither on $V$ nor on $\alpha$ . Really, $|\Delta T|$ is half the period $2\pi/\Omega$ of local rotation of the spatial frame relative to the compass of inertia.\ParallelPar

    En la tri sekvantaj subsekcioj, ni konsideras malkune geodeziojn de tempa tipo, nula tipo, kaj spaca tipo. \ParallelRText    In the next three subsections we consider separately the timelike, null, and spacelike geodesics.\ParallelPar

3.1   Geodezio de tempa tipo \ParallelRText3.1   Timelike geodesic\ParallelPar \ParallelLText \ParallelRText\ParallelPar \ParallelLTextEkvacio (25) montras ke la radiuso $\rho$ de helico estas proporcia al rapido $V$, kaj $\rho$ plietiĝas se la klino $\alpha$ pligrandiĝas. Plu, $\rho<c/(2\Omega)$. En ĉi tiu limo, la movado estas plana. Aliflanke, se la klino estas maksimuma ($|\alpha|=\pi/2$), do la radiuso $\rho$ estas nula, kaj la movado okazas en akso $z$ . Tiuokaze, se $\zeta=0$ do $V=0$, indikante objekton restantan en akso $z$ . Kiel ni klarigis en sekcio 2, ni povas forkonduki ĉi tiun geodezion al iu regiono de spacotempo, do konstruante la geodeziojn de la polvo generanta graviton. \ParallelRTextEquation (25) shows that the radius $\rho$ of the helix is linearly proportional to the velocity $V$, and is shorter if the slope $\alpha$ is greater. Further, $\rho<c/(2\Omega)$. In this limit, the motion is planar. On the other side, if the slope is maximum ($|\alpha|=\pi/2$), then the radius $\rho$ is null and the motion is along the $z$-axis. In this case, if $\zeta=0$ then $V=0$, indicating an object at rest on the $z$-axis. As we clarified in section 2, we can transport this geodesic to any region of spacetime, thus constructing the geodesics of the dust generating gravitation.\ParallelPar

    Ekvacio (24c) montras ke la intertempo $\Delta t$ en unu kompleta helicero estas pozitiva, kaj valoras inter $\pi/(2\Omega)$ kaj $\pi/\Omega$ ; ĝi estas ju pli granda des malpli la rapido $V$ estas granda, kaj des pli la trajektorio estas vertikala. Ni konstatas ke (24c) malpermesas kaŭzan malobeon en geodezioj de tempa tipo kaj nula tipo; ili ĉiam havas $\Delta t>0$ . \ParallelRText    Equation (24c) shows that the interval $\Delta t$ of time coordinate in one complete spire is always positive, with value between $\pi/(2\Omega)$ and $\pi/\Omega$ ; it is larger if the velocity $V$ is shorter, and if the trajectory is more vertical. We see that (24c) does not allow violation of causality in timelike and in null geodesics: these have always $\Delta t>0$ .\ParallelPar

    En geodezioj de tempa tipo kun $r={\rm konst}$, (12) indikas ke $\mathrm{d}t/\mathrm{d}s$ estas konstanta. Sed en geodezioj kun $r\neq{\rm konst}$ , $\mathrm{d}t/\mathrm{d}s$ ne nur estas malkonstanta, sed estas malpozitiva en regionoj kun $r$ sufiĉe granda. Tio signifas ke vojaĝanto kun tiu movado renkontas valorojn de $t$ sinsekve plietaj en tiuj regionoj. Tamen, en unu kompleta helicero, la pozitivaj kontribuoj de $\mathrm{d}t/\mathrm{d}s$ en regionoj kun malgrandaj $r$ superas tiujn malpozitivajn kontribuojn, okazante pozitivan rezulton por $\Delta t$. \ParallelRText    In timelike geodesics with $r={\rm const}$, equation (12) indicates that $\mathrm{d}t/\mathrm{d}s$ is constant. But in geodesics with $r\neq{\rm const}$, $\mathrm{d}t/\mathrm{d}s$ not only varies, but is negative in regions with $r$ suficiently large. This means that a voyager with that motion finds values of local $t$ successively shorter in these regions. However, in a complete spire, the positive contributions of $\mathrm{d}t/\mathrm{d}s$ in regions with shorter $r$ surpass the negative contributions from larger $r$, producing a positive result for $\Delta t$.\ParallelPar

    La paŝo $|\Delta z|$ de helico en (24d) estas proporcia al la rapido $V$, kaj estas pli granda se la trajektorio estas pli vertikala; ĝia maksimuma valoro estas $\pi c/\Omega$. \ParallelRText    The pitch $|\Delta z|$ of the helix in (24d) is linearly proportional to the velocity $V$, and is greater if the trajectory is more vertical; its maximum value is $\pi c/\Omega$.\ParallelPar

    La propra intertempo $\Delta\tau:=(\Delta s)/c$ en unu kompleta helicero estas en (24b): \ParallelRText    The proper intertime $\Delta\tau:=(\Delta s)/c$ in a complete spire is in (24b):\ParallelPar

Ni konstatas ke $\Delta\tau$ ne pendas de la klino $\alpha$ . Ankaŭ ke, en unu kompleta helicero, la propra intertempo (28) estas plieta ol la intertempo (27). Efektive, $(c\Delta\tau)^{2}=(c\Delta T)^{2}-(\Delta L)^{2}$ . \ParallelRTextWe see that $\Delta\tau$ does not depend on the slope $\alpha$ . We see also that, in a complete spire, the proper intertime (28) is shorter than the intertime (27). Indeed, $(c\Delta\tau)^{2}=(c\Delta T)^{2}-(\Delta L)^{2}$ .\ParallelPar

3.2   Nula geodezio \ParallelRText3.2   Null geodesic\ParallelPar \ParallelLText \ParallelRText\ParallelPar \ParallelLTextSe $V=c$ , (24)–(27) simpliĝas al \ParallelRTextIf $V=c$ , (24)–(27) simplify to\ParallelPar

Ni konstatas ke la konstanta radiuso (29c) de luma helico estas malgranda se la klino $|\alpha|$ estas granda. Speciale, se $|\alpha|=\pi/2$, tial $\rho=0$, kaj la movado de lumo estas en akso $z$. Aliflanke, la maksimuma diametro de helico estas $2\rho=c/\Omega$ , okazanta se la movado estas plana. Do la horizonto de eventoj por iu observanto estas cilindra surfaco kun radiuso $c/\Omega$ , kies akso estas paralela al akso $z$ kaj krucas la observanto [7]. \ParallelRTextWe see that the constant radius (29c) of the light helix is short if the slope $|\alpha|$ is large. In particular, if $|\alpha|=\pi/2$, then $\rho=0$, and the motion of light is along the $z$-axis . On the other side, the maximum diameter of a helix is $2\rho=c/\Omega$ , occurring if the motion is planar. So the event horizon for any observer is a cylindrical surface with radius $c/\Omega$ , whose axis is parallel to the $z$-axis and crosses the observer [7].\ParallelPar

    Ekvacioj (29d) kaj(29e) prezentas la longon de luma helicero, kaj la intertempon por trakuri ĝin. Fine, (29a) montras ke en nulaj geodezioj ankaŭ ne estas kauza malobeo. \ParallelRText    Equations (29d) and (29e) give the lenght of a lightspire, and the intertime to traverse it. Finally, (29a) shows that neither in the null geodesics there is violation of causality.\ParallelPar

3.3   Geodezio de spaca tipo \ParallelRText3.3   Spacelike geodesic\ParallelPar \ParallelLText \ParallelRText\ParallelPar \ParallelLTextSimile kiel en tempa kaj nula tipoj, la helicaj movadoj de spaca tipo povas iĝi rektaj, en akso $z$. Aliflanke, ne estas limesa supremo por radiuso $\rho$, kiu estas proporcia al rapido $V$. Ekvacioj (24) kaj (25) permesas spactempe fermitajn geodeziojn ($\Delta t=0$). Ili ankaŭ permesas $\Delta t<0$, sed tio ne implicas kauzan malobeon, ĉar kurbo de spaca tipo ne respondas al movado de materio nek de lumo. \ParallelRTextSimilarly as in the timelike and null motions, the spacelike helical can get straight,on the $z$-axis . On the other side, there is no upper limit for the radius $\rho$, which is linearly proportional to the velocity $V$. Equations (24) and (25) allow closed geodesics in spacetime ($\Delta t=0$). They also allow $\Delta t<0$, but this does not constitute causality violation, since a spacelike curve does not correspond to motion of matter or light.\ParallelPar

    La propra longo $\Delta\lambda:=\Delta s$ de helicero de spaca tipo estas en (24b), kun $\epsilon=-1$: \ParallelRText    The properlenght $\Delta\lambda:=\Delta s$ of a spacelike spire is in (24b), with $\epsilon=-1$:\ParallelPar

Tio estas plieta ol la longo $\Delta L=\pi V/\Omega$ de helicero. Efektive, $(\Delta\lambda)^{2}=(\Delta L)^{2}-(c\Delta T)^{2}$ . \ParallelRTextThis is shorter than the lenght $\Delta L=\pi V/\Omega$ of the spire. Indeed, $(\Delta\lambda)^{2}=(\Delta L)^{2}-(c\Delta T)^{2}$ .\ParallelPar

4    Samtempa geodezio \ParallelRText4    Geod. of simultaneities\ParallelPar \ParallelLText \ParallelRText\ParallelPar \ParallelLTextEn elektata koordinatsistemo, samtempa geodezio estas tiu de spaca tipo $(\epsilon=-1)$, kies intervaloj $\mathrm{d}x^{\mu}$ havas intertempon $\mathrm{d}T$ nulan [3, 4], do rapido $V\rightarrow\infty$ . Atentante (8) oni vidas ke $\eta\rightarrow 0$ , kaj $V\eta/c\rightarrow 1$, kaj do (17) implicas radiuson $\rho\rightarrow\infty$ kaj distancon $a\rightarrow\infty$ . Tamen, la troaĵo $|a-\rho|$ povas esti limhava, kiel ni supozas en ĉi tiu sekcio. \ParallelRTextIn a given coordinate system, geodesic of simultaneities is a spacelike geodesic $(\epsilon=-1)$ whose infinitesimal intervals $\mathrm{d}x^{\mu}$ have intertime $\mathrm{d}T$ null [3, 4], and so velocity $V\rightarrow\infty$ . Remembering (8) one sees that $\eta\rightarrow 0$ , and $V\eta/c\rightarrow 1$, so equations (17) imply radius $\rho\rightarrow\infty$ and distance $a\rightarrow\infty$ . However, the difference $|a-\rho|$ can be finite, as we assume in this section.\ParallelPar

    Ĉar $a\neq 0$, la rezultoj de sekcio 3 ne validas ĉi tie. Do ni reiras al sekcio 2. Uzante difinon de $\alpha$ en (22), kaj uzante (13)–(15), ni ricevas $\zeta=\sin\alpha$ kaj $\mu=\cos\alpha$ . Difinante \ParallelRText    Since $a\neq 0$, the results of section 3 do not apply here. We then come back to section 2. Using $\alpha$ defined in (22), and using (13)–(15), we obtain $\zeta=\sin\alpha$ and $\mu=\cos\alpha$ . Defining\ParallelPar

ni reskribas (12)–(15) kiel \ParallelRTextwe rewrite (12)–(15) as\ParallelPar

Ĉar $\mathrm{d}T=0$ en (6) implicas $|\mathrm{d}s|=\mathrm{d}L$ , ekvacioj (32b,c,d) estas la bonkonataj ekvacioj de rekto en trispaco. \ParallelRTextSince $\mathrm{d}T=0$ in (6) implies $|\mathrm{d}s|=\mathrm{d}L$ , the equations (32b,c,d) are the well known equations of a straight line in threespace.\ParallelPar

    Fakte, ni kombinas (32b) kun (32d): \ParallelRText    Indeed, we combine (32b) with (32d):\ParallelPar

kies solvo estas \ParallelRTextwhose solution is\ParallelPar

Kiel figuro 6 montras, tiu solvo estas rekto kies distanco al akso $z$ estas $|D|$. Tiu rekto estas projekcio de geodezia trajektorio en ebenoj $z=$ konst. \ParallelRTextAs figure 6 shows, this solution is a straight line whose distance to the $z$-axis is $|D|$ . That line is the projection of the geodetic trajectory onto planes $z=$ const.\ParallelPar

    Ekvacio (32a) informas ke la vario de tempa koordinato $t$ estas unuforma, laŭlonge la trajektorio. Kaj informas ke la legaĵoj de $t$ ne varias, en movadoj paralelaj al akso $z$ (tiuokaze $\alpha=\pm\pi/2$). Fine, komparante (32a) kun (32b), ni konstatas ke $\mathrm{d}\varphi/\mathrm{d}t>0$. \ParallelRText    Equation (32a) says that the variation of the time coordinate $t$ is uniform, along the trajectory. It also says that the readings of $t$ do not change, in motions parallel to the $z$-axis (cases where $\alpha=\pm\pi/2$). Finally, comparing (32a) with (32b), we see that $\mathrm{d}\varphi/\mathrm{d}t>0$.\ParallelPar

5    Reveno al estinto \ParallelRText5    Time travel\ParallelPar \ParallelLText \ParallelRText\ParallelPar \ParallelLTextNi montris ke fermitaj trajektorioj de geodezioj de (1) estas cirkloj, kaj montris ke la direkto de movado estas mala al $\Omega$ . Ni montris ankaŭ ke neniu geodezio de tempa kaj nula tipo malobeas kauzecon. Nun ni montros ke (1) permesas vojaĝanton en ne-geodezia movado, neobeante kauzecon. Pro matematika simpleco, ni studas nur cirklajn movadojn en ebeno $z=$ konst, centrigita en akso $z$ kaj rapido $V=$ konst. \ParallelRTextWe have shown that the closed trajectories of geodesics of (1) are circles, and that the direction of motion is opposed to $\Omega$ . We also have shown that no timelike or null geodesic violates causality. We now show that (1) allows a voyager in non-geodetic motion to violate causality. For mathematical ease, we study only circular motions in a plane $z=$ const, centered in the $z$-axis and having velocity $V=$ const.\ParallelPar

    Unue ni malkovras la direkton ($\Omega$ aŭ anti-$\Omega$) de movado de vojaĝanto. Por tio, sufiĉas konsideri ekvaciojn \ParallelRText    We first find out the direction ($\Omega$ or anti-$\Omega$) of motion of the voyager. For that, it suffices consider the equations\ParallelPar

Kun $r$ kaj $V$ konstantaj, tiuj ekvacioj implicas konstantecon de $\mathrm{d}\varphi/\mathrm{d}T$ kaj $\mathrm{d}t/\mathrm{d}T$ . Rememoru ke kauza malobeo postulas ke la sumo $\Delta t$ de infinitezimoj $\mathrm{d}t$ estu malpozitiva, en kompleta turno de vojaĝanto. Ĉar $\Delta t/\Delta T=\mathrm{d}t/\mathrm{d}T$ , kaj ĉar $\Delta T>0$ , tial $\mathrm{d}t/\mathrm{d}T<0$ . Do (7b) implicas $\mathrm{d}\varphi/\mathrm{d}T<0$ . Do, inercia observanto fiksata en spaca teksaĵo, najbare la trajektorio, asertas ke la direkto de movado de vojaĝanto estas anti-$\Omega$. \ParallelRTextWith $r$ and $V$ constant, these equations imply constancy of $\mathrm{d}\varphi/\mathrm{d}T$ and $\mathrm{d}t/\mathrm{d}T$ . Remember that causality violation demandas that the sum $\Delta t$ of the infinitesimals $\mathrm{d}t$ be negative, in a complete turn of the voyager. Since $\Delta t/\Delta T=\mathrm{d}t/\mathrm{d}T$ , and since $\Delta T>0$ , then $\mathrm{d}t/\mathrm{d}T<0$ . So (7b) implies $\mathrm{d}\varphi/\mathrm{d}T<0$ . So an inertial observer fixed in the spatial frame, near the trajectory, asserts that the direction of motion of the voyager is anti-$\Omega$.\ParallelPar

    Nun ni malkovras la rilaton inter $r$ kaj $V$ por ke estu kaŭza malobeo. Por tio, sufiĉas postuli $\mathrm{d}t/\mathrm{d}T<0$ kaj $V=-r\mathrm{d}\varphi/\mathrm{d}T$ en (7b); ni ricevas la kondiĉon por malobeo \ParallelRText    We now find out the relation between $r$ and $V$ so that there be causality violation. To that end, it suffices postulate $\mathrm{d}t/\mathrm{d}T<0$ and $V=-r\mathrm{d}\varphi/\mathrm{d}T$ in (7b); we get the condition\ParallelPar

    Ni kalkulu $\Delta t$ , la varion de koordinata tempo en unu kompleta turno. Ĝi estas \ParallelRText    Let us calculate $\Delta t$ , the variation of coordinate time in a complete turn. It is\ParallelPar

ke klare estas negativa se kaŭzeco estas malobeata, vidu (35). \ParallelRTextwhich clearly is negative if causality is violated, see (35).\ParallelPar

    Ni kalkulas ankaŭ la propra intertempo $\Delta\tau$ de vojaĝanto, en unu kompleta turno. Ĉar $\Delta\tau=\Delta T\sqrt{1-V^{2}/c^{2}}$ , kaj ĉar $\Delta T=2\pi r/V$ , tial \ParallelRText    We calculate also the proper intertime $\Delta\tau$ of the voyager, in a complete turn. Since $\Delta\tau=\Delta T\sqrt{1-V^{2}/c^{2}}$ , and since $\Delta T=2\pi r/V$ , then\ParallelPar

Tiu rezulto koincidas kun tio de speciala relativeco. \ParallelRTextThis result coincides with that of special relativity.\ParallelPar

6    Konkludo \ParallelRText6    Conclusion\ParallelPar \ParallelLText \ParallelRText\ParallelPar \ParallelLTextĈar la sistemo de Som-Raychaudhuri estas homogena, izometra transformo forkondukas geodezion, de iu regiono de spacotempo al iu ajn regiono [8]. Speciale, rezultoj pri $\mathrm{d}L$, $\mathrm{d}T$ kaj $V$ estas nevariantaj per tiu tranformo. Do, per simpla kalkulo, ni konstatis ke ĉiu geodezia trajektorio estas cirkla helico kun konstanta paŝo, kaj akso paralela al akso $z$ . Ni konstatis ankaŭ ke la rapido $V$ de movado estas konstanta, je direkto mala al $\Omega$ . La radiuso $\rho$ de helico, la rapido $V$, kaj la angulo $\alpha$ de klino de geodezia trajektorio rilatas per (25), t.e. $\rho=(V/2\Omega)\cos\alpha$; tiu rilato klare postulas ekzisti maksimuma radiuso por geodezioj de tempa tipo. \ParallelRTextSince the Som-Raychaudhuri system is homogeneous, an isometry transformation brings a geodesic from some region of spacetime to any other region [8]. In particular, results about $\mathrm{d}L$, $\mathrm{d}T$ and $V$ are invariant under that transformation. So, via a simple calculus, we saw that every geodetic trajectory is a circular helix with fixed pitch, and axis parallel to the $z$-axis . We also saw that the velocity $V$ of the motion is constant, in the direction opposite to $\Omega$. The radius $\rho$ of the helix, the velocity $V$ and the angle $\alpha$ of slope of the geodetic trajectory relate as (25), that is $\rho=(V/2\Omega)\cos\alpha$; this relation clearly implies existence of a maximum radius for timelike geodesics.\ParallelPar

    Interesaj specialaj okazoj de helico estas: 1) Rekto en iu direkto, kaj nefinia rapido; ili estas la samtempaj geodezioj; 2) Rekto paralela al akso $z$, kun finia rapido; 3) Cirklo en ebeno $z={\rm const}$; tiuokaze $\rho=V/(2\Omega)$. En ĉi tiu lasta okazo (cirklo), estas la eblecoj: 1) $\rho=0$, por geodezio de tempa tipo de restanta objekto, kiel la polvo de modelo; 2) $\rho<c/(2\Omega)$, por alia geodezio de tempa tipo; 3) $\rho=c/(2\Omega)$, por nula geodezio, tio estas, movado de lumo; 4) $\rho>c/(2\Omega)$, por geodezio de spaca tipo; 5) $\rho\rightarrow\infty$, por samtempa geodezio. \ParallelRText    Interesting special cases of helix are: 1) Straight line in any direction, and infinite velocity; these are geodesics of simultaneities; 2) Straight line parallel to the $z$-axis, with finite velocity; 3) Cirkle in plane $z={\rm const}$, with radius $\rho=V/(2\Omega)$. In this last case (cirkle) there are the possibilities: 1) $\rho=0$, for timelike geodesics of a body at rest, such as the dust of the model; 2) $\rho<c/(2\Omega)$, for other timelike geodesics; 3) $\rho=c/(2\Omega)$, for null geodesics, that is, motion of light; 4) $\rho>c/(2\Omega)$, for spacelike geodesics; 5) $\rho\rightarrow\infty$, for geodesics of simultaneities.\ParallelPar

    Ni montris ke geodezioj de (1) obeas kaŭzecon. Sed estas bonkonata[7] ke estas movadoj de akcelata materio kiuj neobeas. Serĉante tial movadojn, ni studis cirklon en ebeno $z={\rm konst}$. Ni montris ke nur movadoj kun direkto anti-$\Omega$ kaj $\rho>c^{2}/(V\Omega)$ malobeas kaŭzecon. Ĉi tiu minimuma radiuso estas la duoblo de maksimuma radiuso, $c/(2\Omega)$ , por geodezio de tempa tipo. \ParallelRText    We have shown that geodesics of (1) do not violate causality. However, it is well known [7] that there are motions of accelerated matter that violate. Looking for such motions, we studied a circle in a plane $z={\rm const}$. We have shown that only motions with anti-$\Omega$ direction and radius $\rho>c^{2}/(V\Omega)$ violate causality. This minimum radius is the double of the maximum radius, $c/(2\Omega)$ , permissible for timelike geodesics.\ParallelPar

    Estas tre diskutita, akcepti modelon de universo permesanta vojaĝanto reveni al sia estinto. Meze de konsekvencoj de kaŭza malobeo, estas la perdo de libera volo. Estas ankaŭ malaj konkludoj, kiel tio rilata al direkto de movado. Fakte, vojaĝanto en tournée de reveno al estinto perceptas ke sia angula pozicio $\varphi$ plietiĝas laŭ sia propratempo $\tau$ pligrandiĝas ($\mathrm{d}\varphi/\mathrm{d}\tau<0$). Do, li asertas ke la direkto de sia movado estas anti-$\Omega$. Ankaŭ inercia observanto fiksata en spaca teksaĵo, en punkto najbara al trajektorio, asertas ke la direkto de movado de vojaĝanto estas anti-$\Omega$, poste vidi ke $\varphi$ de vojaĝanto plietiĝas laŭ la propratempo $\tau_{obs}$ de observanto pligrandiĝas ($\mathrm{d}\varphi/\mathrm{d}\tau_{obs}<0$) . \ParallelRText    It is very disputable, to accept a model universe that permits a voyager return to his past. Among the consequences of causality violation, is the loss of freedom of choice. There are also contradictory conclusions, such as the one related to the direction of motion. Indeed, a voyager in a tournée of return to the past sees his angular position $\varphi$ diminishing while his propertime $\tau$ increases ($\mathrm{d}\varphi/\mathrm{d}\tau<0$). So, he asserts that his direction of motion is anti-$\Omega$. Also an inertial observer fixed in the spatial frame, in a point near the trajectory, asserts that the direction of motion of the voyager is anti-$\Omega$, after seeing the position $\varphi$ of the voyager diminishing while his propertime $\tau_{obs}$ increases ($\mathrm{d}\varphi/\mathrm{d}\tau_{obs}<0$) .\ParallelPar

    Nun konsideru observanton restanta en centro de la cirklo, en $r=0$. Li ne povas vidi rekte la movadon de vojaĝanto, ĉar la radiuso de la cirklo estas pligranda ol la diametro de geodeziaj trajektorioj de lumo, ke irus de vojaĝanto al observanto. Sed ni farigas ke imagoj de la movado estu sendataj al la centra observanto per optikaj fibroj radiuse etenditaj. Pro simetrio, la tempo de aliro de ĉiu imago de vojaĝanto al observanto estas la sama. Ĉar vojaĝanto en anti-$\Omega$ movado konstatas valorojn de $t$ pli kaj pli etaj, kaj ĉar la koordinathorloĝoj estas sinkronaj al la centra horloĝo per radiusaj rektoj, tial la centra observanto vidas vojaĝanto aliri kun $\mathrm{d}\varphi/\mathrm{d}\tau_{cen}>0$, tio estas, en direkto $\Omega$, laŭ la propratempo $\tau_{cen}$ de centra observanto pligrandiĝas. \ParallelRText    Now imagine an observer at rest in the center of the cirkle, in $r=0$. He does not see directly the motion of the voyager, because the radius of the cirkle is greater than the diameter of the geodetic trajectories of light, that would go from the voyager to the observer. But we arrange that images of the motion be sent to the central observer using optical fibers, radially extended. By symmetry, the travelling time of each image from the voyager to the observer is the same. Since the voyager in anti-$\Omega$ motion sees values of coordinate time $t$ decreasing more and more, and since these coordinate clocks are synchronous with the central clock by the radial paths, then the central observer sees the voyager moving with $\mathrm{d}\varphi/\mathrm{d}\tau_{cen}>0$, that is, in the $\Omega$ direction, while the propertime $\tau_{cen}$ of the central observer increases.\ParallelPar

    Tamen, se horloĝo de vojaĝanto estas filmata, la observanto vidas ke ĝi markas malantaŭen la tempon, kaj vidas vojaĝanton marŝante malantaŭen, kaj aŭdas lin paroli malantaŭen. Tiuj strangaj perceptoj avertas la centran observanton, ke $\mathrm{d}\varphi/\mathrm{d}\tau_{obs}>0$ ne estas fidinda por aserti ke direkto de movado de vojaĝanto estas $\Omega$. \ParallelRText    However, if the clock of the voyager is filmed, the central observer sees it counting the time backward, and sees the voyager walking backwards, and listens he speaking backward. These strange perceptions warn the central observer that $\mathrm{d}\varphi/\mathrm{d}\tau_{obs}>0$ is not trustful to assert that the direction of voyager’s motion is $\Omega$.\ParallelPar

    Tiu paradoksa fakto estas klarigita se ni analizas la sinkronon de koordinathorloĝoj. En metriko (1), du koordinatholoĝoj fiksitaj en la sama duonebeno $\varphi={\rm konst}$ estas sinkronaj per iu vojo en la duonebeno, kiel (7b) kun $\mathrm{d}\varphi=0$ montras. Speciale, koordinathorloĝoj fiksitaj laŭlonge la cirkla trajektorio de vojaĝanto estas ĉiam sinkronaj al koordinathorloĝo de centra observanto en $r=0$, per radiusaj vojoj. Tio ne implicas ke tiuj horloĝoj estas sinkronaj inter ili, per vojoj en la cirklo. Vere, ili ne estas. Konsideru du najbaraj horloĝoj; en sistemo kun $\Omega>0$, la horloĝo kun plieta $\varphi$ estas malfrua rilate la alia. Fakte, postulante samtempajn momentojn ($\mathrm{d}T=0$) al la horloĝoj, (7b) montras ke la horloĝo en plieta $\varphi$ montras valoron $(\Omega r^{2}/c^{2})\mathrm{d}\varphi$ plieta ol de alia horloĝo. Do en unu kompleta turno en anti-$\Omega$ direkto, la akumulita malfruo estos $\Delta^{\prime}t:=2\pi\Omega r^{2}/c^{2}$ . \ParallelRText    This paradoxal fact is clarified if we analyze the synchronism of the coordinate clocks. In metric (1), two coordinate clocks fixed in a same half plane $\varphi={\rm const}$ are synchronous by any path in the half plane, as (7b) with $\mathrm{d}\varphi=0$ shows. In particular, the coordinate clocks fixed along the circular trajectory of the voyager are synchronous with the coordinate clock of the central observer in $r=0$, by radial paths. This does not imply that these clocks are synchronous among themselves. In fact, they are not. Take two neighbor clocks; in the system with $\Omega>0$, the clock with smaller $\varphi$ is in retard relative to the other. Indeed, if we postulate simultaneous moments ($\mathrm{d}T=0$) to the clocks, (7b) shows that the clock with smaller $\varphi$ is counting a time value $(\Omega r^{2}/c^{2})\mathrm{d}\varphi$ shorter than the other clock. So in a complete turn in the anti-$\Omega$ direction, the accumulated retard will be $\Delta^{\prime}t:=2\pi\Omega r^{2}/c^{2}$ .\ParallelPar

    Nun, pensu pri vojaĝanto kun tre malrapida cirkla movado ($V<<c$), en anti-$\Omega$ direkto. Poste unu turno, li maljuniĝas $\Delta\tau\approx\Delta T=2\pi r/V$ . Sed loka tieulo maljuniĝas $\Delta t=\Delta T-\Delta^{\prime}t$ , inter la du pasadoj de vojaĝanto. Tiu kvanto estas ordinare pozitiva, indikante maljuniĝo. Se tamen la rapido de vojaĝanto estas multe pli granda, tial $\Delta T$ estas multe plieta, kaj la malfruo $\Delta^{\prime}t$ estas la sama. Okazos $\Delta T<\Delta^{\prime}t$ se rapido de vojaĝanto obeas $Vr>c^{2}/\Omega$ . Tiuokaze $\Delta t<0$, indikante ke lokaj tieuloj juniĝis inter la du pasadoj. \ParallelRText    Now, think about a voyager with very slow ($V<<c$) circular motion, in the anti-$\Omega$ direction. When he completes one turn, he will be $\Delta\tau\approx\Delta T=2\pi r/V$ older. But a local inhabitant will live $\Delta t=\Delta T-\Delta^{\prime}t$ , between the two passages. This quantity is usually positive, indicating aging. If however the velocity of the voyager is much greater, then $\Delta T$ is much smaller, while the delay $\Delta^{\prime}t$ is the same. It will occur $\Delta T<\Delta^{\prime}t$ if the velocity of the voyager satisfies $Vr>c^{2}/\Omega$ . In this case it occurs $\Delta t<0$, indicating rejuvenation of the local inhabitants between the two passages.\ParallelPar