Doppleraj efikoj ĉe Schwarzschild

Memoru ke movado de materio havas $\mathrm{d}s^{2}$ pozitivan kaj tiuokaze oni difinas infiniteziman propran intertempon $\mathrm{d}\tau$ kiel $\mathrm{d}s=c\,\mathrm{d}\tau$; alie, movado de lumo havas $\mathrm{d}s=0$.

En sekcio 2 ni priskribas konstruadon de koordinathorloĝoj de metriko (1). En sekcio 3 ni difinas Doppleran efikon kaj prezentas la nemikse gravitan Doppleran faktoron en tiu metriko. En sekcio 4 ni skribas la diferencialajn ekvaciojn de geodezoj, kaj emfazas la gravecon de konstantoj $E$ kaj $h$ de integro. En sekcio 5 ni studas cirklajn geodezojn, kaj sekcio 6 studas aliajn cirklajn movadojn. Sekcio 7 montras, ke propratempo de cirkle moviĝanta korpo fluas malpli rapide ol tio de korpo restanta en la sama radiuso. Ĝi priskribas ankaŭ Doppleran efikon inter du korpoj cirkle moviĝantaj en la sama ebeno, kaj kun la sama rotacirapido. Sekcio 8 pririgardas interesan specialan okazon de lasta sistemo, prezentante nulan Doppleran efikon. En sekcio 9 ni komparas la fluon de propratempo de radiuse geodeze moviĝanta korpo kun tio de ripozanta korpo, kaj sekcio 10 kalkulas Doppleran faktoron en tiu movado. Fine, sekcio 11 aplikas niajn rezultojn al movado de satelitoj orbitante Teron.

Demando: kiel estas konstruitaj la koordinathorloĝoj de metriko (1)? Respondo: (formala) ebleco estas unue fiksi unu normhorloĝon en ĉiu punkto $[r\mathord{\mathchar 59\relax}\theta\mathord{\mathchar 59\relax}\varphi]$ de spaca teksaĵo; poste, uzante la rilaton $\mathrm{d}\tau=\sqrt{g_{00}(r)}\,\mathrm{d}t$, rapidigi la marŝon de ĉiu horloĝo laŭ ĝia radiusa pozicio $r$. Alterne, la mekanismo de ĉiu horloĝo estas neŝanĝata, sed la ciferplato estas konvene ŝanĝata por kompensi la fakton, ke $\mathrm{d}t>\mathrm{d}\tau.$ Fine sinkronigi ilin laŭ Einstein [1].

Simpla maniero por kalkuli $D$ estas fari, ke fonto eligu du sinsekvajn lumajn signalojn, apartitajn de infinitezima propra intertempo $\mathrm{d}\tau_{a}$. Se tiuj signaloj estas ricevataj kun infinitezima propra intertempo $\mathrm{d}\tau_{b}$ , la Dopplera faktoro estas

Frekvencŝanĝo pendas de interrapido de fonto-observanto, kaj ankaŭ de gravito. Speciale, se ambaŭ lumfonto kaj observanto restas, kaj gravito estas neŝanĝinta ($g_{\mu\nu}$ ne pendas de tempa koordinato), ni kalkulas la Doppleran faktoron tre facile. Fakte, tiuokaze la koordinata intertempo $\mathrm{d}t$ inter la eligitaj signaloj kaj la ricevataj estas samaj [8, paĝo 416]. Ĉar por la du restantaj korpoj okazas $\mathrm{d}\tau_{a}=\sqrt{g_{00}(a)}\,\mathrm{d}t$ kaj $\mathrm{d}\tau_{b}=\sqrt{g_{00}(b)}\,\mathrm{d}t$ , tial la (3) kaj (1) faras (vidu figuron 1)

Fine, por venonta uzo en sekcio 5 ni prezentas la duagrade diferencialan geodezan ekvacion por $r$ :

Por kompreni la rolon de konstanto $E$ en (5), konsideru normhorloĝon moviĝantan geodeze. Ĝi pasas preter punkto en radiusa pozicio $r$ en loka momento $t$, kaj pasas preter najbara punkto en loka momento $t+\mathrm{d}t$ . Do ĝia montrilo antaŭeniras d$\tau_{geod}$ kiel en (5), inter la du pozicioj. Atentu, ke la rilato $\mathrm{d}\tau_{geod}/\mathrm{d}t$ ne pendas de la direkto de movado de horloĝo.

Praktika esprimo de konstanto $E$ estas havita el (1) kaj (5),

Atentu en (8), ke se korpo kun geodeza movado atingas $r\rightarrow\infty$ kun $v_{\infty}\neq 0$, do $E=1/\sqrt{1-{v_{\infty}}^{2}/c^{2}}$, kaj do $E>1$; ankaŭ atentu, ke restado en senlima radiusa pozicio $(v_{\infty}=0)$ estas geodezo kun $E=1$. Kaj se geodeze moviĝanta korpo momente restas en iu limhava radiusa pozicio $r=b$, do $E=\sqrt{1-\rho/b}$ , kaj do $E<1$ ; tiu pozicio estas tio de maksimuma distanco de korpo al centra maso.

Interesas rimarki, ke esprimo $E-1$ similas al Newtona totala energio. Fakte, en Newtona gravito ni difinas la totalan energion $E_{t}$ de korpo kiel la algebra adicio de ĝia kinetika energio (pozitiva) kun ĝia potenciala energio (malpozitiva). Se $E_{t}\geq 0$ ($E\geq 1$ relativece), la korpo povas foriĝi ĝis $\infty$, tamen se $E_{t}<0$ ($0<E<1$ relativece), la korpo trakuras nur regionoj kun $r<\infty$.

Uzante (6) kaj (10) ni vidas, ke la konstanto $h$ de cirkla geodeza movado valoras

Fine, uzante (9) kun $\mathrm{d}r/\mathrm{d}t=0$ , kaj (10), ni ricevas la tangentan rapidon de geodeza cirkla movado kun radiuso $r$:

Newtone, stango povas rotacii kun iu ajn rotacirapido $\omega$ ĉirkaŭ unu el ĝiaj ekstremoj, kaj povas esti iom ajn longa. Tamen special relativeco limigas la longon al maksimuma valoro $c/\omega$ tial, ke la ekstera ekstremo ne havu rapidon pli granda ol $c$. Plua limigo estas ĉe Schwarzschild tial, ke la ena ekstremo ne havu rapidon $c$ .

Fakte, la tangenta rapido de punkto $r$ de stango kun rotacirapido $\omega$ estas

Tiu rezulto koincidas kun tio de special-relativeco, ke $\Delta\tau$ de moviĝanta horloĝo estas plieta ol tio de restanta horloĝo, poste unu kompleta turno. Certe, la fakto ke la du horloĝoj estas en gravita potencialo kun sama valoro estas baza por tiu koincido. Krome, ne gravas se la movado estas geodeza, aŭ ne.

El ekvacio (17) oni povas kalkuli Doppleran faktoron inter du korpoj, cirkle moviĝantaj en la sama ebeno, kun sama konstanta rotacirapido kaj malsamaj radiusoj. Fakte, dividante (17) per ĝi mem kun malsamaj radiusoj, oni ricevas

La respondo estas jes. Por ĉiu valoro de $\omega$, ni trovos ne-nombreblan kvanton da paroj de radiusoj $(r_{1}\mathord{\mathchar 59\relax}r_{2})$ tiel ke la propraj intertempoj $\Delta\tau_{1}$ kaj $\Delta\tau_{2}$ de la horloĝoj estas samaj, post unu kompleta turno. La graveco de tiu rezulto estas, ke lumaj signaloj igitaj el unu horloĝo al la alia ne havas Doppleran efikon.

Fakte, ekvacio (1) kun $\mathrm{d}r=0$ faras $(\mathrm{d}\tau_{1})^{2}=(1-\rho/r_{1})(\mathrm{d}t)^{2}-(r_{1}^{2}/c^{2})(\mathrm{d}\varphi)^{2}$ kaj $(\mathrm{d}\tau_{2})^{2}=(1-\rho/r_{2})(\mathrm{d}t)^{2}-(r_{2}^{2}/c^{2})(\mathrm{d}\varphi)^{2}$ . Uzante $\mathrm{d}\tau_{1}=\mathrm{d}\tau_{2}$ kaj $\omega:=\mathrm{d}\varphi/\mathrm{d}t$ okazas

Uzante (10) en (21) ni konstatas, ke se movado kun radiuso $r_{1}$ estas geodeza, do $r_{2}=r_{1}$. Ni ankaŭ atentas en (21), ke se $r_{1}$ pliiĝas, do $r_{2}$ plietiĝas, kaj reciproke. Oni konkludas ke, se $r_{1}$ estas plieta ol la geodeza radiuso, do $r_{2}$ estas pligranda ol la geodeza radiuso. Figuro 4 remontras kurbojn $L$ kaj $G$ el figuro 2 kaj iom da paroj de radiusoj por speciala rotacirapido $\omega=0\mathord{\mathchar 59\relax}125\,c/\rho$ . Oni povas montri, ke rapido (16) de korpo en ekstera cirklo estas ĉiam pligranda ol de korpo en ena cirklo, same kiel la parolado de la unua paragrafo de ĉi tiu sekcio.

Ni demandas: en renkonto, kiu horloĝo prezentas pligrandan varion $\Delta\tau$ de propratempo? La fakto, ke la geodeza horloĝo moviĝas, dume la ne geodeza ĉiam restas, favoras ke $\Delta\tau_{geod}$ estu plieta. Sed la fakto, ke la geodeza horloĝo trakuras regionojn kun pligranda $g_{00}$ favoras ke $\Delta\tau_{geod}$ estu pligranda. Do la demando ne posedas tujan evidentan respondon.

Ĉar la geodeze moviĝanta horloĝo momente restas en $r=b$, tial $v_{b}=0$ , kaj do (8) faras $E=\sqrt{1-\rho/b}$ por ĝia movado. Tio en (5) okazigas $(1-\rho/b)(\mathrm{d}\tau)^{2}=(1-\rho/r)^{2}(\mathrm{d}t)^{2}$ , ke uzata en metriko (1) faras (memoru, ke $\mathrm{d}s^{2}=c^{2}(\mathrm{d}\tau)^{2}$)

Dum tiu intertempo, la montro de la normhorloĝo restanta en $r=a$ antaŭeniras, laŭ sekcio 2,

Intertempoj (27) kaj (24) estas nelonge prezentitaj per Grøn kaj Braeck [9]. Nek ili nek ni sukcesis montri algebre, ke $\Delta\tau_{geod}>\Delta\tau_{rip}$ por iuj ajn valoroj de $\rho<a<b$. Tamen, numeraj kalkuloj kaj tridimensiaj grafikaĵoj indikas tiun rezulton. Tio montras, ke la efikoj akumulitaj per gravito en ĉi tiu movado estas pli fortaj ol la efikoj akumulitaj per rapido, kontraŭe al okazo de sekcio 7.

Same kiel en sekcio 3 ni faras, ke fonto eligu du sinsekvajn lumajn signalojn, en koordinatmomentoj $t_{1}$ kaj $t_{1}+\mathrm{d}_{a}t$ , estante fonto en radiusaj pozicioj $a$ kaj $a+\mathrm{d}_{a}r$, respektive; kaj $\mathrm{d}_{a}t>0$ . Ĉar la fonto moviĝas aŭ eksteren aŭ enen, tial ambaŭ okazoj $\mathrm{d}_{a}r>0$ kaj $\mathrm{d}_{a}r<0$ estas konsiderindaj. Observanto restas en radiusa pozicio $b$, kaj ricevas la signalojn en koordinatmomentoj $t_{2}$ kaj $t_{2}+\mathrm{d}_{b}t$, respektive. Por uzo en esprimo (3) de Dopplera faktoro, ni kalkulas la proprajn intertempojn $\mathrm{d}\tau_{a}$ kaj $\mathrm{d}\tau_{b}$ , respondajn al $\mathrm{d}t_{a}$ kaj $\mathrm{d}t_{b}$ , respektive.

Uzante (1) kaj (9) kun $\mathrm{d}\varphi=0$ kaj $\mathrm{d}\theta=0$ oni ricevas, por moviĝanta fonto,

Ni bezonas rilatigi $\mathrm{d}_{b}t$ al $\mathrm{d}_{a}t$ . La ekvacio de movado de luma signalo en radiusa movado estas havebla farante $\mathrm{d}s^{2}=0$ en linia elemento (1) kaj konsiderante $\mathrm{d}\theta=0$ kaj $\mathrm{d}\varphi=0$. Rezultas

Ni vidas en (37), ke se gravito ne estas, t.e., se $\rho=0$, okazas

Ekvacio (37) antaŭdiras, ke kuna ago de $v_{a}\neq 0$ kaj gravito povas malaperigi Doppleran efikon; fakte, se $a>b$ do povas okazi $D=1$ se $\epsilon=+1$, tio estas, se la fonto foriras de pozicio $r=b$ en momento de eligo. Kontraŭe, se $a<b$ do povas okazi $D=1$ se $\epsilon=-1$, tio estas, se la fonto proksimiĝas al pozicio $r=b$ en momento de eligo.

Ni nun kalkulas la Doppleran faktoron se la fonto estas tuje antaŭ $b$, aŭ tuje post. Por tio ni faras $a=b$ en (37) kaj ricevas

Se la fonto moviĝas geodeze kaj radiuse, kaj se $a>b$, do (37) estas skribebla multe pli kompakte. Tiuokaze, nomu $v_{b}$ la rapido de fonto kiam ĝi pasas preter $b$, kaj nomu $v_{a}$ la rapido kiam ĝi pasas preter $a$. Ĉar la konstanteco de $E$ en (8) implicas

Ni ĝeneraligas (37) por okazo de ankaŭ observanto radiuse moviĝanta. Kalkulante kiel antaŭe ni ricevas

Nun ni kalkulas radiuson de orbito de ne-geodeza satelito kun la sama rotacirapido de Tero kaj sen Dopplera efiko kiam vidata de Tero. Uzante la superajn valorojn en (22) oni ricevas $r_{2}=151\times 10^{6}\,m$. Atentu, ke esperinde tio estas pli granda ol radiuso de geodeze Tero-staranta orbito; ankaŭ rimarku, ke tio estas pli eta ol la distanco Tero-Luno.

Du freŝdataj artikoloj enhavas kelkajn el niaj rezultoj. Fakte, iom da cirklaj movadoj en nia sekcio 7 estas ankaŭ priskribitaj en [10], kaj la radiusaj movadoj en nia sekcio 9 estas studitaj en [9]. Same kiel ni, tiuj artikoloj komparas $\Delta\tau$, sed ĉi tie ni plu analizas Dopplerajn efikojn.

En estonta artikolo [7] ni studos plurajn difinojn de intertempo en arbitraj spacotempoj en ĝeneral-relativeco, kaj generaligas iom da rezultoj de ĉi tiu artikolo. Estas interesa ankaŭ detale studi malkune la kontribuojn de special-relativeco kaj de ĝeneral-relativeco al rezultoj de ĉi tiu artikolo.