Relativeca Dopplera efiko
ĉe unuforme akcelata movo – III

En antaŭaj artikoloj [6, 7, 8, 9] ni pridiskutis Doppleran efikon de lum-signalo inter fonto kaj observanto. Tie aŭ ambaŭ moviĝas aŭ unu moviĝas dum la alia restas. Ofte estas komenca fazo, kiam moviĝanta observanto ricevas signalon eligitan kiam fonto ankoraŭ ne moviĝas. La Doppleran faktoron de tia fazo ni kalkulis en [9], kaj nun ni plu esploras ties grafikaĵojn.

Tia sistemo fariĝas kun observanto komence en loko $[x\mathchar 59\relax y]=[0\mathchar 59\relax 0]$, kaj lum-fonto en $[L\mathchar 59\relax P]$, ambaŭ restantaj. Ĉi tie $L$ estas aŭ pozitiva, aŭ nula aŭ malpozitiva, kaj tute-ĝenerale $P$ estas aŭ pozitiva aŭ nula, laŭ figuro 1. Ekde momento $t=0$, la observanto moviĝas kun konstanta propra akcelo $a$, pozitive de akso $x$, dum la fonto plu restas. Rimarku, ke se $L>0$, la observanto komence proksimiĝas al la fonto, kaj se $L<0$ ĝi ĉiam foriĝas de la fonto. Laŭ [9, ekvacio (23)], por $t>0$ la Dopplera faktoro estas

kie $\tau$ estas la propra tempo de observanto, elektante $\tau=0$ kiam $t=0$.

Sekve ni priskribas tri gravajn aferojn rilatajn al nia studo: tempan dilaton, propran akcelon, kaj Doppleran efikon.

Nun ni studas grafikaĵojn de Dopplera faktoro el ekvacio (1), montratajn en figuro 2. Ĉar en komenca momento $\tau=0$ la observanto restas, tiam Dopplera efiko ne estas, $D(0)=1$. Laste, kiam $\tau\rightarrow\infty$, okazas foriĝo, kaj la interspaco de fonto al observanto estas multe pligranda ol $P$. Do la movado estas preskaŭ kolinia, kaj do la Dopplera efiko emas al plej forta alruĝo, t.e., la Dopplera faktoro estas $D(\infty)\rightarrow 0$.

La signaloj de $D\,^{\prime}(0)$ kaj $l$ estas la sama. Tio estas facile komprenebla. Ja, se $l>0$ la movado estas komence proksimiĝo, do la Dopplera efiko estas alviolo, kaj se $l<0$ la movado estas komence foriĝo kun malgranda rapido, do la Dopplera efiko estas alruĝo. Ankaŭ rimarku, ke $D\,^{\prime\prime}(0)>0$, do la unua derivaĵo $D\,^{\prime}(\tau)$ pliiĝas je $\tau=0$.

Nun ni analizas ĉiu grafikaĵo en figuro 2. Estas ses ecoj de grafikaĵo, pendante de valoroj de $l$ kaj $p$. En tiu figuro, malsupera diagramo $l\times p$ limigas ses regionojn, de $r_{1}$ ĝis $r_{6}$, per kurboj {$\alpha\mathord{\mathchar 59\relax}\beta\mathord{\mathchar 59\relax}\gamma$}. Ĉiu regiono respondas al iu eco de grafikaĵo.

Grafikaĵoj de regiono $r_{1}$ estas la plej simplaj: ĉiam $D(\tau)\leq 1$, $D\,^{\prime}(\tau)<0$ kaj $D^{\prime\prime}(\tau)>0$, do ili similas al $\exp(-a\tau/c)$. Vere, ili estas ĝuste $D(\tau)=\exp(-a\tau/c)$ se $p=0$ kaj $l<0$.

Kurbo $\alpha$ estas limo inter regionoj $r_{1}$ kaj $r_{2}$, t.e., inter regiono de $D\,^{\prime\prime}(\tau)$ ĉiam pozitiva kaj regiono kie ĝi povas esti malpozitiva. Tiu kurbo malkovriĝas per forigo de $\tau$ el $D\,^{\prime\prime}(l\mathord{\mathchar 59\relax}p\mathord{\mathchar 59\relax}\tau)=0$ kaj $D\,^{\prime\prime\prime}(l\mathord{\mathchar 59\relax}p\mathord{\mathchar 59\relax}\tau)=0$. Oni montras, ke $\alpha$ havas horizontalan asimptoton, $p^{2}=\frac{3}{2}(11\sqrt{33}-59)$, t.e., $p\approx 2\mathord{\mathchar 59\relax}51$.

Grafikaĵoj de $r_{2}$ malsamiĝas al tiuj de $r_{1}$ pro ĝibo. Tamen tiu ĝibo ne havas maksimumon, ĉar ĉiam $D\,^{\prime}(\tau)\neq 0$. Tiu ĝibo okazas pro pliforta alviola kontribuo de $\gamma$ faktoro. Vere, ĉar $p$ estas pli granda kompare kun $r_{1}$, komence la foriĝo estas malpli kolinia ol en $r_{1}$, do alruĝa kontribuo de foriĝa faktoro estas malpli forta. Tamen, tiu alruĝa kontribuo plifortiĝas kiam la foriĝo estas preskaŭ kolinia.

Kurbo $\beta$ estas limo inter regionoj $r_{2}$ kaj $r_{3}$, t.e., inter regiono de $D\,^{\prime}(\tau)$ ĉiam malpozitiva kaj regiono kie ĝi povas esti pozitiva. Tiu kurbo malkovriĝas per forigo de $\tau$ el ekvacioj $D\,^{\prime}(l\mathord{\mathchar 59\relax}p\mathord{\mathchar 59\relax}\tau)=0$ kaj $D^{\prime\prime}(l\mathord{\mathchar 59\relax}p\mathord{\mathchar 59\relax}\tau)$ $=0$. Jen $\beta$:

Oni klare rimarkas el (3), ke $\beta$ havas horizontalan asimptoton $p=3\sqrt{3}$.

Grafikaĵoj de $r_{3}$ malsamiĝas al tiuj de $r_{2}$ ĉar la ĝibo havas maksimumon. Tamen tiu maksimumo estas pli eta ol $1$, do alviolo ne okazas. Ju pli granda $p$ kompare kun $|l|$ des malpli kolinia la komenca foriĝo. Do la alruĝa kontribuo de foriĝa faktoro malfortiĝas komence kaj la ĝibo pliiĝas.

Kurbo $\gamma$ estas limo inter regionoj $r_{3}$ kaj $r_{4}$, t.e., inter regiono de $D(\tau)$ pli eta ol $1$ kaj regiono kie ĝi povas esti pli granda ol $1$. Tiu kurbo malkovriĝas per forigo de $\tau$ el ekvacioj $D(l\mathord{\mathchar 59\relax}p\mathord{\mathchar 59\relax}\tau)=1$ kaj $D\,^{\prime}(l\mathord{\mathchar 59\relax}p\mathord{\mathchar 59\relax}\tau)=0$; ĝi estas la parabolo $p=2\sqrt{-2\,l\,}$.

Grafikaĵoj de $r_{4}$ malsamiĝas al tiuj de $r_{3}$ ĉar iliaj maksimumoj estas pli granda ol $1$, t.e., poste komenca alruĝo estas alviolo. Tio okazas, ĉar la foriĝa movado komence estas sufiĉe ne kolinia, tiel kiel, post iom da tempo, alviola kontribuo de $\gamma$ faktoro superas la alruĝa kontribuo de foriĝa faktoro. Tio estas senpere relativeca fenomeno, ĉar Newtone nur alruĝo okazas ĉe foriĝa movado.

Grafikaĵoj de $r_{5}$ estas en limo inter $r_{4}$ kaj $r_{6}$. Ili respondas al $l=0$ do havas $D\,^{\prime}(0)=0$. Tio okazas ĉar komence ne estas proksimiĝo nek foriĝo. Tuj poste, alviola kontribuo de $\gamma$ faktoro estras super alruĝa kontribuo de foriĝa faktoro. Laste, la movado fariĝas preskaŭ kolinia foriĝo, do alruĝo de foriĝa faktoro estras.

Grafikaĵoj de $r_{6}$ respondas al $l>0$. Komence estas proksimiĝo de observanto al fonto, do proksimiĝa faktoro $\mathrm{d}t_{f}/\mathrm{d}t$ fortigas la alviolan kontribuon de $\gamma$. Laste, la movado fariĝas preskaŭ kolinia foriĝo, kaj la alruĝa kontribuo de foriĝa faktoro estras.

Eblas pli detala analizo de regionoj $r_{4}$, $r_{5}$ kaj $r_{6}$ el figuro 2. Fakte, figuro 3 montras subregionojn $\{r^{\prime}_{4}$, $r^{\prime\prime}_{4}$, $r^{\prime\prime\prime}_{4}\}$, $\{r^{\prime\prime}_{5}$, $r^{\prime\prime\prime}_{5}\}$, $\{r^{\prime\prime}_{6}$, $r^{\prime\prime\prime}_{6}\}$, laŭ transfleksejoj en grafikaĵoj estas super aŭ sub $D=1$.

Kurboj $\delta_{1}$ kaj $\delta_{2}$ limigas tiujn subregionoj kaj rilatas al la unua kaj dua transfleksejo, respektive. Ambaŭ kurboj malkovriĝas per forigo de $\tau$ el ekvacioj $D(l\mathord{\mathchar 59\relax}p\mathord{\mathchar 59\relax}\tau)=1$ kaj $D^{\prime\prime}(l\mathord{\mathchar 59\relax}p\mathord{\mathchar 59\relax}\tau)=0$. Uzante la parametron $m\in[1\mathord{\mathchar 59\relax}\infty]$, jen ili:

kie la superaj kaj subaj signaloj respondas al $\delta_{1}$ kaj $\delta_{2}$, respektive. Oni montras, ke ambaŭ kurboj kuniĝas kun parabolo $p=2\sqrt{-3\,l\,}$ ĉe $m\rightarrow\infty$.

Certe oni povas fari pli detalan matematikan analizon de grafikaĵoj de Dopplera faktoro kaj pridiskuti interpreton el ili. Ekzemple, akso $p=0$ el regiono $r_{6}$ respondas al trapaso de fonto per observanto, farante malkontinuecon en Dopplera faktoro. Tiun aferon studas [7] kaj la plej grava rezulto estas en ties figuro 5.b, plej specife en la kvadranto kun $\tau>0$. La malkontinueco okazas ĉar je la momento de trapaso, alviolo pro kolinia proksimiĝo subite fariĝas alruĝo pro kolinia foriĝo.

Interesas rimarki, ke ĉi tiu studo taŭgas ankaŭ por komenca fazo de Dopplera efiko inter du akcelataj korpoj, t.e., kiam moviĝanta observanto ricevas signalon el fonto, kiu ankoraŭ ne moviĝas. Tiun problemon pridiskutas antaŭa artikolo [9]. En estonta artikolo ni uzas rezultojn de ĉi tiu nuna artikolo por pli detaligi rezultojn de [9].