Asymptotyczna teoria reprezentacji grup permutacji

Niezliczone są sytuacje w matematyce i fizyce, gdy rozwiązanie problemu staje się znacznie prostsze dzięki uwzględnieniu jego symetrii. Pojęcie zbioru symetrii danego obiektu okazało się tak ważne, że zostało ono sformalizowane pod nazwą grupy, a teoria grup stała się jedną z najważniejszych działów matematyki.

Początkowo obiektem zainteresowania matematyków były konkretne grupy rozumiane właśnie jako zbiory symetrii bardzo konkretnych obiektów o charakterze geometrycznym, kombinatorycznym lub algebraicznym. Przykładem takiego podejścia jest badanie symetrii trójkąta równobocznego widocznego na Rysunku 1. W tym prostym przykładzie, który jeszcze będzie przedmiotem dalszej analizy, jeśli układ współrzędnych dobierzemy w ten sposób, aby jego początek znajdował się w środku masy trójkąta, wówczas każda izometria rozważanego trójkąta jest odwzorowaniem liniowym, czyli daje się opisać przy pomocy pewnej macierzy, a składanie izometrii odpowiada mnożeniu wspomnianych macierzy. Innymi słowy, grupą symetrii naszego trójkąta jest pewien zbiór odwzorowań liniowych (macierzy).

Z biegiem czasu obiektem zainteresowania matematyków stały się grupy widziane w sposób coraz bardziej abstrakcyjny. O grupie coraz mniej myślano jak o konkretnym zbiorze symetrii jakiegoś obiektu, a coraz bardziej jak o abstrakcyjnym zbiorze spełniającym pewne aksjomaty. Aby dać posmak takiego bardziej abstrakcyjnego myślenia oznaczmy wierzchołki trójkąta rozważanego w naszym przykładzie liczbami $1$, $2$, $3$. Wówczas wspomniana grupa symetrii trójkąta równobocznego może być widziana jako grupa permutacji wierzchołków trójkąta czyli zbioru $\{1,2,3\}$. Z tego powodu grupę tę będziemy oznaczać symbolem $\mathfrak{S}(3)$ (dalszą dyskusję tej notacji przedstawimy nieco dalej).

Mówiąc obrazowo, przedmiotem teorii reprezentacji jest badanie sposobów, w jakie abstrakcyjne grupy realizują się w konkretny sposób jako symetrie prostych obiektów geometrycznych, a więc w pewnym sensie stanowi ona powrót abstrakcyjnej teorii grup do jej konkretnych korzeni. Patrząc na przykład grupy $\mathfrak{S}(3)$ z punktu widzenia teorii reprezentacji moglibyśmy powiedzieć (być może nadużywając terminologii), że grupa $\mathfrak{S}(3)$ reprezentuje się jako izometrie trójkąta.

Formalna definicja brzmi następująco: reprezentacją grupy $G$ nazywamy odwzorowanie $\rho$, które przyporządkowuje elementom grupy odwracalne macierze (o jakimś ustalonym rozmiarze $n$)

$$\rho:G\rightarrow{\mathcal{M}}_{n}$$

i które jest homomorfizmem, to znaczy iloczynowi elementów grupy powinien odpowiadać iloczyn odpowiadających im macierzy:

$$\rho(g_{1}g_{2})=\rho(g_{1})\rho(g_{2})\qquad\text{dla dowolnych }g_{1},g_{2}\in G.$$

Macierze, którymi się będziemy zajmować w niniejszym artykule, będą zawsze kwadratowymi macierzami o wyrazach rzeczywistych lub zespolonych.

Alternatywnie, możemy myśleć, że reprezentacja przyporządkowuje elementom grupy odwracalne odwzorowania liniowe pewnej ustalonej skończenie wymiarowej przestrzeni liniowej $V$:

$$\rho:G\rightarrow\End(V)$$

oraz że iloczynowi elementów grupy ma odpowiadać złożenie odpowiednich przekształceń:

$$\rho(g_{1}g_{2})=\rho(g_{1})\circ\rho(g_{2})\qquad\text{dla dowolnych }g_{1},g_{2}\in G.$$

Z jedną reprezentacją grupy $\mathfrak{S}(3)$ już się spotkaliśmy: jest to reprezentacja, która permutacjom zbioru $\{1,2,3\}$ przyporządkowuje odpowiednią izometrię trójkąta.

Są też inne reprezentacje tej grupy: możemy na przykład każdemu elementowi $\mathfrak{S}(3)$ przypisać odwzorowanie identycznościowe prostej (innymi słowy, jest to macierz $[1]$ o rozmiarach $1\times 1$); Czytelnik łatwo domyśli się, dlaczego reprezentacja ta nazywana jest reprezentacją trywialną.

Jeszcze inną reprezentacją jest reprezentacja alternująca, która permutacjom parzystym przyporządkowuje odwzorowanie identycznościowe na prostej, czyli odwzorowanie o macierzy $[1]$, a permutacjom nieparzystym przyporządkowuje symetrię prostej względem $0$, czyli odwzorowanie o macierzy $[-1]$.

Powyższy przykład jest tak prosty, że mógł wywołać u Czytelnika błędne wrażenie, jakoby reprezentacje były czymś trywialnym. Aby zatrzeć to wrażenie przedstawię teraz znacznie mniej oczywisty przykład.

W dwunastościan foremny można wpisać sześcian w ten sposób aby każdy wierzchołek sześcianu był również wierzchołkiem dwunastościanu. Jeden ze sposobów wpisania takiego sześcianu przedstawiony jest na Rysunku 2. W sumie takich sześcianów jest pięć.

Wynika stąd, że każda izometria dwunastościanu zachowująca orientację przestrzeni (innymi słowy: każdy obrót dwunastościanu wokół pewnej osi przekształcający dwunastościan w siebie) zadaje pewną permutację powyższych pięciu sześcianów. Można udowodnić, że powyższa permutacja pięciu sześcianów jest zawsze permutacją parzystą (czyli daje się zapisać jako iloczyn parzystej liczby transpozycji). Permutacje parzyste zbioru pięcioelementowego tworzą grupę oznaczaną symbolem $\mathfrak{A}(5)$.

Co więcej, można wykazać, że powyższa odpowiedniość jest wzajemnie jednoznaczna, a zatem każdemu elementowi $\mathfrak{A}(5)$ odpowiada dokładnie jedna izometria dwunastościanu zachowująca orientację. Powinno być w miarę jasne, że odwzorowanie to jest homomorfizmem, czyli iloczynowi dwóch permutacji odpowiada złożenie odpowiadających im izometrii.

Jeśli układ współrzędnych wybierzemy tak, aby jego początek znajdował się w środku masy dwunastościanu, to wspomniane izometrie są odwzorowaniami liniowymi, a zatem odwzorowanie, które parzystym permutacjom pięciu sześcianów przyporządkowuje izometrię liniową dwunastościanu, jest reprezentacją grupy $\mathfrak{A}(5)$ na przestrzeni trójwymiarowej.

Jeśli $\rho_{1}:G\rightarrow{\mathcal{M}}_{n_{1}}$ oraz $\rho_{2}:G\rightarrow{\mathcal{M}}_{n_{2}}$ są reprezentacjami tej samej grupy $G$, możemy zdefiniować nową reprezentację grupy $G$, zwaną sumę prostą $\rho_{1}\oplus\rho_{2}:G\rightarrow{\mathcal{M}}_{n_{1}+n_{2}}$, która jest zadana przez macierze blokowe.

$$(\rho_{1}\oplus\rho_{2})(g)=\begin{bmatrix}\rho_{1}(g)&\\ &\rho_{2}(g)\end{bmatrix}.$$

Powyższą definicję możemy też sformułować następująco: jeśli $\rho_{1}:G\rightarrow\End(V_{1})$ oraz $\rho_{2}:G\rightarrow\End(V_{2})$ są reprezentacjami tej samej grupy $G$ na przestrzeniach liniowych $V_{1}$ i $V_{2}$, to $\rho_{1}\oplus\rho_{2}:G\rightarrow\End(V_{1}\oplus V_{2})$ jest reprezentacją zadaną wzorem

$$(\rho_{1}\oplus\rho_{2})(g)=\big(\rho_{1}(g),\rho_{2}(g)\big).$$

Reprezentacje będące sumami prostymi są zwykle mniej interesujące od tych, które nie są tej postaci. Możemy więc zapytać, czy zadana reprezentacja nie jest sumą prostą mniejszych reprezentacji. To pojęcie sformalizowane jest w następujący sposób: mówimy, że reprezentacja $\rho:G\rightarrow\End(V)$ na przestrzeni liniowej $V$ jest redukowalna, jeśli istnieje rozkład na podreprezentacje: $V=V_{1}\oplus V_{2}$ oraz $\rho=\rho_{1}\oplus\rho_{2}$. Dla pełnej ścisłości powinniśmy jeszcze wymagać, by przestrzenie $V_{1}$ i $V_{2}$ były nietrywialne, czyli nie składały się tylko z wektora zerowego.

Mówimy też, że reprezentacja $\rho:G\rightarrow\End(V)$ jest przywiedlna, jeśli istnieje podprzestrzeń $V_{1}$ która jest podprzestrzenią niezmienniczą, to znaczy dla dowolnego elementu $g\in G$, jeśli $v\in V_{1}$ to również $\rho(g)v\in V_{1}$. Ponownie powinniśmy założyć, że $V_{1}$ jest nietrywialna, to znaczy że nie składa się tylko z wektora zerowego ani nie jest równa całej przestrzeni $V$. W interesującym nas w tym artykule przypadku grup skończonych powyższe dwie własności: redukowalność i przywiedlność są równoważne, nie musimy ich więc specjalnie rozróżniać.

Reprezentację, która nie jest redukowalna, nazywamy nieredukowalną. Reprezentacje nieredukowalne pełnią w teorii reprezentacji podobną rolę jak liczby pierwsze w teorii liczb czy atomy w chemii, a zatem są elementarnymi cegiełkami, z których zbudowane są wszystkie reprezentacje, gdyż każdą reprezentację można rozłożyć jako sumę prostą pewnej liczby reprezentacji nieredukowalnych (ponieważ w niniejszym artykule interesują nas tylko grupy skończone i wyłącznie reprezentacje na skończenie wymiarowych przestrzeniach liniowych, możemy nie martwić się pewnymi patologicznymi sytuacjami).

Jak się okazuje, wszystkie przykłady przedstawione w Rozdziałach 2.3 i 2.4 są reprezentacjami nieredukowalnymi. Z kolei reprezentacja grupy $\mathfrak{S}(3)$ na przestrzeni $\mathbb{R}^{3}$, w której permutacje działają na wektorach przez permutowanie ich współrzędnych, jest rozkładalna, gdyż jest sumą reprezentacji trywialnej oraz dwuwymiarowej reprezentacji z Rozdziału 2.3.

Grupa $\mathfrak{S}(3)$ okazuje się nie mieć innych reprezentacji nieredukowalnych niż te przedstawione w Rozdziale 2.3. Zdanie to wymaga pewnego doprecyzowania, gdyż poprzez wybór innego układu współrzędnych dla trójkąta na płaszczyźnie na Rysunku 1 możemy uzyskać nieskończenie wiele reprezentacji nieredukowalnych grupy $\mathfrak{S}(3)$. Otóż umawiamy się, że dwie reprezentacje tej samej grupy są równoważne (takich reprezentacji nie będziemy w przyszłości rozróżniać), jeśli poprzez zmianę układów współrzędnych w odpowiednich przestrzeniach liniowych odpowiednie macierze stają się sobie równe.

Teoria reprezentacji jest bardzo wygodnym narzędziem dla fizyków oraz chemików badających układy kwantowe o dużej symetrii. Do opisu takiego układu używamy przestrzeni Hilberta $\mathcal{H}$, która jest pewną nieskończenie wymiarową przestrzenią liniową. Zakładamy, że nasz układ kwantowy ma nietrywialną grupę symetrii $G$, na przykład dla cząsteczki benzenu (Rysunek 3) grupą $G$ jest grupa skończona symetrii sześciokąta foremnego.

Oddziaływania w naszym układzie kwantowym opisywane są przez hamiltonian $H:\mathcal{H}\rightarrow\mathcal{H}$, który jest pewnym odwzorowaniem liniowym na przestrzeni Hilberta $\mathcal{H}$ czy też, mówiąc nieco innym językiem, jest pewną nieskończoną macierzą. W fizyce i chemii kwantowej częste jest pytanie o dopuszczalne poziomy energii interesującego nas układu kwantowego. W języku matematycznym problem ten tłumaczy się jako wyznaczenie wartości własnych hamiltonianu.

Wyznaczenie wspomnianych wartości własnych nie jest prostym problemem, nawet jeśli chcemy się zadowolić przybliżoną odpowiedzią uzyskaną dzięki dyskretyzacji i zastąpieniu nieskończenie wymiarowej przestrzeni Hilberta przez przestrzeń o skończonym wymiarze i zastosowaniu metod komputerowych. Przyczyna tej trudności jest następująca: wymiar przestrzeni Hilberta rośnie wykładniczo wraz z liczbą analizowanych cząstek i uwzględnienie nawet niewielkiej liczby elektronów powoduje, że musimy manipulować bardzo dużymi macierzami.

Zauważmy jednak, że każdemu elementowi grupy symetrii $G$ naszej cząsteczki odpowiada pewne przekształcenie przestrzeni Hilberta $\mathcal{H}$, które opisuje w jaki sposób dane geometryczne przekształcenie realizuje się w układzie fizycznym. Innymi słowy, otrzymaliśmy reprezentację grupy $G$ na przestrzeni $\mathcal{H}$. Nasze założenie, że grupa $G$ jest grupą symetrii cząsteczki oznacza, że również hamiltonian $H$ opisujący dynamikę cząsteczki jest niezmienniczy na działanie grupy $G$, a zatem jego przestrzenie własne są podprzestrzeniami niezmienniczymi dla naszej reprezentacji. W szczególności każda przestrzeń własna hamiltonianu może być traktowana jako reprezentacja grupy $G$. Wynika stąd, że zamiast badać hamiltonian jako odwzorowanie liniowe na dużej przestrzeni Hilberta, możemy dla każdej reprezentacji nieredukowalnej $\rho$ grupy $G$ wybrać tę część przestrzeni Hilberta $\mathcal{H}$, na której grupa $G$ reprezentuje się w sposób analogiczny do reprezentacji $\rho$ i dalej badać hamiltonian na tej mniejszej przestrzeni. Dzięki temu musimy wyznaczyć wartości własne znacznie mniejszych macierzy niż bez uwzględnienia symetrii problemu.

W przypadku układu kwantowego, który może swobodnie rotować w przestrzeni wokół swojego środka masy, grupą symetrii jest grupa obrotów. Jak się okazuje, reprezentacje nieredukowalne tej grupy odpowiadają stanom kwantowym o ustalonej wartości momentu pędu. Czysto matematyczna analiza tych reprezentacji pozwala uzyskać na przykład formuły na dodawanie kwantowego momentu pędu w piękny, abstrakcyjny sposób bez jakiegokolwiek odwoływania się do szczegółów interesujących nas układów kwantowych.

Jeśli o reprezentacji $\rho:G\rightarrow{\mathcal{M}}_{n}$ myślimy jak o funkcji, która elementom grupy przyporządkowuje macierze, to zmiana układu współrzędnych może spowodować zmianę wyrazów tej macierzy. Skoro w dwóch układach współrzędnych ta sama reprezentacja może wyrażać się przez inne macierze, oznacza to, że być może dobrym pomysłem byłoby znalezienie innych wielkości opisujących reprezentację, a które byłyby niezależne od wyboru układu współrzędnych.

Przykładem takiej niezmienniczej wielkości jest charakter reprezentacji zdefiniowany wzorem

$$\chi^{\rho}(g)=\Tr\rho(g),$$

gdzie $\Tr$ oznacza ślad macierzy. To nieco zaskakujące, ale jak się okazuje, niemal wszystkie pytania teorii reprezentacji dają się przeformułować na pytania dotyczące charakterów reprezentacji.

Jako zastosowanie teorii reprezentacji przeanalizujemy następujący problem: ile razy należy potasować talię kart, aby była ona dobrze przetasowana? Nieco bardziej formalnie: niech zmiana pozycji kart w kolejnych tasowaniach będzie opisana przez ciąg niezależnych zmiennych losowych o jednakowym rozkładzie $X_{1},X_{2},\dots$. Wspomniane zmienne losowe przyjmują wartości w grupie permutacji $\mathfrak{S}(n)$, gdzie w większości gier karcianych $n=52$. Interesuje nas rozkład zmiennej losowej $X_{1}\circ\cdots\circ X_{k}$ opisującej rozkład kart po $k$ przetasowaniach oraz jak odległy jest ten rozkład od rozkładu jednostajnego na grupie permutacji $\mathfrak{S}(n)$, który odpowiada idealnemu przetasowaniu kart.

Niech $\mu$ będzie miarą probabilistyczną na $\mathfrak{S}(n)$, która opisuje rozkład zmiennych losowych $X_{1},X_{2},\dots$. O $\mu$ możemy myśleć jak o funkcji, która elementom grupy przypisuje ich prawdopodobieństwa, ale też jak o elemencie algebry grupowej $\mathbb{R}[\mathfrak{S}(n)]$, czyli jak o formalnej kombinacji liniowej elementów grupy (współczynnik stojący przy permutacji jest równy prawdopodobieństwu tejże permutacji). Jeśli o rozkładzie zmiennej losowej $X_{1}\circ\cdots\circ X_{k}$ myślimy jak o rozkładzie prawdopodobieństwa, to jest on równy $\mu^{\ast k}$, czyli $k$-krotnemu splotowi $\mu$ ze sobą; jeśli zaś myślimy o nim jak o elemencie algebry grupowej, to jest on równy $\mu^{k}$, czyli $k$-krotnej potędze elementu $\mu\in\mathbb{R}[\mathfrak{S}(n)]$. Oznacza to, że nasz problem sprowadza się do efektywnego obliczania potęg w algebrze grupowej interesującej nas grupy $\mathfrak{S}(n)$.

Jeśli $\rho$ jest reprezentacją grupy, wówczas

$$\rho(\mu^{k})=\big[\rho(\mu)\big]^{k};$$

innymi słowy dowolna reprezentacja zamienia splot na grupie na iloczyn macierzy. Nasza strategia polega na tym, aby użyć pewnej rodziny $(\rho_{\alpha})$ reprezentacji; jeśli nasza rodzina będzie dostatecznie duża, mamy nadzieję zrekonstruować informację na temat $\mu^{k}$ z informacji na temat $\rho_{\alpha}(\mu^{k})$.

Gdyby zmienne losowe $X_{1},\dots$ przyjmowały wartości liczbowe, a interesującą nas wielkością byłaby suma $X_{1}+\cdots+X_{k}$, mielibyśmy do czynienia z przemienną grupą $\mathbb{R}$ wyposażoną w dodawanie. Dla dowolnej liczby $z$ odwzorowanie

$$\rho_{z}:x\mapsto e^{ixz}$$

może być traktowane jako reprezentacja grupy $\mathbb{R}$ (o wartościach w macierzach o rozmiarach $1\times 1$). Widać, że (pomijając pewne trudności związane z przejściem od sytuacji dyskretnej do ciągłej) $\rho_{z}(\mu)$ jest transformatą Fouriera miary probabilistycznej $\mu$, a zatem nasz program jest uogólnieniem transformaty Fouriera na przypadek grup nieprzemiennych.

Jak się okazuje, najlepszym wyborem rodziny reprezentacji $(\rho_{\alpha})$ są wszystkie reprezentacje nieredukowalne interesującej nas grupy. Z jednej strony dzięki temu potęgować będziemy możliwie proste macierze, z drugiej strony reprezentacji tych jest wystarczająco wiele, aby pozwolić na rekonstrukcję informacji na temat interesującej nas miary $\mu^{k}$.

Szczególnie interesujący jest przypadek, kiedy miara $\mu$ jest centralna, to znaczy przypisuje stałe prawdopodobieństwo wszystkim elementom grupy z tej samej klasy sprzężoności. Na przykład, jeśli losowo wybierzemy dwie karty z talii i zamienimy je miejscami, rozkład tak uzyskanej permutacji jest centralny. Jak się okazuje, w takim przypadku dla dowolnej reprezentacji nieredukowalnej $\rho$ macierz $\rho(\mu)$ jest skalarną wielokrotnością macierzy jednostkowej. Wielkość tego skalara można wyznaczyć z równości

$$\rho(\mu)=\frac{\Tr\rho(\mu)}{\Tr\Id}\Id=\frac{\Tr\rho(\mu)}{\Tr\rho(e)}\Id,$$

gdzie wykorzystaliśmy fakt, że $e$, element neutralny grupy, reprezentuje się jako macierz jednostkowa. Oznacza to, że w przypadku, gdy $\mu$ jest miarą centralną na interesującej nas grupie, nie musimy się martwić potęgowaniem macierzy, a jedynie znacznie prostszym potęgowaniem liczb

$$\rho\mapsto\frac{\Tr\rho(\mu)}{\Tr\rho(e)}=\frac{\chi^{\rho}(\mu)}{\chi^{\rho}(e)},$$

(1)

podobnie jak w przypadku zwykłej transformaty Fouriera.

Widać więc, że niekomutatywna transformata Fouriera, jakiej dostarcza teoria reprezentacji do badania nieprzemiennych grup, zdefiniowana jest przy pomocy charakterów i że do uprawiana analizy harmonicznej na grupach konieczne jest dobre zrozumienie charakterów.

Niniejszy przeglądowy artykuł nie ma ambicji dostarczyć pełnej informacji bibliograficznej, dlatego prawie nie ma w nim cytowań. Czytelnika zainteresowanego dalszą lekturą zachęcam do książki Serre’a [Ser88] (dostępnej także w polskim tłumaczeniu) będącej doskonałym wstępem do teorii reprezentacji grup skończonych. O zastosowaniu teorii reprezentacji do badania tasowania kart stanowi artykuł Diaconisa i Shahshahaniego [DS81] oraz monografia Diaconisa [Dia88].

Mówiąc w wielkim skrócie, jak przedmiotem badań teorii reprezentacji jest grupa $G$ i jej reprezentacja $\rho$, tak przedmiotem badań asymptotycznej teorii reprezentacji jest ciąg grup $G_{1},G_{2},\dots$ oraz odpowiadający im ciąg reprezentacji $\rho_{1},\rho_{2},\dots$ (to znaczy: $\rho_{n}$ jest reprezentacją grupy $G_{n}$). W asymptotycznej teorii reprezentacji pytamy: co możemy powiedzieć o reprezentacji $\rho_{n}$ w granicy, gdy $n\to\infty$?

Aby na tak sformułowane pytanie dało się cokolwiek odpowiedzieć, reprezentacje grup $G_{1},G_{2},\dots$ z rozważanego ciągu muszą mieć pewną wspólną strukturę, pozwalającą w jakiś sposób porównywać ze sobą reprezentacje różnych grup. Z tego powodu w dalszym ciągu rozważać będę tylko ciąg grup permutacji $\mathfrak{S}(1),\mathfrak{S}(2),\dots$, których reprezentacje taką wspólną strukturę mają. Ponadto, jest to sam w sobie interesujący ciąg grup, gdyż każda grupa skończona jest podgrupą dostatecznie dużej grupy permutacji. Co więcej, grupy alternujące $\mathfrak{A}(n)$ (złożone z parzystych permutacji, a zatem bardzo blisko związane z grupami $\mathfrak{S}(n)$) są grupami prostymi dla $n\geq 5$, przez co są szczególnie ważne jako przykłady elementarnych cegiełek, z których zbudowane są wszystkie grupy skończone.

Jak się okazuje, nieredukowalne reprezentacje grupy $\mathfrak{S}(n)$ są we wzajemnie jednoznacznej odpowiedniości z diagramami Younga o $n$ klatkach. Przykład takiego diagramu widoczny jest na Rysunku 4. Bez użycia środków graficznych diagram Younga $\lambda$ może być zdefiniowany jako nierosnący ciąg $\lambda=(\lambda_{1}\geq\cdots\geq\lambda_{l})$, którego wyrazami są liczby całkowite dodatnie. Alternatywnie, dopisując do takiego ciągu nieskończenie wiele zer, diagram Younga możemy zdefiniować jako nierosnący ciąg ciąg $\lambda=(\lambda_{1}\geq\lambda_{2}\geq\cdots)$, którego wyrazami są liczby całkowite nieujemne i który składa się tylko ze skończenie wielu niezerowych elementów.

Element $\lambda_{i}$ interpretujemy jako liczbę klatek w $i$-tym wierszu, zatem liczba klatek diagramu oznaczana przez $|\lambda|$ spełnia $|\lambda|=\lambda_{1}+\lambda_{2}+\cdots$. Terminy: liczba wierszy oraz liczba kolumn diagramu Younga $\lambda$ powinny być jasne w podejściu graficznym do diagramów Younga; alternatywnie można je zdefiniować, odpowiednio, jako $\lambda_{1}$ oraz jako liczbę niezerowych wyrazów ciągu $\lambda_{1},\lambda_{2},\dots$.

Niestety, szczegóły konstrukcji nieredukowalnej reprezentacji $\rho^{\lambda}$ odpowiadającej diagramowi $\lambda$ nie są proste. Klasyczna metoda ich konstrukcji oparta na symetryzatorach Younga jest mało intuicyjna, a diagramy Youga pojawiają się w niej deus ex machina. Na szczęście w ostatnich latach dostępna stała się piękna i naturalna metoda oparta na elementach Jucysa-Murphyego; zainteresowanego Czytelnika odsyłam do doskonałej pracy Okounkova i Vershika [OV96].

Co prawda skonstruowanie nieredukowalnych reprezentacji grup permutacji jest niełatwe, jednak metoda obliczania charakterów—które są niemal jedyną potrzebną nam do zastosowań wielkością—jest stosunkowo prosta, zadana przez regułę Murnaghana-Nakayamy. Poniżej przedstawię tę regułę w jednym tylko celu: aby pokazać, jak bardzo nie nadaje się ona do pewnych problemów asymptotycznej teorii reprezentacji (gdyż do pewnych rodzajów oszacowań asymptotycznych nadaje się ona bardzo dobrze), tak więc Czytelnik bez straty ciągłości może opuścić niniejszy rozdział i kontynuować lekturę w rozdziale 3.4.

Reguła Murnaghana-Nakayamy głosi, że aby obliczyć wartość charakteru $\chi^{\lambda}(\pi)=\Tr\rho^{\lambda}(\pi)$, powinniśmy najpierw wyznaczyć rozkład na cykle permutacji $\pi$ oraz wyznaczyć długości $l_{1},\cdots,l_{k}$ jej cykli. Dla przykładu, permutacja $\pi=(3,5)(2,4)(7,1,6,8)$ składa się z trzech cykli o długościach odpowiednio $2,2,4$ (kolejność, w jakiej ustawiliśmy cykle, nie jest istotna).

Następnie powinniśmy znaleźć wszystkie rozkłady diagramu $\lambda$ na skośne paski o długościach $l_{1},\dots,l_{k}$. Przykład takiego rozkładu widoczny jest na Rysunku 5. Każdy skośny pasek to kolekcja klatek diagramu Younga o tej własności, że można przejść wszystkie klatki paska poruszając się tylko w prawo lub w dół o jedno pole. Wymagamy ponadto, aby po usunięciu ostatniego paska (a także dwóch ostatnich pasków, trzech ostatnich pasków, itd.) pozostały kształt nadal był diagramem Younga.

Dla każdego paska jego wysokość zdefiniowana jest jako różnica między największym i najmniejszym numerem wiersza wszystkich jego klatek. W przykładzie z Rysunku 5 wysokości pasków wynoszą kolejno: $1,0,1$. Wysokość rozkładu na paski definiujemy jako sumę wysokości wszystkich pasków. Reguła Murnaghana-Nakayamy głosi, że wkład danego rozkładu na paski wynosi $(-1)^{\text{(wysoko\'{s}\'{c} rozk\l adu)}}$. Aby obliczyć charakter $\Tr\rho^{\lambda}(\pi)$ powinniśmy zsumować wkłady od wszystkich rozkładów na paski.

Prostym przykładem zastosowania reguły Murnaghana-Nakayamy jest analiza nieredukowalnych reprezentacji grupy $\mathfrak{S}(3)$. Jak łatwo można się przekonać, istnieją dokładnie trzy diagramy Younga o trzech klatkach; odpowiedniość pomiędzy nimi a reprezentacjami nieredukowalnymi opisanymi w Rozdziale 2.3 może być wyznaczona właśnie dzięki regule Murnaghana-Nakayamy poprzez porównanie charakterów.

Nieco trudniejszy przykład dotyczy reprezentacji grupy $\mathfrak{S}(5)$. Reprezentację $\rho$ grupy $\mathfrak{A}(5)$ na przestrzeni $\mathbb{R}^{3}$ przedstawioną w Rozdziale 2.4 można wykorzystać do konstrukcji interesującej reprezentacji $\widetilde{\rho}$ grupy $\mathfrak{S}(5)$ na przestrzeni $\mathbb{R}^{6}=\mathbb{R}^{3}\oplus\mathbb{R}^{3}$. Mianowicie wybierzmy dowolną permutację nieparzystą $\sigma\in\mathfrak{S}(5)$ o tej własności, że $\sigma^{2}=e$. Żądamy, aby reprezentacja $\widetilde{\rho}$ miała dwie własności: po pierwsze, aby dla dowolnej permutacji parzystej $\pi\in\mathfrak{A}(5)$ zachodziło

$$\widetilde{\rho}(\pi)(v_{1},v_{2})=\big(\rho(\pi)(v_{1}),\rho(\pi)(v_{2})\big);$$

innymi słowy obcięcie $\widetilde{\rho}$ do podgrupy $\mathfrak{A}(5)$ ma być równe $\rho\oplus\rho$. Po drugie,

$$\widetilde{\rho}(\sigma)(v_{1},v_{2})=(v_{2},v_{1}).$$

Powyższe warunki okazują się jednoznacznie wyznaczać reprezentację $\widetilde{\rho}$. Korzystając z charakterów obliczonych przy pomocy reguły Murnaghana-Nakayamy można zidentyfikować ją z nieredukowalną reprezentacją odpowiadającą diagramowi Younga $(3,1,1)$. Mam nadzieję, że powyższy przykład przekona Czytelnika o tym, że reprezentacje grup permutacji mogą mieć bardzo nietrywialną strukturę.

Pierwszy asymptotyczny problem, który chciałbym przedstawić, może być w nieformalny sposób sformułowany następująco: przypuśćmy, że dany jest ciąg diagramów Younga $(\lambda^{(n)})$, który w jakimś sensie dąży do nieskończoności; co możemy powiedzieć o odpowiadającym mu ciągu reprezentacji nieredukowalnych $\rho^{\lambda^{(n)}}$? Aby nadać temu problemowi sens, spróbuję teraz doprecyzować w jakim sensie diagramy Younga mają dążyć do nieskończoności. Można to zrobić na wiele sposobów, na razie skoncentruję się na przypadku, w którym diagramy te, dążąc do nieskończoności, zachowują w pewnym sensie swój kształt; poniżej przedyskutuję ten pomysł.

Jeśli $s>0$ jest liczbą całkowitą, zaś $\lambda$ jest diagramem Younga, przez $s\lambda$ oznaczać będę diagram $\lambda$ przeskalowany o czynnik $s$. W geometrycznym podejściu diagram $s\lambda$ powstaje przez podziałanie jednokładnością o skali $s$ na diagram $\lambda$ lub, innymi słowy, przez zastąpienie każdej z klatek diagramu $\lambda$ kratką złożoną z $s\times s$ klatek. Wynika stąd, że diagram $s\lambda$ składa się z $s^{2}|\lambda|$ klatek. W niegeometrycznym podejściu

$$s\lambda=(\underbrace{s\lambda_{1},\dots,s\lambda_{1}}_{s\text{ razy}},\underbrace{s\lambda_{2},\dots,s\lambda_{2}}_{s\text{ razy}},\dots)$$

Ponieważ interesuje mnie sytuacja, w której liczba klatek diagramu dąży do nieskończoności, ale diagramy zachowują wspólny kształt, dobrym pomysłem jest badanie ciągu diagramów $\lambda,2\lambda,3\lambda,\dots$ powstałego przez przeskalowanie ustalonego diagramu $\lambda$.

Alternatywnym, nieco ogólniejszym podejściem, jest dopuszczenie skalowań $s\lambda$, w których $s>0$ jest dowolną liczbą rzeczywistą. Działanie przez jednokładność w skali $s$ na diagram $\lambda$ zwykle nie daje w wyniku diagramu Younga, ale pewien geometryczny obiekt, który nazywać będę uogólnionym diagramem Younga. Korzystając z tego pojęcia można powiedzieć precyzyjnie co oznacza, że ciąg diagramów Younga $\lambda^{(1)},\lambda^{(2)},\dots$ dąży do nieskończoności dążąc do pewnego asymptotycznego kształtu: mianowicie liczba klatek diagramu $\lambda^{(n)}$ ma dążyć do nieskończoności w granicy $n\to\infty$ oraz ciąg uogólnionych diagramów Younga $\frac{1}{\sqrt{|\lambda^{(n)}|}}\lambda^{(n)}$ ma zbiegać (w jakiejś rozsądnie wybranej topologii) do jakiegoś uogólnionego diagramu Younga.

Jak widać, tego typu skalowanie odpowiada sytuacji, w której diagram Younga $\lambda$ ma co najwyżej $C\sqrt{|\lambda|}$ wierszy i kolumn, gdzie liczba $C$ jest ustalona. Tego typy diagramy nazywane są $C$-zbalansowanymi. Możliwe jest oczywiście badanie asymptotyki diagramów Younga w innych skalowaniach niż tylko skalowanie zbalansowanych diagramów Younga; wykracza to jednak poza ramy niniejszego artykułu.

W dalszym ciągu używać będę konwencji, że dla $n\leq m$ każda permutacja permutacja zbioru $\{1,2,\dots,n\}$ może być również traktowana jako permutacja zbioru $\{1,2,\dots,n,\dots,m\}$; po prostu deklaruję, że ma ona działać jako identyczność na dodatkowych elementach $\{n+1,\dots,m\}$.

Nareszcie mogę sformułować w konkretny sposób pierwszy problem asymptotycznej teorii reprezentacji:

Nie jest trudno wyobrazić sobie, że rozwiązanie powyższego problemu przy pomocy reguły Murnaghana-Nakayamy jest zadaniem karkołomnym: liczba sposobów podziału diagramu Younga na paski rośnie błyskawicznie z rozmiarem diagramu, różne podziały dają wkład z przeciwnymi znakami, ich wkłady często wzajemnie się znoszą…Tego typu sytuacja jest dość typowa w asymptotycznej teorii reprezentacji: na niemal każde pytanie znana jest od dawna odpowiedź w postaci kombinatorycznego algorytmu, który jednak ze wzrostem rozmiaru problemu staje się tak skomplikowany i nużący, że nie daje zbyt dokładnej informacji na temat asymptotyki. Konieczne są więc inne, bardziej analityczne metody.

Zwykły opis diagramu Younga jako słabo malejącego ciągu $\lambda=(\lambda_{1},\lambda_{2},\dots)$ jest opisem zbyt dyskretnym i kombinatorycznym; z tego powodu kiepsko nadaje się do stosowania w problemach asymptotycznych.

Znacznie lepszym pomysłem jest użycie konwencji rosyjskiej do rysowania diagramów Younga. Diagram $(4,3,1)$ został narysowany w konwencji francuskiej na Rysunku 4 oraz w konwencji rosyjskiej na Rysunku 6. Jak widać, rysunek w konwencji rosyjskiej powstaje z rysunku w konwencji francuskiej przez złożenie obrotu o kąt $\frac{\pi}{4}$ oraz jednokładności o skali $\sqrt{2}$. Brzeg diagramu Younga, na Rysunku 6 zaznaczony pogrubioną linią, nazywany jest profilem diagramu i może być utożsamiony z pewną funkcją $\omega:\mathbb{R}\rightarrow\mathbb{R}_{+}$.

Konwencja rosyjska ma wiele zalet. Przede wszystkim, w świetle pracy Okounkova i Vershika [OV96] jest bez wątpienia bardzo naturalną konwencją rysowania diagramów Younga. Ponadto pozwala zdefiniować uogólnione diagramy Younga jako ,,ciągłe profile”, czyli jako funkcje $\omega:\mathbb{R}\rightarrow\mathbb{R}_{+}$ spełniające pewne proste aksjomaty.

Drugim dobrym pomysłem na opis kształtu diagramu Younga jest wprowadzenie jakiejś nowej rodziny parametrów $(U_{i})$, która zachowywałaby się w sposób mniej kombinatoryczny, a bardziej analityczny. Możnaby wymienić tutaj wiele pożądanych własności, jakich należy wymagać od takiej rodziny parametrów, aby była ona jak najbardziej użyteczna; w niniejszym artykule wspomnę jedynie o warunku jednorodności. Mianowicie wymagać będę aby parametr $U_{i}$ był jednorodną funkcją diagramu Younga, stopnia $i$, to znaczy aby

$$U_{i}(s\lambda)=s^{i}U_{i}(\lambda).$$

Jednorodność parametrów będzie ich wielkim atutem, gdyż pozwoli bardzo dokładnie wyznaczać asymptotykę funkcji wielomianowych zależnych od parametrów.

Jest kilka dobrych sposobów na wprowadzenie takiej rodziny parametrów i każdy z nich wykazuje swoje zalety w nieco innej sytuacji. Aby dać Czytelnikowi smak tego, jak taka rodzina może wyglądać, wspomnę o bardzo naturalnej rodzinie parametrów $(S_{i})$ zadanych wzorem [DFŚ08]

$$S^{\lambda}_{i}=(i-1)\iint_{(x,y)\in\lambda}(x-y)^{i-2}\ dx\ dy$$

dla diagramu Younga $\lambda$ narysowanego w układzie współrzędnych w konwencji francuskiej i dla całkowitego $i\geq 2$. W przypadku, jeśli ten sam diagram Younga zostanie narysowany w układzie współrzędnych w konwencji rosyjskiej, parametry te wyrażają się wzorem

$$S^{\lambda}_{i}=(i-1)\frac{1}{2}\iint_{(x,y)\in\lambda}x^{i-2}\ dx\ dy,$$

innymi słowy

$$S_{i}^{\lambda}=(i-1)\int_{-\infty}^{\infty}x^{i-2}\ \frac{\omega(x)-|x|}{2}\ dx,$$

(2)

gdzie $\omega$ jest profilem diagramu Younga $\lambda$. Jak widać z ostatniej równości, w konwencji rosyjskiej parametry te wyrażają się w wyjątkowo prosty sposób, co potwierdza użyteczność konwencji rosyjskiej.

Parametr $S_{2}$ równy jest po prostu liczbie klatek diagramu. Pozostałe parametry w mniejszym lub większym stopniu również można zinterpretować geometrycznie: parametr $S_{3}$ jest w pewnym sensie miarą tego jak bardzo nachylony jest profil diagramu (w konwencji rosyjskiej) względem poziomu, a paramter $S_{4}$ opisuje jak bardzo profil jest wygięty w kształt symbolu $\cup$, a jak bardzo w kształt symbolu $\cap$.

Dla permutacji $\pi\in\mathfrak{S}(k)$ oraz diagramu Younga $\lambda$ zadającego reprezentację nieredukowalną grupy $\mathfrak{S}(n)$ znormalizowany charakter zdefiniowany jest wzorem

$$\Sigma_{\pi}^{\lambda}=\underbrace{n(n-1)\cdots(n-k+1)}_{k\text{ czynników}}\frac{\Tr\rho^{\lambda}(\pi)}{\Tr\rho^{\lambda}(e)}.$$

Iloraz $\frac{\Tr\rho^{\lambda}(\pi)}{\Tr\rho^{\lambda}(e)}$ jest bardzo naturalną wielkością, już raz napotkaliśmy go w równaniu (1) podczas badania spacerów losowych, z kolei iloczyn $n(n-1)\cdots(n-k+1)$ może być interpretowany jako kombinatoryczna wielkość opisująca na ile sposobów permutacja $\pi\in\mathfrak{S}(k)$ może być zanurzona do grupy $\mathfrak{S}(n)$. Ponieważ występujący w mianowniku charakter $\Tr\rho^{\lambda}(e)$ obliczony na elemencie neutralnym grupy jest równy po prostu wymiarowi reprezentacji, może być on bezpośrednio wyliczony na podstawie tzw. formuły Robinsona-Thralla. Podsumowując: znormalizowane charaktery są naturalnymi wielkościami, które zawierają zasadniczo te same informacje, co zwykłe charaktery. Jak zobaczymy dalej, znormalizowane charaktery szczególnie dobrze nadają się do badania problemów asymptotycznych.

Obecnie dostępnych jest kilka metod badania (znormalizowanych) charakterów grup permutacji, które mniej lub bardziej nadają się do badania problemów asymptotycznych. W niniejszym artykule przedstawię najmłodszą z nich, opartą na formule Stanleya-Féraya, gdyż ma ona rozliczne zalety: jest zarazem najprostsza oraz, najprawdopodobniej, najpotężniejsza. Jest ona ponadto przykładem nowych metod kombinatorycznych używanych przez asymptotyczną teorię reprezentacji.

Przez $C(\pi)$ oznaczać będę zbiór cykli permutacji $\pi$. Dla danych permutacji $\sigma_{1},\sigma_{2}\in\mathfrak{S}(k)$ będę rozważać kolorowanie $h$ cykli permutacji $\sigma_{1}$ (kolor każdego cyklu to numer pewnej kolumny diagramu $\lambda$) oraz cyklów permutacji $\sigma_{2}$ (kolor każdego cyklu to numer pewnego wiersza diagramu $\lambda$). Ściśle rzecz biorąc, takie pokolorowanie jest funkcją na sumie rozłącznej zbiorów cykli permutacji $\sigma_{1}$ i $\sigma_{2}$, a zatem $h:C(\sigma_{1})\sqcup C(\sigma_{2})\rightarrow\mathbb{N}$. Mówimy, że kolorowanie $h$ jest zgodne z diagramem $\lambda$ jeśli dla wszystkich par cykli $c_{1}\in C(\sigma_{1})$ i $c_{2}\in C(\sigma_{2})$ jeśli cykle $c_{1}$ i $c_{2}$ nie są rozłączne, to na przecięciu kolumny $h(c_{1})$ i wiersza $h(c_{2})$ znajduje się klatka należąca do diagramu $\lambda$. Przez $N^{\lambda}(\sigma_{1},\sigma_{2})$ będziemy oznaczać liczbę pokolorowań cykli permutacji $\sigma_{1}$ i $\sigma_{2}$ zgodnych z diagramem $\lambda$. W dalszej części rozdziału przedstawię przykład, który powinien rozwiać wątpliwości związane z powyższymi definicjami.

Następujące twierdzenie zostało sformułowane w nieco inny, równoważny sposób, jako hipoteza przez Stanleya [Sta06] i udowodnione po raz pierwszy przez Féraya [Fér06], z tego powodu nazywane jest ono formułą Stanleya-Féraya. Jego bardziej elementarny dowód można znaleźć w pracy [FŚ07].

Jako przykład obliczę wartość znormalizowanego charakteru na transpozycji $\pi=(12)$. Jeden z dwóch składników w sumie (3) odpowiada parze permutacji $\sigma_{1}=(1)(2)$ oraz $\sigma_{2}=(12)$. Pokolorowania, które liczą się do $N^{\lambda}_{\sigma_{1},\sigma_{2}}$, są więc następującej postaci: jedynemu cyklowi permutacji $\sigma_{2}=(12)$ odpowiada numer wiersza, zaś każdemu z dwóch cykli permutacji $\sigma_{1}=(1)(2)$ odpowiada numer kolumny diagramu Younga. Z warunku na zgodność wynika więc, że

$$N^{\lambda}_{(1)(2),(12)}=\sum_{i}(\lambda_{i})^{2},$$

gdzie $\lambda_{i}$ to liczba klatek w $i$-tym wierszu diagramu. W podobny sposób można wykazać, że

$$N^{\lambda}_{(12),(1)(2)}=\sum_{i}(\lambda^{\prime}_{i})^{2},$$

gdzie $\lambda^{\prime}_{i}$ to liczba klatek w $i$-tej kolumnie diagramu. Z Twierdzenia 2 wynika więc, że

$$\Sigma^{\lambda}_{(12)}=n(n-1)\frac{\Tr\rho^{\lambda}_{(12)}}{\Tr\rho^{\lambda}(e)}=N^{\lambda}_{(1)(2),(12)}-N^{\lambda}_{(12),(1)(2)}=\sum_{i}(\lambda_{i})^{2}-\sum_{i}(\lambda^{\prime}_{i})^{2}.$$

Wzór Stanleya-Féraya jest interesujący z kilku powodów. Po pierwsze, jego stopień komplikacji (czyli liczba składników z prawej strony) zależy tylko od permutacji $\pi$ na której obliczamy znormalizowany charakter, a nie zależy od rozmiaru diagramu Younga $\lambda$. Z tego powodu doskonale nadaje się do badania asymptotyki, w której permutacja $\pi$ jest ustalona, zaś diagram Younga $\lambda$ dąży do nieskończoności. Po drugie, jest to formuła o charakterze raczej kombinatorycznym, a nie analitycznym, gdyż suma przebiega po faktoryzacjach permutacji $\pi$, to znaczy po rozwiązaniach równania $\sigma_{1}\sigma_{2}=\pi$, a badanie różnego rodzaju faktoryzacji permutacji jest jedną z ważnych dziedzin kombinatoryki.

Nie sposób nie wspomnieć o pewnych wadach wzoru Stanleya-Féraya—przede wszystkim jest on raczej narzędziem teoretycznym niż praktycznym, gdyż liczba składników w nim występujących szybko rośnie ze wzrostem komplikacji permutacji $\pi\in\mathfrak{S}(k)$ i z tego powodu do implementacji komputerowej należy używać innych metod.

Dla ustalonych permutacji $\sigma_{1},\sigma_{2}\in\mathfrak{S}(k)$ porównajmy liczbę ich pokolorowań zgodnych z diagramem $\lambda$ oraz liczbę pokolorowań zgodnych z przeskalowanym diagramem $s\lambda$ dla całkowitego $s\geq 1$. Jeśli $h$ jest jakimś pokolorowaniem zgodnym z przeskalowanym diagramem $s\lambda$, to kolorowanie $F(h)$ zadane wzorem

$$\big(F(h)\big)(c)=\left\lceil\frac{h(c)}{s}\right\rceil,$$

gdzie $\left\lceil x\right\rceil$ oznacza zaokrąglenie w górę do najbliższej liczby całkowitej, jest pokolorowaniem zgodnym z oryginalnym diagramem $\lambda$. Ponieważ każde pokolorowanie zgodne z $\lambda$ jest obrazem dokładnie $s^{|C(\sigma_{1})|+|C(\sigma_{2})|}$ pokolorowań zgodnych z $s\lambda$, gdzie $|C(\sigma_{1})|+|C(\sigma_{2})|$ oznacza łączną liczbę cykli permutacji $\sigma_{1}$ i $\sigma_{2}$, zatem

$$N^{s\lambda}_{\sigma_{1},\sigma_{2}}=s^{|C(\sigma_{1})|+|C(\sigma_{2})|}N^{\lambda}_{\sigma_{1},\sigma_{2}}.$$

Fakt ten możemy sformułować następująco: liczba pokolorowań jest jednorodną funkcją diagramu Younga, stopnia $|C(\sigma_{1})|+|C(\sigma_{2})|$.

Z Twierdzenia 2 płynie więc szczególnie prosty dowód następującego zaskakującego wniosku (który znany był na długo przed Twierdzeniem 2):

Nasz cel, zbadanie asymptotyki charakterów, sprowadza się więc do zbadania współczynników powyższych wielomianów.

Używać będę specjalnej notacji do oznaczania znormalizowanych charakterów na cyklach, mianowicie definiuję

$$\Sigma_{k}^{\lambda}:=\Sigma^{\lambda}_{(1,2,\dots,k)},$$

gdzie $(1,2,\dots,k)$ traktuję jako element grupy $\mathfrak{S}(k)$.

Korzystając z formuły Stanleya-Féraya nie jest trudno wykazać, że wielomian

$$s\mapsto\Sigma_{k-1}^{s\lambda}$$

jest wielomianem stopnia $k$. Dla $k\geq 2$ całkowitego definiujemy $k$-tą wolną kumulantę diagramu $\lambda$ jako współczynnik stojący przy najwyższej potędze $s$:

$$R^{\lambda}_{k}=[s^{k}]\Sigma_{k-1}^{s\lambda}.$$

(4)

Wolne kumulanty mają rozliczne zalety. Po pierwsze są jednorodne (to znaczy: $R^{s\lambda}_{k}=s^{k}R^{\lambda}_{k}$), a zatem diagramy Younga o różnych rozmiarach a tym samym kształcie mają te same wolne kumulanty (z dokładnością do prostego przeskalowania), co bardzo ułatwia badanie asymptotyki funkcji wyrażonych jako wielomiany w wolnych kumulantach. Po drugie, z samej definicji (4) wynika, że wolne kumulanty dają asymptotykę charakterów na cyklach, co w nieco nieformalny sposób można zapisać jako

$$\Sigma_{k}^{\lambda}\approx R^{\lambda}_{k+1}.$$

(5)

Wreszcie wolne kumulanty dają się efektywnie wyliczyć. Z powyższych powodów wolne kumulanty należą do najbardziej popularnych parametrów opisujących kształt diagramu Younga.

Ostatnia z wymienionych własność efektywnej wyliczalności jest szczególnie ważna, gdyż jaki byłby pożytek z wielkości, której nie dałoby się w praktyce obliczyć dla konkretnego diagramu Younga? Jest wiele sposobów obliczania wolnych kumulant, w niniejszym artykule wspomnę tylko o dwóch. Jak się okazuje, wolne kumulanty wyrażają się przez bardzo proste parametry $(S_{i})$ zdefiniowane równaniem (2) jak następuje:

$$R_{n}^{\lambda}=\sum_{l\geq 1}\frac{1}{l!}(-n+1)^{l-1}\sum_{\begin{subarray}{c}k_{1},\dots,k_{l}\geq 2\\ k_{1}+\cdots+k_{l}=n\end{subarray}}S^{\lambda}_{k_{1}}\cdots S^{\lambda}_{k_{l}}.$$

Druga metoda sprowadza się do obliczenia charakteru $\Sigma_{k-1}$ dzięki formule Stanleya-Féraya i sprawdzeniu dla których par permutacji $\sigma_{1},\sigma_{2}$ liczba pokolorowań $N^{s\lambda}_{\sigma_{1},\sigma_{2}}$ jest jednomianem parametru $s$ stopnia $k$. Pary permutacji o tej własności nazywane są minimalnymi faktoryzacjami cyklu i okazują się mieć bardzo piękną kombinatoryczną strukturę związaną z tzw. nieprzecinającymi się partycjami.

To bardzo zaskakujące, ale wolne kumulanty nie tylko zadają przybliżone, asymptotyczne wartości charakterów jak w formule (5), ale mogą one również być użyte do obliczania dokładnych wartości charakterów.

Sergey Kerov podczas wykładu w Institut Henri Poincaré w Paryżu w 2000 roku naszkicował dowód następującego twierdzenia:

Wielomiany Kerova nazywane są wielomianami uniwersalnymi, ponieważ nie zależą one od wyboru diagramu Younga $\lambda$.

W przypadku, gdy permutacja jest cyklem, używamy specjalnej notacji

$$\Sigma_{k}^{\lambda}=K_{k}(R_{2}^{\lambda},R_{3}^{\lambda},\dots).$$

Dla uproszczenia pomijać będę zależność charakterów i wolnych kumulant od diagramu Younga i zamiast powyższej równości pisać będę

$$\Sigma_{k}=K_{k}(R_{2},R_{3},\dots).$$

Kilka pierwszych wielomianów Kerova zawiera poniższa tabela.

	$\displaystyle\Sigma_{1}$	$\displaystyle=R_{2},$
	$\displaystyle\Sigma_{2}$	$\displaystyle=R_{3},$
	$\displaystyle\Sigma_{3}$	$\displaystyle=R_{4}+R_{2},$
	$\displaystyle\Sigma_{4}$	$\displaystyle=R_{5}+5R_{3},$
	$\displaystyle\Sigma_{5}$	$\displaystyle=R_{6}+15R_{4}+5R_{2}^{2}+8R_{2},$
	$\displaystyle\Sigma_{6}$	$\displaystyle=R_{7}+35R_{5}+35R_{3}R_{2}+84R_{3}.$

Na podstawie powyższego przykładu niemal nie sposób nie sformułować następującego przypuszczenia, które postawił jako pierwszy Kerov podczas swego wykładu.

Przypuszczenie to zostało udowodnione niedawno przez Féraya [Fér08], ponadto w pracy [DFŚ08] podano interpretację kombinatoryczą współczynników wielomianów Kerova $K_{k}$ jako liczby faktoryzacji $\sigma_{1}\sigma_{2}=(1,2,\dots,k)$ o pewnych dodatkowych własnościach, o których zainteresowany Czytelnik może przeczytać w przystępnie napisanym wstępie do pracy [DFŚ08]. Powyższy wynik można wyrazić następująco: udało się uzyskać nową, kombinatoryczną formułę na znormalizowane charaktery $\Sigma_{\pi}^{\lambda}$ wyrażoną w języku wolnych kumulant diagramu $\lambda$. Jej przewaga nad wzorem Stanleya-Féraya staje się widoczna, gdy zauważymy, że w tym ostatnim składniki występują z przeciwnymi znakami, w związku z czym często ich wkłady kasują się wzajemnie, podczas gdy wielomian Kerova oraz formuła na jego współczynniki zawierają znacznie mniej składników i dają się lepiej kontrolować.

Wyniki zawarte w obu wyżej cytowanych pracach oparte są na analizie składników występujących we wzorze Stanleya-Féraya, a zatem można o nich myśleć jak o wzorze Stanleya-Féraya po uwzględnieniu możliwie dużej liczby skracań. Mam nadzieję, że te nowe wyniki dotyczące wielomianów Kerova pozwolą w przyszłości na lepsze zrozumienie struktury reprezentacji grup permutacji, a w szczególności że pozwolą lepiej szacować wartości charakterów.

Dobrym wstępem do teorii reprezentacji grup permutacji oraz kombinatorycznych aspektów diagramów Younga jest książka Sagana [Sag01]. Prostym wprowadzeniem do wielomianów Kerova jest praca Biane’a [Bia03]. Wstęp do pracy [DFŚ08] zawiera dość szerokie tło historyczne związane z wielomianami Kerova. O związkach minimalnych faktoryzacji cyklu i nieprzecinających się partycji traktuje praca Biane’a [Bia97].