Kompletny stan układu mikroskopowego mo¿na opisaæ poprzez podanie zestawu poło¿eñ $\mathbf{x}$ oraz pêdów $\mathbf{p}$ wszystkich jego cząstek. Teoretycznie śledzenie ewolucji układu mo¿na zrealizowaæ poprzez śledzenie trajektorii ka¿dej z nich. Ze wzglêdu na ich ogromną ilośæ, przy rozpatrywaniu du¿ych układów podejście takie jest jednak niepraktyczne. Mo¿emy jednak przejśæ z przestrzeni fazowej, w której znajdują siê wszystkie cząstki (atomy) reprezentujące badany układ, do przestrzeni konfiguracyjnej poło¿eñ i pêdów jednej cząstki [86]. Wprowadza siê w tym celu pojêcie funkcji rozkładu zdefiniowanej tak, by wyra¿enie:

opisywało liczbê cząsteczek w skoñczonym elemencie przestrzeni konfiguracyjnej poło¿eñ i pêdów o objêtości $d^{3}\!x\times d^{3}\!v$.

Na rysunku 1 zaznaczony został punkt w przestrzeni konfiguracyjnej wraz z otoczeniem. Wartośæ funkcji rozkładu w tym punkcie, $f(\mathbf{x},\mathbf{v},t)$, mówi nam o tym, ile (średnio) cząstek o pêdzie $\mathbf{v}$ i poło¿eniu $\mathbf{x}$ znajdziemy w układzie w chwili t. Wprowadzenie funkcji rozkładu pozwoliło ograniczyæ problemy związane z dyskretnym charakterem modelu gazu sieciowego – przede wszystkim wyeliminowało potrzebê czasochłonnych uśrednieñ wielkości makroskopowych. Mo¿na wrêcz powiedzieæ, ¿e proces uśredniania wyników jest tu realizowany ju¿ na etapie opisu układu przez funkcjê rozkładu.

W zagadnieniach, którymi bêdziemy siê zajmowaæ, istotna jest dynamika układu oraz proces jego dochodzenia do stanu równowagi. Dynamikê układu w przestrzeni pêdów i poło¿eñ opisuje słynne równanie transportu Boltzmanna, które w postaci ciągłej przyjmuje postaæ [87]:

gdzie $\left(\frac{\partial f}{\partial t}\right)_{\mathrm{zderz}}$ jest członem odpowiadającym za opis kolizji miêdzycząsteczkowych, $\mathbf{F}$ – siłą zewnêtrzną działającą na cząsteczki układu, $m$ – masą cząsteczek, a $f(\mathbf{r},\mathbf{v},t)$ – funkcją rozkładu, której ewolucjê badamy [86]. Równanie to było przedmiotem badañ na przestrzeni wielu lat, począwszy od prób szukania rozwiązañ analitycznych w prostych przypadkach jednowymiarowych, po badania numeryczne w dwóch i trzech wymiarach przestrzennych. Co ciekawe, historycznie równanie 2 nie stanowiło punktu wyjścia do metody gazu sieciowego Boltzmanna. Wyprowadzenie takie zostało przedstawione dopiero w roku 1997 [87].

Dla wyra¿enia odpowiadającego kolizjom w równaniu (2) stosuje siê najczêściej przybli¿enie jedno-relaksacyjne opracowane przez Bhatnagara, Grossa i Krooka w 1954 roku (BGK) [88, 86]:

gdzie $\tau$ to średni czas relaksacji pojedynczego zderzenia. Funkcja rozkładu $f^{\mathrm{eq}}$ opisuje stan układu w równowadze termodynamicznej i wyznacza siê ją zwykle z rozkładu Maxwella–Boltzmanna:

gdzie $k_{\mathrm{B}}$ jest stałą Boltzmanna, $T$ – temperaturą układu, a $\mathbf{v}$ – prêdkością cząsteczek. Model BGK zdobył uznanie ze wzglêdu na prostotê i intuicyjne potraktowanie zderzeñ jako procesu lokalnego dochodzenia układu do stanu równowagi ze stałym czasem relaksacji. Istnieje osobna gałąź badañ nad wielorelaksacyjnymi modelami zderzeñ w gazie sieciowym Boltzmanna – MRT (ang. multiple relaxation time) – które odznaczają siê wiêkszą dokładnością w szerszym zakresie numerycznych lepkości płynu. W literaturze znaleźæ mo¿na wiele porównañ modeli BGK i MRT [89, 90]. W niniejszej rozprawie ograniczamy siê do stosowania najpopularniejszego przybli¿enia BGK, które doskonale radzi sobie z modelowaniem zjawisk dla interesujących nas parametrów [90].

Znajomośæ funkcji rozkładu dla badanego układu umo¿liwia wyznaczenie hydrodynamicznych wielkości makroskopowych. Wielkości opisujące hydrodynamikê badanego układu wyraziæ mo¿na przez kolejne momenty funkcji rozkładu. Korzystając z jej dyskretnej postaci i zakładając, ¿e model zdefiniowano z $9$ dozwolonymi wektorami prêdkości, wielkości makroskopowe takie jak gêstośæ $\varrho$ oraz prêdkośæ lokalną $\mathbf{u}$ mo¿emy wyznaczyæ poprzez sumy [92]:

gdzie $f_{i}$ jest dyskretną funkcją rozkładu, $\mathbf{e}_{i}$ są wektorami sieci, a zakresy sumowania w powy¿szych wzorach zale¿ą od przyjêtej symetrii sieci oraz liczby wymiarów w konkretnej wersji modelu.

Ciśnienie w modelu LBM wyznacza siê z równania stanu:

gdzie stała $c_{s}=1/\sqrt{3}$, jest prêdkością dźwiêku dla omawianego modelu [93].

Równanie (3) wraz z (5) wyra¿ają ostateczną postaæ dyskretną równania na ewolucjê funkcji rozkładu w modelu gazu sieciowego Boltzmanna w przybli¿eniu BGK:

Postaæ równowagową funkcji rozkładu otrzymaæ mo¿emy w zakresie niskich prêdkości, rozwijając rozkład Maxwella-Boltzmanna w szereg z dokładnością do wyrazów drugiego rzêdu [93]:

gdzie $\omega_{0}=4/9$, $\omega_{1,3,5,7}=1/9$, a $\omega_{2,4,6,8}=1/36$ [91, 94].

Podstawową kwestią jest wielkośæ błêdu, jaki popełniamy, rozwiązując równania transportu metodą LBM, wzglêdem dokładnego rozwiązania równañ Naviera–Stokesa. Okazuje siê [94, 84], ¿e rozwiązanie modelu opisanego równaniami (9) w przybli¿eniu jednorelaksacyjnym ma dokładnośæ drugiego rzêdu w czasie i przestrzeni jeśli tylko błąd dyskretyzacji włączy siê w lepkośæ kinematyczną cieczy. W związku z tym, w modelu D2Q9 lepkośæ kinematyczną definiuje siê wzorem:

gdzie $\tau$ jest charakterystycznym czasem relaksacji w wyrazie kolizji.

Poprawna implementacja skomplikowanych geometrycznie warunków brzegowych to jeden z najtrudniejszych problemów w obliczeniach numerycznych. Metoda LBM zdobyła uznanie z powodu zgodnego z intuicją i bardzo prostego w implementacji warunku na ewolucjê funkcji rozkładu przy sztywnej ściance w przepływie bez poślizgu (ang. no slip boundary condition) [94]. Okazuje siê jednak, ¿e stosowanie tego prostego warunku na odbicie funkcji rozkładu przy ściankach powoduje lokalną stratê dokładności rozwiązania i redukcjê dokładności do pierwszego rzêdu. Dziêki zastosowaniu stałego czasu relaksacji $\tau=1$ u¿ytego w niniejszej pracy i zastosowaniu ulepszonej procedury odbicia (ang. half way bounce back) uzyskaliśmy dokładnośæ drugiego rzêdu w czasie i przestrzeni [84].

Typowy algorytm metody gazu sieciowego Boltzmanna sprowadza siê do wykonania dwóch kroków:

• 1)

  kolizji, czyli uwzglêdnienia członu kolizji zgodnie z równaniem:

  $$\tilde{f}_{i}(\mathbf{r},t)=f_{i}(\mathbf{r},t)-\frac{f_{i}(\mathbf{r},t)-f_{i}^{\mathrm{eq}}(\mathbf{u},\varrho)}{\tau},$$

  (12)

  gdzie $\tilde{f}_{i}(\mathbf{r},t)$ to pewne zmienne pomocnicze,

• 2)

  propagacji, czyli transportu funkcji rozkładu zgodnie z równaniem Boltzmanna (9):

  $$f_{i}(\mathbf{r}+\mathbf{e}_{i},t+1)=\tilde{f}_{i}(\mathbf{r},t).$$

  (13)

Algorytm symulacji sprowadza siê wiêc do rozdzielenia zagadnienia transportu na dwa oddzielne procesy – transportu i lokalnych kolizji cząstek, czyli tak, jak w przypadku omawianego wcześniej modelu FHP.

Model Küntza-Lavallée’go (KL) symulacji transportu płynu przez ośrodek porowaty oparty został na standardowym modelu gazu sieciowego FHP. Płyn reprezentowany jest przez jednakowe, dyskretne cząsteczki rozło¿one w wêzłach sieci o symetrii heksagonalnej. W ka¿dym wêźle sieci znajdowaæ siê mo¿e maksymalnie do 7 cząsteczek, ka¿da o innym kierunku prêdkości (włączając w to cząstki spoczywające o pêdzie $p=0$). Do reprezentacji mikrostruktury ośrodka porowatego wykorzystane zostały komórki rozpraszające rozło¿one losowo w obszarze, w którym zachodzi transport substancji (rysunek 1), co odró¿nia model KL od standardowego gazu sieciowego.

Pojedynczy krok symulacji składa siê z dwóch czêści: 1) translacji wzdłu¿ wektorów sieci oraz 2) kroku kolizji. Pierwszy jest standardowym balistycznym ruchem cząsteczek wzdłu¿ wektorów sieci. W drugim kroku, oprócz kolizji cząstek miêdzy sobą (opisanych wcześniej w rozdziale 1), uwzglêdnione są odbicia od rozło¿onych w obszarze transportu rozpraszaczy. Odbicie to zachodzi całkowicie sprê¿yście (cząsteczki zachowują swoją energiê, zmieniając jedynie kierunek pêdu). Przykład rozwiązania kolizji cząsteczki z rozpraszaczem został przedstawiony na rysunku 1.

W celu zbadania dynamiki rozchodzenia siê frontów gêstości, na koncentracjê płynu nało¿ony jest warunek schodkowy reprezentowany równaniem:

gdzie $H(x)$ jest funkcją skokową Heaviside’a, a punkt $x=0$ jest granicą oddzielającą obszary o koncentracji początkowej $c_{1}$ i $c_{2}$. Za warunek początkowy rozpatrywanego problemu przyjmiemy iloraz koncentracji $c_{1}/c_{2}>1$. Dziêki istnieniu gradientu koncentracji na granicy $x=0$, spodziewany jest transport cząsteczek gazu w kierunku obszaru o ni¿szej koncentracji. Na górnej oraz dolnej ściance układu zastosowane zostały warunki periodyczne. Ścianki pionowe ustalone zostały jako sztywne przeszkody od których cząstki odbijają siê sprê¿yście. Zgodnie z równaniem (1), w obszarze $x<0$ utrzymywana jest koncentracja $c(x)=c_{1}$ dla wszystkich $t>0$, dziêki czemu zapewniony jest stały dopływ cząsteczek gazu do układu. Dziêki u¿yciu siatek obliczeniowych o du¿ej długości układ zachowuje siê jak układ nieskoñczony (brak widocznego wpływu prawego brzegu na otrzymywane rezultaty).

Przeprowadziliśmy symulacjê rozchodzenia siê frontu koncentracji na sieci o rozmiarach $\mathrm{LX}\times\mathrm{LY}=10000\times 1000$ z koncentracją rozpraszaczy równą $c_{s}=0.08$. Warunki brzegowe zostały ustalone zgodnie z równaniem (1), w którym przyjêto $c_{1}=0.9$ i $c_{2}=0.2$. Rozkłady cząstek dla $t=1600\times 2^{k}$, $k=0,1,2,3$ zostały przedstawione na rysunku 3.

Profile gêstości dla $t=8000\times 2^{k}$, $k=0,1,\ldots,6$ zostały pokazane na rysunku 4 w pół-logarytmicznym układzie współrzêdnych.

Kształty oraz odległości pomiêdzy krzywymi koncentracji dla poszczególnych pomiarów nie ró¿nią siê bardzo miêdzy sobą, co pozwala wysunąæ hipotezê, ¿e profil $c(x,t)$ mo¿na opisaæ jako funkcjê jednej zmiennej $x/t^{\alpha}$. Mo¿na to łatwo zweryfikowaæ, rysując profile koncentracji dla ró¿nych czasów w funkcji $x/t^{\alpha}$. Jeśli hipoteza o skalowaniu jest prawdziwa – profile powinny uło¿yæ siê jeden na drugim w pojedynczą krzywą. W naszym przypadku próba skalowania profili z wykładnikiem $\alpha=1/2$ nie jest udana, co widaæ wyraźnie na rysunku 5 (profile nie układają siê na jednej krzywej). Analiza taka została przeprowadzona wcześniej w pracy [54], w której pokazano, ¿e najlepsze dopasowanie uzyskuje siê dla $\alpha\approx 0.55$, co zinterpretowano jako super-dyfuzjê o $\alpha>0.5$. Zało¿enie o super-dyfuzji powoduje jednak dośæ paradoksalny wynik przyspieszenia transportu poprzez dodanie rozpraszaczy. Küntz i Lavallée w [54] tłumaczyli to na dwa sposoby. Pierwszy to super-dyfuzyjny charakter transportu w układach, w których współczynnik dyfuzji zale¿y silnie od koncentracji substancji (z takim właśnie układem mamy do czynienia w przypadku modelu FHP). Drugie wytłumaczenie mówi, ¿e anomalna dyfuzja jest tylko zjawiskiem przejściowym i dla dostatecznie du¿ych czasów $t\rightarrow\infty$ wykładnik $\alpha$ bêdzie bardzo wolno zbiegał do klasycznej wartości $1/2$.

Jednak zgodnie z analizą Botzmanna-Matano [99, 100], ka¿de rozwiązanie równania dyfuzji postaci:

z warunkami brzegowymi (1) skaluje siê z wykładnikiem $\alpha=1/2$ dla ka¿dego $t$, niezale¿nie od postaci $D(c)$ [100]. W celu weryfikacji tego twierdzenia rozwiązałem numerycznie równanie (2) z uwzglêdnieniem dokładnej postaci funkcji $D(c)$ dla modelu FHP5 bezpośrednio z [54]. Wynik został przedstawiony na rysunku 6.

Widaæ wyraźnie, ¿e otrzymane rozwiązanie równania dyfuzji skaluje siê klasycznie w całym obszarze badanych czasów.

W związku z powy¿szymi uwagami, brak skalowania frontu koncentracji z wykładnikiem $1/2$ w modelu KL oznacza, ¿e równanie klasycznej dyfuzji (2) nie mo¿e skutecznie opisaæ tego zjawiska. Oprócz dyfuzji, w obserwowanej propagacji frontu koncentracji, musi braæ udział równie¿ inny mechanizm transportu powodujący przyspieszoną migracjê cząsteczek z obszaru o wy¿szej koncentracji wgłąb ośrodka porowatego. Aby zrozumieæ dynamikê transportu, wyznaczona została średnia prêdkośæ (uśredniona po całym obszarze symulacji) przypadająca na cząsteczkê płynu odpowiednio dla kierunków $x$ oraz $y$. Na rysunku 7 przedstawiona została zale¿nośæ tych wielkości od czasu w badanym układzie.

Widaæ wyraźnie, ¿e zgodnie z oczekiwaniami, prêdkośæ cieczy w kierunku $y$ oscyluje wokół $0$. Inaczej jest w przypadku prêdkości w kierunku $x$, która rośnie bardzo szybko do wartości około $3\cdot 10^{-3}$ lu tu^-1 (stała sieci / krok symulacji), by nastêpnie bardzo powoli maleæ, utrzymując wartośæ dodatnią. W poprzednich badaniach innych autorów [54] wpływ niezerowego pêdu cząsteczek został pominiêty (ze wzglêdu na jego pozornie niewielkie wartości). W dalszej czêści tego rozdziału bêdê starał siê pokazaæ, ¿e efekt ten jest istotny. Spróbujê odpowiedzieæ na pytanie, czy poszukiwanym mechanizmem odpowiadającym za anomalne zachowanie mo¿e byæ hydrodynamiczny przepływ cieczy spowodowany wysokim gradientem ciśnienia wystêpującym pomiêdzy obszarami o ró¿nych koncentracjach.

W celu sprawdzenia poprawności hipotezy o przepływie hydrodynamicznym w układzie, przeprowadzona została analiza ilościowa przestrzennego rozkładu składowej $x$ wektora prêdkości, $v_{x}(x,t)$, uśrednionego po wszystkich komórkach w danej kolumnie. Na rysunku 8 przedstawione zostały profile prêdkości dla trzech ró¿nych chwil czasu.

Z rysunku widaæ wyraźnie, ¿e dla ka¿dego z czasów obszar $x>0$ mo¿e zostaæ podzielony na dwa charakterystyczne podobszary. W jednym z nich pêd przepływającej substancji jest mniej wiêcej stały i jest to obszar penetracji substancji w głąb ośrodka porowatego. To w tym obszarze układ odpowiada na istniejący gradient ciśnienia zwiêkszeniem pêdu. Druga czêśæ układu nie została spenetrowana przez wpływającą substancjê i średnie wartości $v_{x}(x,t)$ oscylują wokół zera, co odpowiada warunkowi początkowemu. Z wykresu widaæ, ¿e z upływem czasu wartośæ maksymalna pêdu w obszarze frontu maleje, zwiêksza siê za to szerokośæ tego obszaru. W celu ilościowej analizy dynamiki propagacji frontu, zdefiniujê prêdkośæ frontu koncentracji $v_{f}$. W ogólności wielkośæ ta jest funkcją $x$ i $t$, ale nas interesowaæ bêdzie jej przybli¿ona wartośæ w czasie $t$. Mo¿na ją oszacowaæ jako średnią wa¿oną z wagą $c(x,t)-c_{2}$ wzdłu¿ kierunku propagacji frontu:

Dziêki wykorzystaniu uśredniania wa¿onego z wagami pochodzącymi bezpośrednio z profili koncentracji znacznie zmniejszony został wpływ szumu pochodzącego z modelu gazu sieciowego w obszarach niskich koncentracji, gdzie $c(x,t)\approx c_{2}$ (rysunek 8, $x>3000$). Korzystając z definicji wyra¿onej wzorem (3) wyznaczona została zale¿nośæ $\bar{v}_{\mathrm{f}}(t)$ (rysunek 9). Z rysunku widaæ wyraźnie i ilościowo, ¿e prêdkośæ średnia frontu w chwilach początkowych jest bardzo wysoka i bliska wartości maksymalnej dla modelu sieciowego $\bar{v}_{\mathrm{f}}=1$. Dla wiêkszych czasów $\bar{v}_{\mathrm{f}}$ maleje jak funkcja wykładnicza $t^{-\beta}$ z wykładnikiem $\beta\lesssim 1/2$ bardzo słabo zale¿ącym od czasu.

Znajomośæ średniej prêdkości frontu koncentracji pozwoliła na wyznaczenie średniej drogi $s(t)$ przebytej przez front w czasie $t$, jako bezpośredniej konsekwencji istnienia niezerowej prêdkości (przepływu):

która dla du¿ych czasów rośnie jak $t^{1-\beta(t)}$, czyli szybciej ni¿ byłoby to w przypadku klasycznej dyfuzji z wykładnikiem $1/2$. Bezpośrednio z wyników numerycznych odczytaæ mo¿na pozycjê $x_{\mathrm{f}}$ frontu dla której $c(x_{\mathrm{f}})=0.5$, która wynosi $x_{\mathrm{f}}\approx 3750$ lu (jednostek sieci) po czasie $t=256000$ tu (jednostek czasu) (rysunek 4). Jednocześnie całka (4) dla tego samego $t$ daje $s(t)\approx 1440$ lu. Oznacza to, ¿e około $38\%$ z przesuniêcia $x_{\mathrm{f}}$ było spowodowane przepływem cieczy, a reszta dyfuzją. Dlatego przepływ hydrodynamiczny nie mo¿e byæ pominiêty w analizie dynamiki układu.

W celu oddzielenia mechanizmu transportu hydrodynamicznego od dyfuzyjnego przeprowadzone zostało klasyczne przejście do ruchomego układu odniesienia $(x^{\prime},t)$, gdzie:

Spodziewany rezultat takiej transformacji to odseparowanie lub zminimalizowanie efektów pochodzących od przepływu z niezerową prêdkością i obserwacja klasycznej dyfuzji z wykładnikiem $1/2$. Jeśli powy¿sza hipoteza o klasycznej dyfuzji byłaby prawdziwa, profile koncentracji w ruchomym układzie odniesienia powinny spełniaæ relacjê skalowania:

gdzie $f$ jest funkcją podobieñstwa, a $x_{0}$ jest stałą. Korzystając z wartości pozycji frontu dla $c(x^{\prime},t)=0.5$ oszacowana została stała $x_{0}\approx-190$, a nastêpnie profile koncentracji $c$ w funkcji $(x^{\prime}-x_{0})/\sqrt{t}$ wyznaczono dla $t=8000\times 2^{k}$, $k=0,1,\ldots,6$ (rysunek 10).

Na rysunku widaæ wyraźnie, ¿e przejście do ruchomego układu odniesienia pozwoliło wyodrêbniæ klasyczną dyfuzjê, a krzywe profili koncentracji asymptotycznie układają siê na jednej krzywej. Dla czasów wiêkszych ni¿ $t=64000$ przeskalowane profile są praktycznie nierozró¿nialne.

Oddzielenie zjawiska przepływu od dyfuzji w modelu KL pozwala równie¿ wytłumaczyæ kolejną z jego charakterystycznych cech – nieciągłośæ profilu koncentracji w okolicach $x=0$. Mimo ¿e warunki brzegowe wyra¿one równaniem (1) utrzymują stałą koncentracjê $c_{1}$ w obszarze $x<0$, obserwuje siê nieciągłośæ koncentracji i dośæ znacznie obni¿oną wartośæ (du¿o ni¿szą ni¿ $c_{1}$) zaraz za punktem brzegowym (rysunek 4 dla $c_{1}=0.9$). Nieciągłośæ koncentracji $\Delta c$ jest związana z nieciągłością prêdkości średniej $v_{x}$ przepływu na brzegu $v_{x}=0$ dla $x<0$ i $v_{x}\approx\bar{v}_{\mathrm{f}}$ dla $x>0$. Oznaczmy koncentracjê w punkcie $x=1$ lu (stałych sieci) jako $c^{+}=c_{1}-\Delta c$. Tempo transportu cząstek przez płaszczyznê $x=0$ jest w przybli¿eniu równe $3c_{1}-3c^{+}=3\Delta c$ (czynnik 3 jest liczbą mo¿liwych kierunków z których mo¿e zachodziæ transport w kierunku poziomym ze strony lewej na prawą). Wartośæ ta musi byæ zrównowa¿ona przez hydrodynamiczny strumieñ cząstek, który mo¿e byæ przybli¿ony przez $7c^{+}\bar{v}_{\mathrm{f}}$ (czynnik 7 jest liczbą mo¿liwych kierunków wektora prêdkości). Stąd, $3c_{1}-3c^{+}\approx 7c^{+}\bar{v}_{\mathrm{f}}$, co pozwala oszacowaæ wielkośæ nieciągłości $c$:

Porównanie wyprowadzonej relacji z wynikami z symulacji zostało przedstawione na rysunku 11.

Ze wzglêdu na obliczenia krêtości w funkcji porowatości układu, istotnym parametrem jest upakowanie krytyczne, czyli próg perkolacji $\phi_{c}$. Okazuje siê, ¿e wielkośæ przeszkód u¿ytych do budowy modelu ma znaczący wpływ na poło¿enie progu perkolacji. W naszych badaniach, podobnie jak w [67, 68], we wszystkich symulacjach przyjêto $a=10$. Przeprowadzone zostały obliczenia numeryczne progu perkolacji przy pomocy algorytmu numerowania klastrów Hoshena-Kopelmana [101] oraz metody Kirkpatricka wyznaczania punktu krytycznego [102] dla $a=10$ i otrzymaliśmy próg perkolacji $\phi_{c}\approx 0.367$. Wartośæ ta le¿y pomiêdzy wartością $\phi_{c}^{(1)}\approx 0.33(3)$ [103] (obliczoną dla perkolacji ciągłej, $a\rightarrow\infty$), a wartością $\phi_{c}^{(2)}\approx 0.5927$ [104] (standardowa perkolacja wêzłów, $a=1$). Dodatkowo, na rysunku 2 przedstawiona została prosta analiza poło¿enia progu perkolacji z u¿yciem metody skalowania rozmiaru.

Na rysunku wyraźnie widaæ, ¿e $\phi_{c}^{(1)}<\phi_{c}<\phi_{c}^{(2)}$. Warto zauwa¿yæ, ¿e obliczona przez nas wartośæ $\phi_{c}$ jest ró¿na od wartości podawanych w [67, 68], gdzie autorzy błêdnie powiązali $\phi_{c}$ dla $a=10$ z $\phi_{c}^{(1)}$ dla $a\rightarrow\infty$ i u¿ywali $\phi_{c}=\phi_{c}^{(1)}\approx 0.33(3)$. Dodatkowo na rysunku 3 przedstawiam zale¿nośæ progu perkolacji $\phi_{c}$ od odwrotności długości boku pojedynczej przeszkody $a$ z u¿yciem osi półlogarytmicznych. Wartości numeryczne wyznaczone zostały algorytmem Hoshena-Kopelmana dla przeszkód wielkości $2^{k}$, gdzie $k=0,1,2\ldots 6$.

Widaæ wyraźnie, jak sukcesywne zwiêkszanie rozmiaru przeszkody prowadzi do przesuniêcia progu perkolacji od $\phi_{c}^{(2)}$ dla klasycznej perkolacji wêzłów (ang. site percolation) do wartości $\phi_{c}^{(1)}$ dla perkolacji ciągłej.

Konstrukcja ośrodka porowatego o określonej porowatości jest realizowana przy pomocy prostego algorytmu losowego osadzania swobodnie pokrywających siê przeszkód na badany obszar [67, 68]. Rozpoczynając z pustego obszaru ($\phi=1$), nieprzepuszczalne kwadraty są na niego nakładane tak długo, jak długo $\phi>\phi_{0}$, gdzie $\phi_{0}$ jest oczekiwaną porowatością.

Na potrzeby rozwiązania problemu przepływu cieczy przez układ porowaty zaadoptowany został model gazu sieciowego Boltzmanna (LBM) [84] w przybli¿eniu BGK operatora kolizji [88] (patrz rozdział 2). Metoda ta potwierdziła swoją u¿ytecznośæ w symulacjach przepływu cieczy w ró¿nych warunkach [59, 105].

Jednym z jej ograniczeñ jest minimalna skala przestrzenna $4$ lu, na której jest mo¿liwe uzyskanie rozwiązania równañ przepływu Naviera–Stokesa z zadowalającą dokładnością. Ograniczenie to ma dośæ du¿e znaczenie w przypadku porowatości $\phi\rightarrow\phi_{c}$, gdy¿ w tym przypadku znacznie rośnie liczba wąskich kanałów o szerokości $d<4$ lu. Z tego powodu na układy skonstruowane wg opisanego powy¿ej algorytmu nało¿ona jest standardowa procedura zwiêkszenia podziału sieci na wiêkszą ilośæ komórek (rysunek 4).

Procedura ta dzieli ka¿dą z $L^{2}$ komórek sieci obliczeniowej na kwadraty $k_{\mathrm{ref}}\times k_{\mathrm{ref}}$, gdzie $k_{\mathrm{ref}}=1,2,\ldots$ jest stopniem podziału. Otrzymana sieæ ma zatem rozmiar $k_{\mathrm{ref}}L\times k_{\mathrm{ref}}L$.

Po inicjalizacji układu, pêtla obliczeniowa modelu jest kontynuowana $t_{\mathrm{max}}$ kroków czasowych, gdzie $t_{\mathrm{max}}$ jest wybrane wg kryterium, które omówimy w dalszej czêści pracy (patrz podrozdział 2). Dziêki u¿yciu odpowiednich warunków brzegowych na komórkach nieprzepuszczalnych (ang. midgrid ) otrzymane rozwiązania mają dokładnośæ drugiego rzêdu w czasie i przestrzeni [84]. Przykładowe pola prêdkości uzyskane za pomocą omawianej metody dla kilku ró¿nych wartości porowatości przedstawione zostały na rysunku 5 .

Kluczową procedurą całej operacji liczenia krêtości przepływu jest dokładne wyznaczenie linii prądu [95]. Aby je wyznaczyæ, potrzebna jest znajomośæ pola prêdkości $\mathbf{u}(\mathbf{r})$ w całej objêtości ośrodka. W naszym przypadku pole $\mathbf{u}(\mathbf{r})$ zostało uzyskane za pomocą interpolacji dwuliniowej (ang. bilinear interpolation) [106] z prêdkości wêzłowych $\mathbf{u}$ otrzymanych metodą LBM. Na tak otrzymanym polu prêdkości rozwiązywane jest równanie ruchu bezmasowych cząstek (znaczników):

których tory ruchu odpowiadają, w przypadku stanu stacjonarnego, liniom prądu przepływającej cieczy [95, 107]. Ze wzglêdu na skomplikowaną postaæ brzegów oraz znaczne ró¿nice w lokalnych wartościach interpolowanego pola prêdkości $\mathbf{u}(\mathbf{r})$, do rozwiązania równañ typu (1) została wykorzystana metoda Runge’go-Kutty czwartego rzêdu ze zmiennym krokiem czasowym [106].

Zgodnie z równaniem (2), krêtośæ przepływu zdefiniowana jako stosunek średniej długości linii prądu przechodzących przez dany przekrój w jednostce czasu do szerokości próbki [1], co prowadzi do:

gdzie $A$ jest dowolnym przekrojem prostopadłym do osi $y$, a $L$ oznacza długośæ układu. W równaniu tym $x\in A$, $\lambda(x)$ jest długością linii prądu przecinającej $A$ w punkcie $x$, a $u_{y}(x)$ – składową wektora prêdkości $\mathbf{u}$ w punkcie $x$ prostopadłą do przekroju $A$. W literaturze całkowania w równaniu (2) definiującym krêtośæ wykonywane były albo za pomocą metody Monte Carlo (MC) [67, 68, 108], albo poprzez kwadratury [109]. W metodzie MC długości linii prądu przechodzących przez losowo wybrane punkty na wybranym przekroju są uśredniane z u¿yciem odpowiednich wag. Z kolei metoda kwadratur jest realizowana przez przybli¿enie równania (2):

gdzie przedziały $\Delta x_{j}=x_{j+1}-x_{j}$ są dyskretnymi podziałami przekroju. W ogólności oba powy¿sze podejścia do obliczenia całek w równaniu (2) są równowa¿ne, okazuje siê jednak, ¿e mogą byæ one w ró¿ny sposób implementowane. Na przykład w [67, 108] całkowanie Monte Carlo zostało przeprowadzone na liniach prądu przechodzących przez losowo wybrane wêzły le¿ące w obszarze porów ośrodka, w [68] linie prądu przecinały dokładnie wszystkie komórki w obszarze porów, tymczasem w [61, 109] za punkty startowe wybrane zostały wêzły brzegowe na wlocie cieczy do układu. Wszystkie wymienione podejścia łączy jednorodny rozkład punktów startowych wybieranych losowo bądź regularnie w obszarze całego ośrodka. Sposób wybrania komórek startowych dla linii prądu mo¿e mieæ ogromne znaczenie dla obliczanych wartości krêtości, szczególnie ze wzglêdu na selektywny charakter przepływu w obszarze niskich porowatości, gdy¿ w tym przypadku ciecz wybiera kilka głównych kanałów przez które przepływa niemal cała jej objêtośæ (rysunek 5). Z tego powodu sumy w równaniu (3) mogą zawieraæ wiele wyrazów o znikomym wpływie na wartośæ krêtości. Aby ominąæ ten problem, na równanie (3) nało¿yliśmy warunek stałości strumienia pomiêdzy dwiema sąsiadującymi liniami prądu, co mo¿na wyraziæ wzorem:

Wartości punktów $x_{j}$ na przekroju wyznaczone zostały ze wzoru rekurencyjnego:

gdzie $x_{0}=0$. Zastosowanie warunku stałego strumienia pomiêdzy sąsiednimi liniami prądu powoduje, ¿e wyra¿enie (3) upraszcza siê do:

gdzie $N$ jest liczbą linii prądu wziêtą do uśredniania. We wzorze tym wszystkie wyrazy sumy są tego samego rzêdu wielkości.

Ostatecznie, w celu obliczenia krêtości przepływu przez ośrodek porowaty o znanym kierunku makroskopowym przepływu, wybierany jest przekrój prostopadły do tego kierunku. Nastêpnie, z równania (5) znajdowany jest rozkład punktów $x_{j}$ na przekroju, tak aby spełniony był warunek (4). Linie prądu są wyznaczone przez śledzenie toru ruchu cząstek (równanie 1) o masie $m=0$ startujących w dwóch przeciwległych kierunkach ze znalezionych punktów $x_{j}$ na przekroju. Ruch cząstek śledzony jest tak długo, a¿ dotrą one do brzegów układu $x=0$ lub $x=L$. Z tak wyznaczonych linii prądu obliczana jest średnia wyra¿ona równaniem (6). Przykład linii prądu wyznaczonych wg omawianej procedury został przedstawiony na rysunku 6.

Na tym rysunku zaznaczona została równie¿ linia prądu, która nie znajduje drogi przez cały obszar ośrodka porowatego od brzegu $x=0$ do $x=L$. Mo¿e siê to zdarzyæ w przypadku linii prądu, które przecinają obszary o bardzo niskich prêdkościach lokalnych. Przykładowa linia prądu z rysunku 6 startuje z punktu (2) o bardzo wysokiej wartości prêdkości lokalnej i próbuje przejśæ przez obszar (1), gdzie prêdkości są bardzo niskie. Linie, które nie znajdują drogi przez cały ośrodek, nie są brane pod uwagê w sumach w równaniu (3). Dziêki zastosowaniu procedury uwzglêdniającej warunek stałego strumienia pomiêdzy sąsiadującymi liniami prądu, ,,martwe” obszary ośrodka porowatego są praktycznie całkowicie pomijane przy wyborze punktów startowych $x_{j}$.

Obliczenia metodą LBM prowadzone dla warunków i wg procedury omówionej w poprzednich podrozdziałach prowadzą do uzyskania stanu stacjonarnego przepływu. Dopiero stan asymptotyczny (stacjonarny) pozwala w efektywny sposób wyznaczyæ linie prądu potrzebne do obliczeñ krêtości. W celu wyznaczenia minimalnej ilości kroków symulacji potrzebnych do otrzymania stanu stacjonarnego, badałem chwilowe wartości $T$ w kolejnych krokach czasowych (rysunek 7).

Ka¿dy z punktów pomiarowych przedstawionych na rysunku 7 jest krêtością uśrednioną po $N=25$ ró¿nych konfiguracjach o określonej porowatości $\phi$. Okazało siê, ¿e po $t_{0}$ krokach, zale¿nośæ $T(t)$ mo¿e byæ przybli¿ona relacją wykładniczą:

gdzie $T_{s}$, $c$ oraz $t_{\mathrm{rel}}$ są pewnymi parametrami i ró¿nią siê wartościami dla ró¿nych porowatości $\phi$. Z rysunku widaæ wyraźnie, ¿e czas relaksacji układu rośnie wraz ze zbli¿aniem siê porowatości $\phi$ do $1$, co przedyskutujê dokładniej w dalszej czêści pracy.

Wartości wielkości potrzebnych do wyznaczenia całek w równaniu (2) zostały przedstawione na rysunkach 8–10. Na przekrojach poziomych obu układów obliczono:

1. 1.

   znormalizowaną prêdkośæ $u_{y}(x)/u_{y}^{\mathrm{max}}(x)$, gdzie $u_{y}^{\mathrm{max}}(x)$ jest najwiêkszą prêdkością wyznaczoną wzdłu¿ wszystkich linii prądu w układzie,

2. 2.

   krêtośæ pojedynczej linii prądu $\tau(x)=\lambda(x)/L$,

3. 3.

   iloczyn $\tau(x)u_{y}(x)/u_{y}^{\mathrm{max}}(x)$,

4. 4.

   stosunek minimalnej do maksymalnej prêdkości wzdłu¿ linii prądu.

Wszystkie wielkości zostały zebrane z pól prêdkości dla układów z rysunków 5 oraz 6.

Zale¿ności przedstawione na wykresach (8–10, a–c) są silnie zale¿ne od pozycji, na której był wyznaczony przekrój. W naszym przypadku przekroje były wziête dla $y=L/2$. Jak mo¿na było siê spodziewaæ, profile prêdkości $u_{y}(x)/u_{y}^{\mathrm{max}}(x)$ są ciągłe i kawałkami ró¿niczkowalne, czego nie mo¿na powiedzieæ o przebiegach krêtości $\tau(x)$. Co oczywiste, iloczyn $\tau(x)u_{y}(x)/u_{y}^{\mathrm{max}}(x)$ równie¿ nie jest ciągły i jest to jeden z powodów trudności, jakie pojawiają siê przy całkowaniu numerycznym równania (2). Ka¿da nieciągłośæ funkcji $\tau(x)$ przedstawionej na omawianych wykresach w czêści b) odpowiada łączeniu siê lub rozwidlaniu dwóch sąsiadujących linii prądu. Odpowiada to sytuacji, kiedy dwie strugi cieczy napotykające przeszkodê opływają ją z dwóch ró¿nych stron. Poprzez liczbê punktów nieciągłości funkcji $\tau(x)$ oszacowaæ mo¿na liczbê tego typu ,,wysp” w układzie. Porównując profile dla ró¿nych porowatości od $\phi=0.45$ do $\phi=0.9$ mo¿na zauwa¿yæ, ¿e liczba punktów nieciągłości maleje dla $\phi\rightarrow\phi_{c}$ oraz dla $\phi\rightarrow 1$. Problem znajdowania miejsc nieciągłości funkcji $\tau(x)$ na przekroju nie jest dobrze określony numerycznie. Wybór miejsc startowych dla linii prądu blisko punktów nieciągłości powoduje, ¿e wartości krêtości mogą byæ obarczone du¿ymi błêdami, gdy¿ niewielka niedokładnośæ w wyznaczeniu $x_{j}$ mo¿e skutkowaæ du¿ą niedokładnością (skokiem) wartości $\lambda(x_{j})$. Okazuje siê równie¿, ¿e stosunek prêdkości maksymalnej do minimalnej rośnie znacząco w punktach bliskich punktom nieciągłości. Jednym z czynników wpływających na dokładnośæ związaną z nieciągłościami w $\tau(x)$ mo¿e byæ liczba linii prądu wziêtych do obliczeñ. Aby sprawdziæ wpływ tego parametru na otrzymywane wartości, dla kilku układów o rozmiarach $200\times 200$ lu (stałych sieci) z podziałem $k_{\mathrm{ref}}=3$ o ró¿nych $\phi$ wyznaczona została wartośæ $T$ obliczona z $N=2^{k}$ linii prądu, gdzie $k=1,2,\ldots,10$. Wyniki przedstawione zostały na rysunku 11.

Widaæ wyraźnie, ¿e w okolicach $N\approx 100$ krêtośæ przestaje siê zmieniaæ wraz z zagêszczaniem linii prądu. Mo¿na stąd wnioskowaæ, ¿e liczba $N\approx L$ linii prądu jest wystarczająca do obliczeñ krêtości, a jej zwiêkszenie nie zmieniłoby znacząco otrzymywanych wartości $T$.

Jak pokazaliśmy w podrozdziale 5 (rysunek 7) wartośæ $T$ jest zale¿na od kroku czasowego $t$ symulacji. Charakterystyczny czas relaksacji tego zjawiska $t_{\mathrm{rel}}$ jest ró¿ny dla ró¿nych porowatości oraz ró¿nych konfiguracji porów w ośrodku. Zale¿nośæ $t_{\mathrm{rel}}(\phi)$ przedstawiona została na rysunku 12, gdzie ka¿dy punkt reprezentuje średnią po co najmniej $25$ układach.

Jak widaæ z wykresu, czas relaksacji ma minimum dla $\phi\approx 0.6$ i od tej wartości rośnie w obu kierunkach. Wzrost w kierunku wysokich porowatości ($\phi\rightarrow 1$) jest jasny i zgadza siê z innymi doniesieniami o takim zachowaniu modelu LBM w zakresie niskich liczb Macha [110]. Wzrost $t_{\mathrm{rel}}$ w kierunku wysokich porowatości ($\phi\rightarrow\phi_{c}\approx 0.367$) jest prawdopodobnie związany ze wzrostem liczby i długości martwych pól w ośrodku porowatym, które są wypełnione cieczą, ale praktycznie nie dają ¿adnego wkładu do przepływu [111]. Czysto dyfuzyjny charakter transportu w tych porach powoduje znaczący wzrost $t_{\mathrm{rel}}$.

Jak pokazaliśmy w podrozdziale 5 w zale¿ności $T(t)$ wystêpuje czynnik $t_{0}$. Okazuje siê, ¿e czynnik ten spełnia warunek $500<t_{0}<1000$ w całym zakresie $\phi$. Dlatego, korzystając z danych z rysunku 12, do obliczeñ krêtości zało¿yliśmy maksymalną liczbê $t_{\mathrm{max}}=1.5\times 10^{4}$ kroków dla $\phi<0.8$ i $3\times 10^{4}$ dla $\phi>0.8$. Okazało siê jednak, ¿e dla kilku układów z porowatością $\phi=0.45$ $t_{0}$ było znacznie wiêksze od $10^{3}$ tu. Jeśli przyjrzeæ siê bli¿ej strukturze tych układów, zauwa¿yæ mo¿na, ¿e są one zbudowane w odmienny sposób. Posiadają one dwa lub wiêcej głównych kanałów, którymi zachodzi transport wzdłu¿ siły wymuszającej przepływ i są one połączone ze sobą kanałem mniej wiêcej prostopadłym do kierunku przepływu głównego. W układzie takim, w procesie relaksacji do stanu stacjonarnego dojśæ mo¿e do ,,przełączenia” przepływu z równoległych kanałów do kanału łączącego, co widoczne jest na wykresie $T(t)$ jako nagły uskok wartości $T$. Przykład relaksacji krêtości dla przykładowego układu o porowatości $\phi$ przedstawiony został na wykresie 13.

Ze wstawionych do wykresu wizualizacji linii prądu dla trzech ró¿nych chwil czasu widaæ wyraźnie, ¿e wybrany do przepływu kanał pionowy, po około $4000$ kroków przestaje byæ jedynym dozwolonym dla przepływu, a w okolicach $t=15000$ przestaje dominowaæ. Co ciekawe, przez wybranie początkowo najkrótszej ście¿ki, układ wydawał siê byæ stabilny ze wzglêdu na krêtośæ a¿ do około $t=4000$, a nastêpnie z powodu znalezienia dodatkowej drogi dla przepływu, wartośæ $T$ zaczêła gwałtownie rosnąæ, by nastêpnie kontynuowaæ wzrost z relaksacją wykładniczą. Jak widaæ z powy¿szej analizy, w tego typu układach trudno jest zdefiniowaæ ściśle kryterium zbie¿ności wartości $T$ do stanu asymptotycznego. Dlatego nie ma pewności, ¿e we wszystkich badanych układach w okolicy $\phi=0.45$ osiągniêty został stan stacjonarny. Wartości $T(\phi=0.45)$ mogą byæ wiêc obarczone niewielkim, systematycznym błêdem, którego wielkośæ oszacowaæ mo¿na na mniej ni¿ $1\%$ (na podstawie liczby układów, które zdradzają wy¿ej wymienione cechy). Minimalna wartośæ czasu relaksacji w okolicach $\phi\approx 0.6$ mo¿e byæ związana z przeprowadzoną w poprzednim podrozdziale analizą ilości punktów nieciągłości w zale¿ności od $\phi$. W okolicach $\phi\approx 0.6$ nieciągłości jest bardzo du¿o (najwiêcej) co odpowiadaæ mo¿e selekcji kanałów o niskiej krêtości, których ilośæ jest dośæ du¿a (ka¿dy punkt nieciągłości to taki właśnie kanał). Mo¿na siê spodziewaæ, ¿e relaksacja w kanałach o takiej charakterystyce bêdzie najszybsza.

Jedną z wa¿niejszych cech krêtości układu, jaką udało mi siê zauwa¿yæ, a jaka potraktowana została pobie¿nie w poprzednich pracach innych autorów, jest jej zale¿nośæ od wielkości sieci $L$. W celu ilościowej analizy tej zale¿ności, średnia krêtośæ $T$ obliczona została dla trzech porowatości: $\phi=0.5$, $0.7$ i $0.9$ oraz czterech wielkości układu $L=50$, $100$, $200$ i $300$. Wyniki przedstawione zostały na rysunku 14.

Ka¿dy z punktów wykresu reprezentuje średnią wartośæ $T$ uśrednioną po $N\geqslant 24$ układach ($N$ dobrane zostało tak, by błêdy statystyczne widoczny na wykresie były tego samego rzêdu). Krzywe widoczne na wykresie są dopasowanymi zale¿nościami wykładniczymi wyra¿onymi wzorem:

gdzie $T_{\infty}$ jest wartością asymptotyczną krêtości (dla układu nieskoñczonego) i razem z $b$ oraz $c$ tworzy grupê parametrów swobodnych dopasowania. Mo¿na zauwa¿yæ, ¿e w całym zakresie porowatości $T$ jest rosnącą funkcją rozmiaru układu. Co wiêcej, wielkośæ charakterystyczna $L^{*}$ powy¿ej której $T$ nie zmienia siê znacząco wraz ze wzrostem $L$ wynosi $L^{*}\approx 200$. Ponadto, rysunek 14 nie pozostawia wątpliwości, ¿e zignorowanie efektów związanych z rozmiarem sieci prowadzi do niedoszacowania wartości $T$. Wielkośæ niedoszacowania jest zale¿na od porowatości $\phi$ i spodziewaæ siê mo¿na, ¿e wiêksze ró¿nice wystąpiæ mogą dla ni¿szych porowatości.

Kolejnym krokiem było sprawdzenie, jak na otrzymywane wartości wpływa stopieñ podziału sieci $k_{\mathrm{ref}}$. Na rysunku 15 przedstawione zostały wartości $T$ w funkcji wielkości układu dla $\phi=0.5$ oraz czterech stopni podziału sieci $k_{\mathrm{ref}}=1,2,3$ i $4$. Okazało siê, ¿e mimo znanego z literatury faktu, ¿e model LBM potrzebuje przynajmniej cztery jednostki sieci do poprawnego opisania hydrodynamiki [84] (co w naszych warunkach odpowiada podziałowi $k_{\mathrm{ref}}=3$), w przypadku obliczeñ krêtości stopieñ podziału nie ma tak du¿ego znaczenia.

Z wykresu (15) widaæ wyraźnie, ¿e ju¿ $k_{\mathrm{ref}}=1$ wydaje siê byæ wystarczające do tego typu obliczeñ. Ten niespodziewany wynik (czêśæ układu na przewê¿eniach posiada przecie¿ lokalne rozwiązania niezgodne z równaniami Naviera–Stokesa) mo¿na wytłumaczyæ zauwa¿ając, ¿e dla porowatości du¿o wy¿szych od progu perkolacji główny przepływ cieczy przez układ zachodzi szerokimi kanałami o dośæ du¿ej średnicy w porównaniu z komórką elementarną sieci. Dlatego wpływ niedokładności w wyznaczeniu pola prêdkości w okolicach przewê¿eñ nie ma istotniejszego znaczenia. Spodziewaæ siê jednak mo¿na, ¿e wraz ze zbli¿aniem siê z porowatością do progu perkolacji ($\phi\rightarrow\phi_{c}$), wystêpowanie szerokich kanałów dominujących przepływ bêdzie rzadsze, a co za tym idzie – znaczenie stopnia podziału mo¿e byæ wiêksze.

Dziêki znajomości minimalnych wymagañ odnośnie rozmiaru sieci, stopnia podziału oraz długości czasu relaksacji do stanu stacjonarnego, jesteśmy w stanie wyznaczyæ zale¿nośæ krêtości $T$ od porowatości $\phi$ w szerokim zakresie $\phi$. Dla porowatości $\phi=0.45,0.5,\ldots,0.95$ wybrane zostały: $L=L^{*}$ oraz stopieñ podziału $k_{\mathrm{ref}}=3$. Dla ka¿dej porowatości, krêtośæ $T$ wyznaczona została dla $M$ ró¿nych konfiguracji przeszkód, gdzie $M$ zmieniało siê od $25$ dla $\phi=0.95$ do $100$ dla $\phi=0.45$. Średnie wartości $T$ przedstawione zostały na wykresie 16 wraz z relacją wyra¿oną równaniem (8e) dla tego samego zagadnienia zaproponowaną przez Koponena i innych w [68].

Przyczyny ró¿nic pomiêdzy wynikami prezentowanymi tutaj a pracą [68] mo¿na tłumaczyæ nieuwzglêdnieniem przez autorów tamtej pracy efektów wielkości sieci, wyborem $L<L^{*}$ oraz brakiem dokładnej analizy czasów relaksacji krêtości.

Dane z rysunku 16 dopasowane zostały do czterech jednoparametrowych wzorów empirycznych z jednym wolnym parametrem zaproponowanych w innych opracowaniach (rozdział 3, str. 3). W przypadku naszych obliczeñ krêtości wyznaczonej dla modelu pokrywających siê prostokątów przy pomocy procedury omówionej powy¿ej, najlepsze dopasowanie dał wzór empiryczny (8b) z parametrem $p=0.77\pm 0.03$. Najlepsze dopasowanie zostało narysowane linią ciągłą na rysunku 16. Okazuje siê, ¿e dla $\phi\approx 1$ dane odstêpują nieznacznie od wzoru 8b. Niezbyt dobre dopasowanie danych w tym zakresie porowatości mo¿e byæ m.in. rezultatem nieuwzglêdnienia anizotropii badanych układów spowodowanej periodycznymi warunkami brzegowymi.

Fakt, ¿e najlepszym dopasowaniem do danych numerycznych zale¿ności $T(\phi)$ okazało siê prawo logarytmiczne, ma dośæ ciekawe konsekwencje dla korelacji tej wielkości z innymi parametrami makroskopowymi opisującymi strukturê ośrodka. Wiadomo bowiem, ¿e powierzchnia charakterystyczna $S$ ośrodka zło¿onego z losowo rozmieszczonych, pokrywających siê kwadratowych przeszkód o polu powierzchni $V_{0}$ i obwodzie $A_{0}$, charakteryzuje siê logarytmiczną zale¿nością od porowatości ([68]):

gdzie $R$ jest tzw. promieniem hydraulicznym przeszkód, a $d$ jest wymiarem przestrzeni (tu $d=2$). Promieñ hydrauliczny definiujemy jako $R=d\cdot V_{0}/A_{0}$, gdzie $V_{0}$ jest objêtością przeszkody, a $A_{0}$ jej powierzchnią. Na rysunku 17 przedstawione zostało porównanie powy¿szej relacji z wartościami numerycznymi.

Punkty na wykresie reprezentują średnie po $N=14$ układach dla ka¿dej z przedstawionych wartości $\phi$. Ogólna zgodnośæ jest bardzo dobra, a niewielkie odstêpstwa od wartości analitycznej w okolicy progu perkolacji mogą byæ związane z efektami rozmiaru sieci oraz u¿yciem $k_{\mathrm{ref}}=3$.

Przy pomocy prostych rachunków, mo¿na pokazaæ, ¿e z relacji (8b) oraz (9) wynika, ¿e [112]:

Na rysunku 18 przedstawiony został wykres zale¿ności $T-1$ w funkcji $\frac{S}{\phi}$, gdzie stała proporcjonalności $p=0.77$ wyznaczona została z procedury dopasowania do wzoru (8b).

Okazuje siê, ¿e proporcjonalnośæ wyra¿ona wzorem (10) dobrze opisuje zale¿nośæ miêdzy $T$, $S$ i $\phi$ w całym badanym zakresie porowatości i krêtości. Oznacza to, ¿e w badanym modelu wzrost długości linii brzegowej (powierzchni charakterystycznej) $S$ prowadzi do wzrostu krêtości $T$, a efekt ten wzmacnia siê wraz ze zmniejszaniem porowatości ($\phi$ w mianowniku). Na tym etapie nie mo¿na jednak stwierdziæ, czy relacja (10) jest w jakimkolwiek stopniu ogólna. Warto jednak zauwa¿yæ, ¿e nawet jeśli relacja pomiêdzy krêtością a porowatością w jakimś układzie nie jest logarytmiczna, to zale¿nośæ (10) mo¿e byæ nadal spełniona. Jest to jeden z kierunków dalszych badañ nad korelacjami parametrów makroskopowych w ośrodkach porowatych.

Analizê korelacji porowatości z krêtością mo¿na te¿ przeprowadziæ dla porowatości efektywnej $\phi_{\mathrm{eff}}$, którą tu definiujemy jako stosunek ilości wêzłów sieci, przez które zachodzi efektywnie cały transport cieczy, do reszty wêzłów [68]. Dziêki tej definicji wszelkie strefy ,,martwe”, które z punktu widzenia transportu hydrodynamicznego są pomijalne (ale wypełnione cieczą, dlatego wchodzące do wartości porowatości klasycznej), nie są wliczane do wartości $\phi_{\mathrm{eff}}$. Wartośæ $\phi_{\mathrm{eff}}$ jest wiêc z zało¿enia mniejsza ni¿ klasyczna porowatośæ zdefiniowana jako stosunek objêtości porów dostêpnej dla cieczy do objêtości zajmowanej przez cały materiał porowaty. W celu numerycznego wyznaczenia porowatości efektywnej, zastosowałem procedurê przedstawioną w [68] uwzglêdniając wprowadzoną w niniejszej rozprawie zmodyfikowaną procedurê wyznaczania linii prądu. Za komórki sieci, które aktywnie biorą udział w transporcie cieczy, brane były te komórki, przez które przechodziły linie prądu wyznaczone metodą całkowania znaczników o zerowej masie unoszonych przez pole prêdkości. Wyznaczona w ten sposób zale¿nośæ porowatości efektywnej dla kilku ró¿nych porowatości przedstawiona została na rysunku 19.

W tym miejscu warto zauwa¿yæ, jakie konsekwencje miało uwzglêdnienie błêdnej wartości progu perkolacji $\phi_{c}$ przez autorów pracy [68] (patrz podrozdział 1), którzy te¿ zauwa¿yli, ¿e zale¿nośæ $\phi_{\mathrm{eff}}(\phi)$ zachowuje siê jak zale¿nośæ logarytmiczna. Ze wzglêdu na przyjêcie błêdnego $\phi_{c}$, nie byli jednak w stanie wyjaśniæ, dlaczego proponowana zale¿nośæ $\phi_{\mathrm{eff}}=1-\ln(\phi)/\ln(\phi_{c})$ daje wartości niefizyczne (tzn. $\phi_{\mathrm{eff}}>\phi$) dla wysokich porowatości. Jeśli zauwa¿yæ, ¿e prawdziwe $\phi_{c}$ przyjmowało wartośæ wiêkszą od przyjêtej przez autorów [68] – problem ten znika. Dla kwadratów o boku $a=10$, wielkośæ $\ln(\phi_{c})\approx-1.0$ i powy¿sze wyra¿enie na $\phi_{\mathrm{eff}}(\phi)$ przyjmuje uproszczoną postaæ: $\phi_{\mathrm{eff}}=1+\ln(\phi)$. Widaæ wyraźnie (rysunek 19), ¿e przy uwzglêdnieniu poprawnej wartości progu perkolacji, zale¿nośæ ta (dla tego modelu oraz tych wielkości przeszkód) jest logarytmiczna. Ma to bardzo interesujące konsekwencje, bo równie¿ logarytmiczne zale¿ności powierzchni swobodnej $S$ i krêtości $T$ pozwalają postulowaæ inne związki, z których najciekawszym wydaje siê proporcjonalnośæ miêdzy krêtością a porowatością efektywną:

Porównanie wzoru (11) z rezultatami symulacji zostało przedstawione na rysunku 20.

Widaæ wyraźnie, ¿e w całym zakresie porowatości efektywnej krêtośæ jest do niej wprost proporcjonalna. Współczynnik nachylenia prostej wynosi $a=-0.68$. Na tym etapie nie ma jednak podstaw do interpretacji tej wartości. Podobnie jak w przypadku powierzchni swobodnej, przedstawioną proporcjonalnośæ nale¿ałoby zbadaæ w szerszym zakresie układów o ró¿nej budowie, co pozwoliłoby potwierdziæ bądź odrzuciæ ją jako prawo uniwersalne.