跳到论文正文
W Papers独立论文阅读器 arXiv:0711.1592 论文正文 计算阅读时间 · 0%
引用这篇论文根据当前论文元数据生成,正式投稿前建议核对。

    
  
License: Assumed arXiv.org perpetual non-exclusive license
arXiv:0711.1592v2 [math.CA] 14 Nov 2007

NOMBRES DE BERNOULLI ET UNE FORMULE DE RAMANUJAN

Oleg Ogievetsky11Centre de Physique Théorique, Luminy, 13288 Marseille (Unité Mixte de Recherche 6207 du CNRS et des Universités Aix–Marseille I, Aix–Marseille II et du Sud Toulon – Var ; laboratoire affilié à la FRUMAM, FR 2291) et Vadim Schechtman22Institut de Mathématique de Toulouse, Université Paul Sabatier, 31062 Toulouse

Résumé

Dans la première partie de cet article, on établit une liaison étroite entre la formule de Euler - Maclaurin et l’équation fonctionelle de Rota - Baxter ; ces deux choses étant plus ou moins équivalentes.

Dans la deuxième partie, on présente une simple démonstration d’une formule de Ramanujan sur la sommation de certaines séries exponentielles. Ceci a fait l’objet d’un exposé à Toulouse, en mai 2007.

Table des matières

Première Partie.

Équation de Rota - Baxter et formule sommatoire d’Euler - Maclaurin

§1. Définition de Jacob Bernoulli . . . 2

§2. Une primitive et l’équation de Rota - Baxter homogène . . . 4

§3. Une primitive discrète et l’équation de Rota - Baxter non-homogène . . . 5

§4. Formule sommatoire d’Euler - Maclaurin . . . 7

Bibliographie . . . 10

Deuxième Partie. Une formule de Ramanujan

§1. Fonction η\eta de Dedekind . . . 11

§2. Une formule de Schlömilch . . . 14

§3. Développements eulériennes de sin\sin et de cot\cot . . . 15

§4. Une formule de Ramanujan . . . 19

§5. Une intégrale de Legendre . . . 22

Bibliographie . . . 27

Première Partie

ÉQUATION DE ROTA - BAXTER

ET FORMULE SOMMATOIRE D’EULER - MACLAURIN

§1. Définition de Jacob Bernoulli

1.1. Les nombres qu’A. de Moivre, puis Euler, ont appelés nombres de Bernoulli, ont étés introduits par Jacob I Bernoulli (1655 - 1705), dans son livre Ars Conjectandi sur les probabilités, cf. [B], Pars secunda, Caput III, pp. 97 - 98. Ce livre a été publié en 1713, quand Euler avait 6 ans (Euler fut un élève du frère de Jacob, Johann, et un ami de ses deux fils, Nicolas et Daniel).

Bernoulli commence par un calcul de polynômes qu’il désigne par ∫nr\int n^{r} ; nous convenons de la notation

Sr​(n)=1r+2r+…+nrS_{r}(n)=1^{r}+2^{r}+\ldots+n^{r}

La méthode de calcul est basée sur le triangle de Pascal (qui à l’époque a servi pour la définition des numerorum figuratorum, alias coefficients binomiaux). Cette méthode était déjà connue de Pierre de Fermat.

Voici ce qu’écrit Bernoulli :

”… Atque si porrò ad altiores gradatim potestates pergere, levique negotio sequentem adornare laterculum licet :

Summae Potestatum

∫n=12​n​n+12​n\int n=\frac{1}{2}nn+\frac{1}{2}n

∫n​n=13​n3+12​n​n+16​n\int nn=\frac{1}{3}n^{3}+\frac{1}{2}nn+\frac{1}{6}n

∫n3=14​n4+12​n3+14​n​n\int n^{3}=\frac{1}{4}n^{4}+\frac{1}{2}n^{3}+\frac{1}{4}nn

∫n4=15​n5+12​n4+13​n3−130​n\int n^{4}=\frac{1}{5}n^{5}+\frac{1}{2}n^{4}+\frac{1}{3}n^{3}-\frac{1}{30}n

∫n5=16​n6+12​n5+512​n4−112​n​n\int n^{5}=\frac{1}{6}n^{6}+\frac{1}{2}n^{5}+\frac{5}{12}n^{4}-\frac{1}{12}nn

∫n6=17​n7+12​n6+12​n5−16​n3+142​n\int n^{6}=\frac{1}{7}n^{7}+\frac{1}{2}n^{6}+\frac{1}{2}n^{5}-\frac{1}{6}n^{3}+\frac{1}{42}n

∫n7=18​n8+12​n7+712​n6−724​n4+112​n​n\int n^{7}=\frac{1}{8}n^{8}+\frac{1}{2}n^{7}+\frac{7}{12}n^{6}-\frac{7}{24}n^{4}+\frac{1}{12}nn

∫n8=19​n9+12​n8+23​n7−715​n5+29​n3−130​n\int n^{8}=\frac{1}{9}n^{9}+\frac{1}{2}n^{8}+\frac{2}{3}n^{7}-\frac{7}{15}n^{5}+\frac{2}{9}n^{3}-\frac{1}{30}n

∫n9=110​n10+12​n9+34​n8−710​n6+12​n4−112​n​n\int n^{9}=\frac{1}{10}n^{10}+\frac{1}{2}n^{9}+\frac{3}{4}n^{8}-\frac{7}{10}n^{6}+\frac{1}{2}n^{4}-\frac{1}{12}nn

∫n10=111​n11+12​n10+56​n9−1​n7+1​n5−12​n3+566​n\int n^{10}=\frac{1}{11}n^{11}+\frac{1}{2}n^{10}+\frac{5}{6}n^{9}-1\ n^{7}+1\ n^{5}-\frac{1}{2}n^{3}+\frac{5}{66}n

Quin imò qui legem progressionis inibi attentuis ensperexit, eundem etiam continuare poterit absque his ratiociniorum ambabimus : Sumtâ enim cc pro potestatis cujuslibet exponente, fit summa omnium ncn^{c} seu

∫nc=1c+1​nc+1+12​nc+c2​A​nc−1+c⋅c−1⋅c−22⋅3⋅4​B​nc−3\int n^{c}=\frac{1}{c+1}n^{c+1}+\frac{1}{2}n^{c}+\frac{c}{2}An^{c-1}+\frac{c\cdot c-1\cdot c-2}{2\cdot 3\cdot 4}Bn^{c-3}
+c⋅c−1⋅c−2⋅c−3⋅c−42⋅3⋅4⋅5⋅6​C​nc−5+\frac{c\cdot c-1\cdot c-2\cdot c-3\cdot c-4}{2\cdot 3\cdot 4\cdot 5\cdot 6}Cn^{c-5}
+c⋅c−1⋅c−2⋅c−3⋅c−4⋅c−5⋅c−62⋅3⋅4⋅5⋅6⋅7⋅8​D​nc−7​…&ita deinceps,+\frac{c\cdot c-1\cdot c-2\cdot c-3\cdot c-4\cdot c-5\cdot c-6}{2\cdot 3\cdot 4\cdot 5\cdot 6\cdot 7\cdot 8}Dn^{c-7}\ldots\&\ \text{ita deinceps},

exponentem potestatis ipsius nn continué minuendo binario, quosque perveniatur ad nn vel n​nnn. Literae capitales A,B,C,D&A,B,C,D\ \& c. ordine denotant coëfficientes ultimorum terminorum pro ∫n​n,∫n4,∫n6,∫n8,&\int nn,\int n^{4},\int n^{6},\int n^{8},\ \& c. nempe

A=16,B=−130,C=142,D=−130.A=\frac{1}{6},\ B=-\frac{1}{30},\ C=\frac{1}{42},\ D=-\frac{1}{30}.

Sunt autem hi coefficientes ita comparati, ut singuli cum caeteris sui ordinis coëfficientibus complere debeant unitatem ; sic DD valere diximus −1/30-1/30,

quia ​19+12+23−715+29​(+D)−130=1.\text{quia\ }\frac{1}{9}+\frac{1}{2}+\frac{2}{3}-\frac{7}{15}+\frac{2}{9}(+D)-\frac{1}{30}=1.

Huius laterculi beneficio intra semi-quadrantem horae reperi, quòd potestates decime sive quadrato-sursolida mille primorum numerorum ab unitate in summam collecta efficiunt

91 409 924 241 424 243 424 241 924 242 500."91\ 409\ 924\ 241\ 424\ 243\ 424\ 241\ 924\ 242\ 500."

1.2. Définissons les nombres bnb_{n} par la série génératrice

S1−e−S=∑n=0∞bnn!​Sn=1+S2+∑p=1∞b2​p(2​p)!​S2​p.\frac{S}{1-e^{-S}}=\sum_{n=0}^{\infty}\ \frac{b_{n}}{n!}S^{n}=1+\frac{S}{2}+\sum_{p=1}^{\infty}\ \frac{b_{2p}}{(2p)!}S^{2p}\ .

On remarque que

SeS−1=1−S2+∑p=1∞b2​p(2​p)!​S2​p.\frac{S}{e^{S}-1}=1-\frac{S}{2}+\sum_{p=1}^{\infty}\ \frac{b_{2p}}{(2p)!}S^{2p}\ .

Voici les premiers valeurs :

b2=16,b4=−130,b6=142,b8=−130,b_{2}=\frac{1}{6},\ b_{4}=-\frac{1}{30},\ b_{6}=\frac{1}{42},\ b_{8}=-\frac{1}{30},\
b10=566,b12=−6912730,b14=76.b_{10}=\frac{5}{66},\ b_{12}=-\frac{691}{2730},\ b_{14}=\frac{7}{6}\ .

1.3. On verra plus bas que Sr​(n)S_{r}(n) est la valeur en x=nx=n du polynôme

Sr​(x)=xr+1r+1+xr2+∑1≤p<(r+1)/2(r2​p−1)​b2​p2​p​xr−2​p+1.S_{r}(x)=\frac{x^{r+1}}{r+1}+\frac{x^{r}}{2}+\sum_{1\leq p<(r+1)/2}\ \binom{r}{2p-1}\frac{b_{2p}}{2p}x^{r-2p+1}\ .

Autrement dit,

Sr′​(x)=Br​(x)=∑p=0r(rp)​bp​xr−p,Sr​(0)=0.S^{\prime}_{r}(x)=B_{r}(x)=\sum_{p=0}^{r}\ \binom{r}{p}b_{p}x^{r-p},\ \ \ S_{r}(0)=0\ .

§2. Une primitive et l’équation de Rota-Baxter homogène

2.1. Soit AA une algèbre de fonctions f⁡(x)f(x) ”raisonnables”, par exemple l’algèbre des polynômes ℝ⁡[x]{\mathbb{R}}[x] ou l’algèbre des fonctions dérivables. On désigne par DD l’opérateur de dérivation sur AA, et par II l’opérateur

I⁡(f)​(x)=∫0xf⁡(t)​𝑑t.I(f)(x)=\int_{0}^{x}f(t)dt\ .

Il est clair que D​I=DI=\ id. En revanche,

I​D​(f)​(x)=f⁡(x)−f⁡(0).ID(f)(x)=f(x)-f(0)\ .

2.2. Lemme. L’opérateur II satisfait l’équation

I⁡(f)​I​(g)=I⁡(I⁡(f)​g+f​I​(g)).I(f)I(g)=I(I(f)g+fI(g))\ . (R​B​H)

Première preuve. Les dérivées des deux côtés coîncident puisque D​I=DI=\, id. De plus, les valeurs des deux côtés en 00 sont 00, d’où l’assertion.

Seconde preuve. Considérez l’intégrale de la fonction de deux variables f⁡(t)​g​(u)f(t)g(u) sur le carré [0,x]2[0,x]^{2} ; puis coupez ce carré en deux triangles.

L’équation (RBH) sera appelée équation de Rota-Baxter homogène, cf. [Ro].

§3. Une primitive discrète et l’équation de Rota - Baxter non-homogène

3.1. Étant donnée une fonction f:ℕ⟶ℝf:{\mathbb{N}}\longrightarrow{\mathbb{R}} définissons sa ”primitive discrète” B⁡(f):ℕ⟶ℝB(f):\ {\mathbb{N}}\longrightarrow{\mathbb{R}} par

B⁡(f)​(n)=∑i=1nf⁡(i).B(f)(n)=\sum_{i=1}^{n}\ f(i)\ .

3.2. Lemme. L’opérateur BB satisfait l’équation

B⁡(f​g)+B⁡(f)​B​(g)=B⁡(B⁡(f)​g+f​B​(g)).B(fg)+B(f)B(g)=B(B(f)g+fB(g))\ . (R​B)

En effet, la valeur du premier membre de (RB) en nn est

∑i=1nf⁡(i)​g​(i)+∑i=1nf⁡(i)⋅∑j=1ng⁡(j).\sum_{i=1}^{n}f(i)g(i)+\sum_{i=1}^{n}f(i)\cdot\sum_{j=1}^{n}g(j)\ .

Donc c’est un carré n×nn\times n, avec la diagonale doublée. D’autre part, le deuxième membre est

∑i=1n{∑j=1if⁡(j)​g​(i)+∑j=1if⁡(i)​g​(j)}.\sum_{i=1}^{n}\biggl\{\sum_{j=1}^{i}f(j)g(i)+\sum_{j=1}^{i}f(i)g(j)\biggr\}\ .

Il est aisé de voir que les deux expressions sont égales, en interpretant chaque terme ∑j=1if⁡(j)​g​(i)+∑j=1if⁡(i)​g​(j)\sum_{j=1}^{i}f(j)g(i)+\sum_{j=1}^{i}f(i)g(j) comme un chemin (de forme Γ\Gamma) dans le même carré.

3.3. Il est clair qu’on peut considérer l’anneau de polynômes ℝ⁡[x]{\mathbb{R}}[x] comme un sous-anneau de l’anneau ℕℝ{\mathbb{N}}^{\mathbb{R}} des applications f:ℕ⟶ℝf:{\mathbb{N}}\longrightarrow{\mathbb{R}}.

Lemme (Bernoulli). B⁡(ℝ⁡[x])⊂ℝ⁡[x]B({\mathbb{R}}[x])\subset{\mathbb{R}}[x].

En effet, on peut calculer les polynômes Sr​(x):=B⁡(xr)S_{r}(x):=B(x^{r}) par récurrence, en utilisant (RB) :

On a B​(1)​(n)=nB(1)(n)=n, donc B⁡(1)=xB(1)=x. Ensuite,

B⁡(1⋅1)+B⁡(1)​B​(1)=B⁡(B⁡(1)​1+1​B​(1)),B(1\cdot 1)+B(1)B(1)=B(B(1)1+1B(1)),

i.e.

x+x2=2​B​(x),x+x^{2}=2B(x),

d’où B⁡(x)=(x2+x)/2B(x)=(x^{2}+x)/2.

Ensuite,

B⁡(1⋅x)+B⁡(1)​B​(x)=B⁡(B⁡(1)​x+1​B​(x)),B(1\cdot x)+B(1)B(x)=B(B(1)x+1B(x)),

i.e.

x2+x2+x3+x22=B⁡(x2+x2+x2)=12​B​(3​x2+x)=32​B​(x2)+x2+x4,\frac{x^{2}+x}{2}+\frac{x^{3}+x^{2}}{2}=B(x^{2}+\frac{x^{2}+x}{2})=\frac{1}{2}B(3x^{2}+x)=\frac{3}{2}B(x^{2})+\frac{x^{2}+x}{4},

d’où

B⁡(x2)=x33+x22+x6,B(x^{2})=\frac{x^{3}}{3}+\frac{x^{2}}{2}+\frac{x}{6},

cf. 1.1. Ainsi, les B⁡(xi)B(x^{i}) pour i≤ri\leq r étant connus, on obtient B⁡(xr+1)B(x^{r+1}) en appliquant (RB) avec f=1,g=xrf=1,g=x^{r}, ce qui prouve le lemme.

3.4. Soit AA une algèbre associative munie d’un opérateur linéaire B:A⟶AB:A\longrightarrow A vérifiant

μ​B​(f​g)+B⁡(f)​B​(g)=B⁡(B⁡(f)​g+f​B​(g))\mu B(fg)+B(f)B(g)=B(B(f)g+fB(g))\ (R​B)

(μ\mu est un nombre). On introduit sur BB une autre multiplication

f∗g=B⁡(f)​g+f​B​(g)−μ​f​g.f*g=B(f)g+fB(g)-\mu fg\ .

En l’utilisant, on peut réecrire (RB) sous la forme équivalente

B⁡(f∗g)=B⁡(f)​B​(g).B(f*g)=B(f)B(g)\ . (R​B)′

Autrement dit, BB est un opérateur entrelaçant deux multiplications.

3.5. Lemme. La multiplication ∗* est associative.

Se vérifie aisement à l’aide de (R​B)′(RB)^{\prime}.

3.6. Lemme. L’opérateur BB satisfiait à (R​B)(RB) pour ∗* :

μ​B​(f∗g)+B⁡(f)∗B⁡(g)=B⁡(B⁡(f)∗g+f∗B⁡(g)).\mu B(f*g)+B(f)*B(g)=B(B(f)*g+f*B(g))\ .

En effet,

B⁡(f∗g)+B⁡(f)∗B⁡(g)=B2​(f)​B​(g)+B⁡(f)​B2​(g).B(f*g)+B(f)*B(g)=B^{2}(f)B(g)+B(f)B^{2}(g)\ .

D’un autre côté, d’après (R​B)′(RB)^{\prime}, on a OPENB⁡(B⁡(f)∗g))=B2​(f)​B​(g)B(B(f)*g))=B^{2}(f)B(g) et B⁡(f∗B⁡(g))=B⁡(f)​B2​(g)B(f*B(g))=B(f)B^{2}(g), d’où l’assertion.

§4. Formule sommatoire d’Euler - Maclaurin

4.1. Soit AA une algèbre commutative munie d’une dérivation DD et d’un opérateur I:A⟶AI:\ A\longrightarrow A (”une primitive”) tel que D​I=DI=\ idA et satisfaisant

I⁡(f)​I​(g)=I⁡(I⁡(f)​g+f​I​(g)).I(f)I(g)=I(I(f)g+fI(g))\ . (R​B​H)

On veut construire un opérateur B:A⟶AB:\ A\longrightarrow A (”une primitive discrète”) de la forme

B=I⁡(1+β1​D+β2​D2+…),βi∈ℝ,B=I(1+\beta_{1}D+\beta_{2}D^{2}+\ldots),\ \beta_{i}\in{\mathbb{R}}\ , (4.1.1)

qui satisfait

B⁡(f​g)+B⁡(f)​B​(g)=B⁡(B⁡(f)​g+f​B​(g)).B(fg)+B(f)B(g)=B(B(f)g+fB(g))\ . (R​B)

Essayons de trouver un par un les coefficients inconnus βi\beta_{i}, de l’équation (RB).

4.2. On a à gauche :

B⁡(f​g)=I⁡(f​g)+β1​I​D​(f​g)+β2​I​D2​(f​g)+…B(fg)=I(fg)+\beta_{1}ID(fg)+\beta_{2}ID^{2}(fg)+\ldots
=I⁡(f​g)+β1​I​(D​f⋅g+f⋅D​g)+β2​I​(D2​f⋅g+2​D​f⋅D​g+f⋅D2​g)+…=I(fg)+\beta_{1}I(Df\cdot g+f\cdot Dg)+\beta_{2}I(D^{2}f\cdot g+2Df\cdot Dg+f\cdot D^{2}g)+\ldots

Ensuite,

B⁡(f)​B​(g)=(I⁡(f)+β1​I​D​(f)+β2​I​D2​(f)+…)⋅(I⁡(g)+β1​I​D​(g)+β2​I​D2​(g)+…)B(f)B(g)=(I(f)+\beta_{1}ID(f)+\beta_{2}ID^{2}(f)+\ldots)\cdot(I(g)+\beta_{1}ID(g)+\beta_{2}ID^{2}(g)+\ldots)
=I⁡(f)​I​(g)+β1​(I​D​(f)​I​(g)+I⁡(f)​I​D​(g))=I(f)I(g)+\beta_{1}(ID(f)I(g)+I(f)ID(g))
+β2​(I​D2​(f)​I​(g)+I⁡(f)​I​D2​(g))+β12​I​D​(f)​I​D​(g)+…+\beta_{2}(ID^{2}(f)I(g)+I(f)ID^{2}(g))+\beta_{1}^{2}ID(f)ID(g)+\ldots
=I​{I⁡(f)​g+f​I​(g)}=I\{I(f)g+fI(g)\}
+β1​I​{I​D​(f)​g+D​f​I​(g)+I⁡(f)​D​g+f​I​D​(g)}+\beta_{1}I\bigl\{ID(f)g+DfI(g)+I(f)Dg+fID(g)\bigr\}
+β2​I​{I​D2​(f)​g+D2​(f)​I​(g)+I⁡(f)​D2​g+f​I​D2​(g)}+\beta_{2}I\bigl\{ID^{2}(f)g+D^{2}(f)I(g)+I(f)D^{2}g+fID^{2}(g)\}
+β12​I​{I​D​(f)​D​(g)+D⁡(f)​I​D​(g)}+…+\beta_{1}^{2}I\bigl\{ID(f)D(g)+D(f)ID(g)\}+\ldots

4.3. À droite :

B⁡(B⁡(f)​g+f​B​(g))B(B(f)g+fB(g))
=I⁡{I⁡(f)​g+f​I​(g)+β1​(I​D​(f)​g+f⋅I​D​(g))+β2​(I​D2​(f)​g+f⋅I​D2​(g))+…}=I\biggl\{I(f)g+fI(g)+\beta_{1}(ID(f)g+f\cdot ID(g))+\beta_{2}(ID^{2}(f)g+f\cdot ID^{2}(g))+\ldots\biggr\}
+β1​I​D​{I⁡(f)​g+f​I​(g)+β1​(I​D​(f)​g+f⋅I​D​(g))+…}+\beta_{1}ID\biggl\{I(f)g+fI(g)+\beta_{1}(ID(f)g+f\cdot ID(g))+\ldots\biggr\}
+β2​I​D2​{I⁡(f)​g+f​I​(g)+…}+…+\beta_{2}ID^{2}\biggl\{I(f)g+fI(g)+\ldots\biggr\}+\ldots
=I⁡{I⁡(f)​g+f​I​(g)+β1​(I​D​(f)​g+f⋅I​D​(g))+β2​(I​D2​(f)​g+f⋅I​D2​(g))+…}=I\biggl\{I(f)g+fI(g)+\beta_{1}(ID(f)g+f\cdot ID(g))+\beta_{2}(ID^{2}(f)g+f\cdot ID^{2}(g))+\ldots\biggr\}
+β1​I​{f​g+I⁡(f)​D​(g)+D⁡(f)​I​(g)+f​g}+\beta_{1}I\biggl\{fg+I(f)D(g)+D(f)I(g)+fg\biggr\}
+β12​I​{D⁡(f)​g+I​D​(f)​D​(g)+D⁡(f)​I​D​(g)+f​D​(g)}+\beta_{1}^{2}I\biggl\{D(f)g+ID(f)D(g)+D(f)ID(g)+fD(g)\biggr\}
+β2​I​{D⁡(f)​g+2​f​D​(g)+I⁡(f)​D2​(g)+D2​(f)​I​(g)+2​D​(f)​g+f​D​(g)}+…+\beta_{2}I\biggl\{D(f)g+2fD(g)+I(f)D^{2}(g)+D^{2}(f)I(g)+2D(f)g+fD(g)\biggr\}+\ldots

(on a gardé les termes d’ordre ≤2\leq 2 en DD).

4.4. En réalisant l’équation, les seuls termes qui surviennent sont : I⁡(f​g)I(fg), ce qui donne

1=2​β1,1=2\beta_{1}, (4.4.1)

i.e. β1=1/2=−b1\beta_{1}=1/2=-b_{1} ; puis,

I⁡(D⁡(f)​g+f​D​(g))I(D(f)g+fD(g)), qui donne

β1=3​β2+β12,\beta_{1}=3\beta_{2}+\beta_{1}^{2}, (4.4.2)

d’où

β2=112=12⋅6.\beta_{2}=\frac{1}{12}=\frac{1}{2\cdot 6}\ .

De la même manière, les calculs à l’ordre 33 fournissent la valeur β3=0\beta_{3}=0. Ils donnent à l’ordre 44, en regardant les termes I⁡(D3​(f)​g+f​D3​(g))I(D^{3}(f)g+fD^{3}(g)) (et aussi I⁡(2​D2​(f)​D​(g)+2​D​(f)​D2​(g))I(2D^{2}(f)D(g)+2D(f)D^{2}(g))), la rélation

0=5​β4+β22,0=5\beta_{4}+\beta_{2}^{2}, (4.4.3)

d’où

β4=−β225=−15⋅144=−14!⋅30.\beta_{4}=-\frac{\beta_{2}^{2}}{5}=-\frac{1}{5\cdot 144}=-\frac{1}{4!\cdot 30}\ .

Ceci nous amène à l’idée que

βn=bnn!,n≥2.\beta_{n}=\frac{b_{n}}{n!},\ n\geq 2.

Autrement dit, on attend que la série génératrice des nombres βn\beta_{n} soit

S1−e−S=∑n=0∞βn​Sn.\frac{S}{1-e^{-S}}=\sum_{n=0}^{\infty}\ \beta_{n}S^{n}\ .

4.5. Écrivons la série (4.1.1) comme

B=I​μ,B=I\mu,

où μ=μ⁡(D)∈ℝ⁡[[D]]\mu=\mu(D)\in{\mathbb{R}}[[D]], μ⁡(0)=1\mu(0)=1. L’équation (RB) s’écrit alors :

I​μ​(f)​I​μ​(g)+I​μ​(f​g)=I​μ​(I​μ​(f)⋅g+f⋅I​μ​(g)).I\mu(f)I\mu(g)+I\mu(fg)=I\mu(I\mu(f)\cdot g+f\cdot I\mu(g))\ .

On pose : μ⁡(f)=a,μ⁡(g)=b,ν=μ−1\mu(f)=a,\ \mu(g)=b,\nu=\mu^{-1}, donc f=ν⁡(a),g=ν⁡(b)f=\nu(a),g=\nu(b). On obtient :

I​a⋅I​b+I​μ​(ν⁡(a)​ν​(b))=I​μ​(I​a⋅ν⁡(b)+ν⁡(a)​I​b).Ia\cdot Ib+I\mu(\nu(a)\nu(b))=I\mu(Ia\cdot\nu(b)+\nu(a)Ib)\ .

On multiplie les deux côtés par ν​D\nu D (en prenant en compte le fait que D​I=DI=\ id) :

ν⁡(a​I​b+I​a⋅b)+ν⁡(a)​ν​(b)=I​a⋅ν⁡(b)+ν⁡(a)​I​b.\nu(aIb+Ia\cdot b)+\nu(a)\nu(b)=Ia\cdot\nu(b)+\nu(a)Ib\ .

Ensuite, on pose I​a=α,I​b=βIa=\alpha,\ Ib=\beta, donc a=D​α,b=D​βa=D\alpha,\ b=D\beta :

ν​D​(α​β)+ν​D​(α)​ν​D​(β)=α​ν​D​(β)+ν​D​(α)​β.\nu D(\alpha\beta)+\nu D(\alpha)\nu D(\beta)=\alpha\nu D(\beta)+\nu D(\alpha)\beta\ .

Il s’en suit que si l’on pose κ=1−ν​D\kappa=1-\nu D, alors

κ⁡(α​β)=κ⁡(α)​κ​(β).\kappa(\alpha\beta)=\kappa(\alpha)\kappa(\beta)\ . (4.5.1)

Il est clair que κ⁡(1)=1\kappa(1)=1.

4.6. Maintenant supposons que notre algèbre AA est l’anneau de polynômes A=ℝ⁡[x]A={\mathbb{R}}[x]. L’identité (4.5.1) implique que κ\kappa est un automorphisme de AA, donc il est de la forme κ⁡(x)=E​x+F\kappa(x)=Ex+F.

De plus, on impose une condition de normalisation

B⁡(1)=x,B(1)=x, (4.6.1)

d’où I​μ​(1)=xI\mu(1)=x, donc μ⁡(1)=1\mu(1)=1, donc ν⁡(1)=1\nu(1)=1, d’où

κ⁡(x)=(1−ν​D)​(x)=x−1.\kappa(x)=(1-\nu D)(x)=x-1\ .

Il vient que κ=e−D\kappa=e^{-D}, d’où ν​D=1−e−D\nu D=1-e^{-D}, ν=(1−e−D)​D−1\nu=(1-e^{-D})D^{-1}, donc

μ⁡(D)=D1−e−D,\mu(D)=\frac{D}{1-e^{-D}},

comme attendue. Donc

B=I​D1−e−D.B=\frac{ID}{1-e^{-D}}\ . (4.6.2)

4.7. Explicitement, on a :

I​D1−e−D=I+I​D2+∑p=1∞b2​p(2​p)!​I​D2​p.\frac{ID}{1-e^{-D}}=I+\frac{ID}{2}+\sum_{p=1}^{\infty}\ \frac{b_{2p}}{(2p)!}ID^{2p}\ .

Maintenant, pour f⁡(x)∈ℝ⁡[x]f(x)\in{\mathbb{R}}[x] on a

I​D​(f)​(x)=f⁡(x)−f⁡(0),ID(f)(x)=f(x)-f(0),

donc

I​D1−e−D​(f)​(x)=∫0nf⁡(t)​𝑑t+12​(f⁡(x)−f⁡(0))+∑p=1∞b2​p(2​p)!​(f(2​p−1)​(x)−f(2​p−1)​(0)).\frac{ID}{1-e^{-D}}(f)(x)=\int_{0}^{n}f(t)dt+\frac{1}{2}(f(x)-f(0))+\sum_{p=1}^{\infty}\ \frac{b_{2p}}{(2p)!}(f^{(2p-1)}(x)-f^{(2p-1)}(0))\ .

On a montré que cet opérateur vérifie (RB) et (4.6.1), or, il n’existe qu’un seul opérateur de la sorte (l’unicité se voit tout de suite par récurrence), celui qui à f∈ℝ⁡[x]f\in{\mathbb{R}}[x] fait correspondre B⁡(f)∈ℝ⁡[x]B(f)\in{\mathbb{R}}[x] tel que B⁡(f)​(n)=∑i=1nf⁡(i)B(f)(n)=\sum_{i=1}^{n}f(i).

Il vient le

4.8. Théorème (Euler - Maclaurin). Pour tout f∈ℝ⁡[x]f\in{\mathbb{R}}[x] et n∈ℕn\in{\mathbb{N}} on a

f⁡(1)+f⁡(2)+…+f⁡(n)f(1)+f(2)+\ldots+f(n)
=∫0nf⁡(t)​𝑑t+12​(f⁡(n)−f⁡(0))+∑p=1∞b2​p(2​p)!​(f(2​p−1)​(n)−f(2​p−1)​(0)).=\int_{0}^{n}f(t)dt+\frac{1}{2}(f(n)-f(0))+\sum_{p=1}^{\infty}\ \frac{b_{2p}}{(2p)!}(f^{(2p-1)}(n)-f^{(2p-1)}(0))\ .

En l’appliquant à f⁡(x)=xrf(x)=x^{r}, on obtient

1r+2r+…+nr=Sr​(n),1^{r}+2^{r}+\ldots+n^{r}=S_{r}(n),

où le polynôme Sr​(x)S_{r}(x) est défini par

Sr​(x)=xr+1r+1+xr2+∑1≤p<(r+1)/2(r2​p−1)​b2​p2​p​xr−2​p+1.S_{r}(x)=\frac{x^{r+1}}{r+1}+\frac{x^{r}}{2}+\sum_{1\leq p<(r+1)/2}\ \binom{r}{2p-1}\frac{b_{2p}}{2p}x^{r-2p+1}\ .

4.9. Appliquons (RB) à f=1,g=xrf=1,\ g=x^{r} :

B⁡(xr)+x​B​(xr)=B⁡(xr+1+B⁡(xr)),B(x^{r})+xB(x^{r})=B(x^{r+1}+B(x^{r})),

i.e.

B⁡(xr+1)=(x+1)​B​(xr)−B⁡(B⁡(xr)).B(x^{r+1})=(x+1)B(x^{r})-B(B(x^{r}))\ .

Cette identité est équivalente à une identité classique pour les nombres de Bernoulli :

(2n+1)b2​n=−∑p=1n−1(2​n2​p)b2​pb2​n−2​p,(2n+1)b_{2n}=-\sum_{p=1}^{n-1}\ \binom{2n}{2p}b_{2p}b_{2n-2p},

cf. [Bo], Ch. VI, §2, Exercice 2) ; [R] (c’est le premier article publié de Ramanujan).

Bibliographie

[B] Jacob Bernoulli, Ars conjectandi. Bâle, 1713. (Dans : Die Werke von Jacob Bernoulli, Band 3, Birkhäuser Verlag Basel, 1975.)

[Bo] N.Bourbaki, Fonctions d’une variable réelle. Hermann, Paris, 1961.

[R] S.Ramanujan, Some properties of Bernoulli’s numbers, J. Ind. Math. Soc., III, 1911, 219 - 234. (Dans : Collected papers, AMS Chelsea, 2000, pp. 1 - 14.)

[Ro] G.-C. Rota, Baxter operators, an introduction. Dans : Gian-Carlo Rota on combinatorics, Contemp. Mathematicians, Birkhäuser, 1995, pp. 504-512.

Deuxième Partie

UNE FORMULE DE RAMANUJAN

§1. Fonction η\eta de Dedekind

1.1. Il semble que Riemann ait lu assez attentivement les Fundamenta de Jacobi. Dans les papiers de Riemann, on a trouvé un Additamentum ad §um{}^{\text{um}} 40 de ”Fundamenta”, [R]. Richard Dedekind a écrit un commentaire sur ces fragments, [D], où il introduit la fonction η⁡(τ)\eta(\tau) :

η⁡(τ)=q1/24​∏n=1∞(1−qn),q=e2​π​i​τ,\eta(\tau)=q^{1/24}\prod_{n=1}^{\infty}\ (1-q^{n}),\ q=e^{2\pi i\tau}, (1.1.1)

où |q|<1|q|<1, i.e. ℑ⁡τ>0\Im\tau>0, et étudie sa loi de transformation par rapport aux transformations de Moebius τ↦(a​τ+b)/(c​τ+d)\tau\mapsto(a\tau+b)/(c\tau+d). Le théorème suivant en est un cas particulier.

1.2. Théorème. La fonction η⁡(τ)\eta(\tau) satisfait l’équation

η(−1/τ)=τ/iη(τ).\eta(-1/\tau)=\sqrt{\tau/i}\eta(\tau)\ . (1.2.1)

Démonstration, d’après Carl Ludwig Siegel, [S]. En prenant le logarithme naturel,

π​i​τ12−logη(τ)=−∑n=1∞log(1−qn)=∑n,m=1∞qn​mm=∑m=1∞1m⁡(q−m−1).\frac{\pi i\tau}{12}-\log\eta(\tau)=-\sum_{n=1}^{\infty}\ \log(1-q^{n})=\sum_{n,m=1}^{\infty}\ \frac{q^{nm}}{m}=\sum_{m=1}^{\infty}\ \frac{1}{m(q^{-m}-1)}\ .

Prenons le logarithme de (1.2.1) :

logη(−1/τ)=12log(τ/i)+logη(τ),\log\eta(-1/\tau)=\frac{1}{2}\log(\tau/i)+\log\eta(\tau),

ou

π​i​τ12−logη(τ)=−π​i​τ−112−logη(−1/τ)+12log(τ/i)+π​i​(τ+τ−1)12.\frac{\pi i\tau}{12}-\log\eta(\tau)=-\frac{\pi i\tau^{-1}}{12}-\log\eta(-1/\tau)+\frac{1}{2}\log(\tau/i)+\frac{\pi i(\tau+\tau^{-1})}{12}\ .

Donc (1.2.1) est équivalente à :

12​log⁡(τ/i)+π​i​(τ+τ−1)12=∑m=1∞1m​(1e−2​π​i​m​τ−1−1e2​π​i​m/τ−1).\frac{1}{2}\log(\tau/i)+\frac{\pi i(\tau+\tau^{-1})}{12}=\sum_{m=1}^{\infty}\ \frac{1}{m}\biggl(\frac{1}{e^{-2\pi im\tau}-1}-\frac{1}{e^{2\pi im/\tau}-1}\biggr)\ . (1.2.2)

1.3. Une fonction intéressante : cot⁡z\cot z. On pose y=ei​zy=e^{iz}. Alors :

cotz=cos⁡zsin⁡z=−(y−1+y)/2(y−1−y)/2​i=−i⋅y−1+yy−1−y=i⋅y+y−1y−y−1\cot z=\frac{\cos z}{\sin z}=-\frac{(y^{-1}+y)/2}{(y^{-1}-y)/2i}=-i\cdot\frac{y^{-1}+y}{y^{-1}-y}=i\cdot\frac{y+y^{-1}}{y-y^{-1}}
=−i⋅(1+2y−2−1)=i⋅(1+2y2−1).=-i\cdot\biggl(1+\frac{2}{y^{-2}-1}\biggr)=i\cdot\biggl(1+\frac{2}{y^{2}-1}\biggr)\ . (1.3.1)

Donc limy→0cot⁡z=−i\lim_{y\rightarrow 0}\cot z=-i et limy→∞cot⁡z=i\lim_{y\rightarrow\infty}\cot z=i. De là :

limn→∞cot⁡((n+1/2)​z)=−i​si​ℑ⁡z>0\lim_{n\rightarrow\infty}\cot((n+1/2)z)=-i\ \text{si}\ \Im z>0 (1.3.2​a)

et

limn→∞cot⁡((n+1/2)​z)=i​si​ℑ⁡z<0.\lim_{n\rightarrow\infty}\cot((n+1/2)z)=i\ \text{si}\ \Im z<0\ . (1.3.2​b)

1.4. On pose f⁡(z)=cot⁡z​cot⁡z/τf(z)=\cot z\cot z/\tau et on considère la fonction gn​(z)=z−1​f​(ν​z)g_{n}(z)=z^{-1}f(\nu z) où ν=(n+1/2)​π\nu=(n+1/2)\pi, n=0,1,…n=0,1,\ldots Soit CC le contour du parallelogramme de sommets 1,τ,−1,−τ1,\tau,-1,-\tau.

Quels sont les pôles de gn​(z)g_{n}(z)? On a :

gn​(z)=cos⁡ν​zz​sin⁡ν​z⋅cos⁡ν​z/τsin⁡ν​z/τ.g_{n}(z)=\frac{\cos\nu z}{z\sin\nu z}\cdot\frac{\cos\nu z/\tau}{\sin\nu z/\tau}\ .

Donc on a :

(a) des pôles simples en z=±πm/νz=\pm\pi m/\nu, m=1,2,…m=1,2,\ldots, avec les résidus

resz=±πm/νgn(z)=cot⁡(π​m/τ)π​m;\text{res}_{z=\pm\pi m/\nu}\ g_{n}(z)=\frac{\cot(\pi m/\tau)}{\pi m}\ ;

(b) des pôles simples en z=±πmτ/νz=\pm\pi m\tau/\nu, m=1,2,…m=1,2,\ldots, avec les résidus

resz=±πmτ/νgn(z)=cot⁡(π​m​τ)π​m.\text{res}_{z=\pm\pi m\tau/\nu}\ g_{n}(z)=\frac{\cot(\pi m\tau)}{\pi m}\ .

(c) Enfin, en z=0z=0 on a :

gn​(z)=1z⋅1ν​z⋅τν​z⋅1−ν2​z2/2+…1−ν2​z2/6+…⋅1−ν2​z2/2​τ2+…1−ν2​z2/6​τ2+…g_{n}(z)=\frac{1}{z}\cdot\frac{1}{\nu z}\cdot\frac{\tau}{\nu z}\cdot\frac{1-\nu^{2}z^{2}/2+\ldots}{1-\nu^{2}z^{2}/6+\ldots}\cdot\frac{1-\nu^{2}z^{2}/2\tau^{2}+\ldots}{1-\nu^{2}z^{2}/6\tau^{2}+\ldots}
=τν2​z3⋅(1−ν2​z23+…)⋅(1−ν2​z23​τ2+…)=\frac{\tau}{\nu^{2}z^{3}}\cdot\biggl(1-\frac{\nu^{2}z^{2}}{3}+\ldots\biggr)\cdot\biggl(1-\frac{\nu^{2}z^{2}}{3\tau^{2}}+\ldots\biggr)
=τν2​z3⋅(1−ν2​z23⋅(1+τ−2)+…),=\frac{\tau}{\nu^{2}z^{3}}\cdot\biggl(1-\frac{\nu^{2}z^{2}}{3}\cdot(1+\tau^{-2})+\ldots\biggr),

d’où

resz=0​gn​(z)=−τ+τ−13.\text{res}_{z=0}\ g_{n}(z)=-\frac{\tau+\tau^{-1}}{3}\ .

Par la formule des résidus de Cauchy,

12​π​i​∫Cf⁡(ν​z)​d​zz=−τ+τ−13+2π​∑m=1n1m​(cot⁡π​m​τ+cot⁡π​m/τ).\frac{1}{2\pi i}\int_{C}\ f(\nu z)\frac{dz}{z}=-\frac{\tau+\tau^{-1}}{3}+\frac{2}{\pi}\sum_{m=1}^{n}\ \frac{1}{m}(\cot\pi m\tau+\cot\pi m/\tau)\ .

On remarque que

cot⁡π​m​τ+cot⁡π​m/τ=−2​i​(1e−2​π​i​m​τ−1−1e2​π​i​m/τ−1),\cot\pi m\tau+\cot\pi m/\tau=-2i\biggl(\frac{1}{e^{-2\pi im\tau}-1}-\frac{1}{e^{2\pi im/\tau}-1}\biggr),

cf. (1.3.1), d’où

∫Cf⁡(ν​z)​d​zz=−2​π​i​(τ+τ−1)3+8​∑m=1n1m​(1e−2​π​i​m​τ−1−1e2​π​i​m/τ−1).\int_{C}\ f(\nu z)\frac{dz}{z}=-\frac{2\pi i(\tau+\tau^{-1})}{3}+8\sum_{m=1}^{n}\ \frac{1}{m}\biggl(\frac{1}{e^{-2\pi im\tau}-1}-\frac{1}{e^{2\pi im/\tau}-1}\biggr)\ . (1.4.1)

1.5. Maintenant faisons tendre nn à l’infini dans (1.4.1). Soit ℓ1={ℑz=0}\ell_{1}=\{\Im z=0\} et ℓ2\ell_{2} la droite qui passe par 00 et τ\tau. D’après (1.3.2a,b),

limn→∞cot⁡ν​z=−i\lim_{n\rightarrow\infty}\cot\nu z=-i si zz est au-dessus de ℓ1\ell_{1} ; limn→∞cot⁡ν​z=i\lim_{n\rightarrow\infty}\cot\nu z=i si zz est au-dessous de ℓ1\ell_{1} et

limn→∞cot⁡ν​z/τ=i\lim_{n\rightarrow\infty}\cot\nu z/\tau=i si zz est à droite de ℓ2\ell_{2} ; limn→∞cot⁡ν​z/τ=−i\lim_{n\rightarrow\infty}\cot\nu z/\tau=-i si zz est à gauche de ℓ2\ell_{2}.

Il s’en suit que sur le côté (1,τ)(1,\tau) de CC (sans les sommets) la valeur limite limn→∞cotνzcotνz/τ=−i⋅i=1\lim_{n\rightarrow\infty}\cot\nu z\cot\nu z/\tau=-i\cdot i=1.

De même, sur les côtés (τ,−1)(\tau,-1), (−1,−τ)(-1,-\tau) et (−τ,1)(-\tau,1) les valeurs limites sont −1,1,−1-1,1,-1.

De là,

limn→∞∫Cf(νz)d​zz=(∫1τ−∫τ−1+∫−1−τ−∫−τ1)d​zz\lim_{n\rightarrow\infty}\int_{C}\ f(\nu z)\frac{dz}{z}=\biggl(\int_{1}^{\tau}-\int_{\tau}^{-1}+\int_{-1}^{-\tau}-\int_{-\tau}^{1}\biggr)\frac{dz}{z}
=log⁡τ−π+log⁡τ+log⁡(−τ)−π−2​π+log⁡(−τ)=4​log​τ−2​π=4​log⁡(τ/i).=\log\tau-\pi+\log\tau+\log(-\tau)-\pi-2\pi+\log(-\tau)=4\log\tau-2\pi=4\log(\tau/i)\ . (1.5.1)

Donc en passant à la limite n→∞n\rightarrow\infty dans (1.4.1), on obtient :

4​log⁡(τ/i)+2​π​i​(τ+τ−1)3=8​∑m=1n1m​(1e−2​π​i​m​τ−1−1e2​π​i​m/τ−1).4\log(\tau/i)+\frac{2\pi i(\tau+\tau^{-1})}{3}=8\sum_{m=1}^{n}\ \frac{1}{m}\biggl(\frac{1}{e^{-2\pi im\tau}-1}-\frac{1}{e^{2\pi im/\tau}-1}\biggr)\ .

En divisant par 88, on obtient la formule cherchée (1.2.2), QED.

§2. Une formule de Schlömilch

2.1. Théorème, [Sch], [Ram].

∑n=1∞ne2​π​n−1=124−18​π.\sum_{n=1}^{\infty}\ \frac{n}{e^{2\pi n}-1}=\frac{1}{24}-\frac{1}{8\pi}\ . (2.1.1)

2.2. Démonstration de Srinivasa Ramanujan, [Ram], (18), p. 32. On prend τ=i​a\tau=ia dans (1.2.1), où aa est un nombre réel, a>0a>0 :

e−π/12a∏n=1∞(1−e−2πn/a)=a⋅e−πa/12∏n=1∞(1−e−2​π​n​a).e^{-\pi/12a}\prod_{n=1}^{\infty}\ (1-e^{-2\pi n/a})=\sqrt{a}\cdot e^{-\pi a/12}\prod_{n=1}^{\infty}\ (1-e^{-2\pi na})\ .

En prenant le logarithme,

−π12​a+∑n=1∞log(1−e−2πn/a)=log⁡a2−π​a12+∑n=1∞log(1−e−2​π​n​a).-\frac{\pi}{12a}+\sum_{n=1}^{\infty}\ \log(1-e^{-2\pi n/a})=\frac{\log a}{2}-\frac{\pi a}{12}+\sum_{n=1}^{\infty}\ \log(1-e^{-2\pi na})\ .

En prenant la dérivée,

π12​a2−∑n=1∞(2πn/a2)⋅e−2πn/a1−e−2πn/a=12​a−π12+∑n=1∞2πne−2πn/a1−e−2​π​n​a,\frac{\pi}{12a^{2}}-\sum_{n=1}^{\infty}\ \frac{(2\pi n/a^{2})\cdot e^{-2\pi n/a}}{1-e^{-2\pi n/a}}=\frac{1}{2a}-\frac{\pi}{12}+\sum_{n=1}^{\infty}\ \frac{2\pi ne^{-2\pi n/a}}{1-e^{-2\pi na}},

ou bien

π12​(a−2+1)−12​a=2​π​∑n=1∞n⋅(a−2e2​π​n/a−1+1e2​π​n​a−1).\frac{\pi}{12}(a^{-2}+1)-\frac{1}{2a}=2\pi\sum_{n=1}^{\infty}\ n\cdot\biggl(\frac{a^{-2}}{e^{2\pi n/a}-1}+\frac{1}{e^{2\pi na}-1}\biggr)\ . (2.2.1)

Sous une forme plus symétrique,

π⁡(a−1+a)12−12=2​π​∑n=1∞(n/ae2​π​n/a−1+n​ae2​π​n​a−1).\frac{\pi(a^{-1}+a)}{12}-\frac{1}{2}=2\pi\sum_{n=1}^{\infty}\ \biggl(\frac{n/a}{e^{2\pi n/a}-1}+\frac{na}{e^{2\pi na}-1}\biggr)\ . (2.2.2)

En posant a=1a=1, on arrive à (2.1.1).

§3. Développements eulériens de sin\sin et de cot\cot

3.1. On suit Bourbaki, [B], Chapitre VI, §2.

Lemme. On a pour n∈ℤn\in{\mathbb{Z}}, n>0n>0 :

sin⁡n​z=2n−1​∏k=0n−1sin⁡(z+k​π/n).\sin nz=2^{n-1}\prod_{k=0}^{n-1}\ \sin(z+k\pi/n)\ .

En effet,

sin⁡n​z=12​i​(ei​n​z−e−i​n​z)=e−i​n​z2​i​(e2​i​n​z−1)\sin nz=\frac{1}{2i}(e^{inz}-e^{-inz})=\frac{e^{-inz}}{2i}(e^{2inz}-1)
=e−i​n​z2​i∏p=0n−1(e2​i​z−e−2πip/n)=12​i∏p=0n−1(ei​z−e−i​z−2​π​i​p/n)=\frac{e^{-inz}}{2i}\prod_{p=0}^{n-1}(e^{2iz}-e^{-2\pi ip/n})=\frac{1}{2i}\prod_{p=0}^{n-1}(e^{iz}-e^{-iz-2\pi ip/n})
=(2i)n−1∏p=0n−1e−πip/n∏p=0n−1ei​z+π​i​p/n−e−i​z−π​i​p/n2​i.=(2i)^{n-1}\prod_{p=0}^{n-1}e^{-\pi ip/n}\prod_{p=0}^{n-1}\frac{e^{iz+\pi ip/n}-e^{-iz-\pi ip/n}}{2i}\ .

Or,

(2i)n−1∏p=0n−1e−πip/n=(2i)n−1e−πi/n⋅∑p=0n−1p=(2i)n−1e−πi(n−1)/2=2n−1,(2i)^{n-1}\prod_{p=0}^{n-1}e^{-\pi ip/n}=(2i)^{n-1}e^{-\pi i/n\cdot\sum_{p=0}^{n-1}p}=(2i)^{n-1}e^{-\pi i(n-1)/2}=2^{n-1},

d’où l’assertion.

3.2. En divisant par sin⁡z\sin z et en faisant tendre zz vers 00, on obtient

∏p=0n−1sin⁡(p​π/n)=n​21−n.\prod_{p=0}^{n-1}\ \sin(p\pi/n)=n2^{1-n}\ .

3.3. Soit n=2​m+1n=2m+1 impair. On a : sin⁡(n⁡(z+π/2))=sin⁡(n​z+π/2+m​π)=(−1)m​cos⁡n​z\sin(n(z+\pi/2))=\sin(nz+\pi/2+m\pi)=(-1)^{m}\cos nz, d’où, en remplaçant zz par z+π/2z+\pi/2 dans 3.1,

cos⁡n​z=(−1)m​2n−1​∏p=0n−1cos⁡(z+p​π/n),\cos nz=(-1)^{m}2^{n-1}\prod_{p=0}^{n-1}\ \cos(z+p\pi/n),

donc

cot⁡n​z=(−1)m​2n−1​∏p=0n−1cot⁡(z+p​π/n),\cot nz=(-1)^{m}2^{n-1}\prod_{p=0}^{n-1}\ \cot(z+p\pi/n),

que l’on peut réécrire comme

cot⁡n​z=(−1)m​2n−1​∏p=−mmcot⁡(z−p​π/n).\cot nz=(-1)^{m}2^{n-1}\prod_{p=-m}^{m}\ \cot(z-p\pi/n)\ . (3.3.1)

3.4. On a :

cot⁡(a+b)=cos⁡(a+b)sin⁡(a+b)=cos⁡a​cos⁡b−sin⁡a​sin⁡bsin⁡a​cos⁡b+cos⁡a​sin⁡b\cot(a+b)=\frac{\cos(a+b)}{\sin(a+b)}=\frac{\cos a\cos b-\sin a\sin b}{\sin a\cos b+\cos a\sin b}
=1−tan⁡a​tan⁡btan⁡a+tan⁡b.=\frac{1-\tan a\tan b}{\tan a+\tan b}\ .

Donc

cot⁡n​z=(−1)m​2n−1​∏p=−mm1+tan⁡z​tan⁡(p​π/n)tan⁡z−tan⁡(p​π/n).\cot nz=(-1)^{m}2^{n-1}\prod_{p=-m}^{m}\ \frac{1+\tan z\tan(p\pi/n)}{\tan z-\tan(p\pi/n)}\ .

Ceci est une fraction rationelle dont le numérateur est de degré n−1n-1 en u=tan⁡zu=\tan z et le dénominateur est de degré nn, ayant les racines simples. Il s’en suit qu’on peut écrire une décomposition en éléments simples :

cot⁡n​z=∑p=−mmapu−tan⁡(p​π/n)\cot nz=\sum_{p=-m}^{m}\ \frac{a_{p}}{u-\tan(p\pi/n)}

avec

ap=limz→p​π/ncot⁡n​z⋅(tan⁡z−tan⁡(p​π/n))a_{p}=\lim_{z\rightarrow p\pi/n}\cot nz\cdot(\tan z-\tan(p\pi/n))
=limz→p​π/ncos⁡n​zsin⁡n​z⋅sin⁡(z−p​π/n)cos⁡z​cos⁡(p​π/n)=\lim_{z\rightarrow p\pi/n}\frac{\cos nz}{\sin nz}\cdot\frac{\sin(z-p\pi/n)}{\cos z\cos(p\pi/n)}
=1cos2⁡(p​π/n)​limh→0cos⁡(n​h+p​π)​sin⁡hsin⁡(n​h+p​π)=1cos2⁡(p​π/n)​limh→0(−1)p​sin⁡h(−1)p​sin⁡n​h=\frac{1}{\cos^{2}(p\pi/n)}\lim_{h\rightarrow 0}\frac{\cos(nh+p\pi)\sin h}{\sin(nh+p\pi)}=\frac{1}{\cos^{2}(p\pi/n)}\lim_{h\rightarrow 0}\frac{(-1)^{p}\sin h}{(-1)^{p}\sin nh}
=1n​cos2⁡(p​π/n).=\frac{1}{n\cos^{2}(p\pi/n)}\ .

Donc

cot⁡n​z=∑p=−mm1n​cos2⁡(p​π/n)​(tan⁡z−tan⁡(p​π/n)).\cot nz=\sum_{p=-m}^{m}\ \frac{1}{n\cos^{2}(p\pi/n)(\tan z-\tan(p\pi/n))}\ .

En remplaçant zz par z/nz/n,

cot⁡z=∑p=−mm1n​cos2⁡(p​π/n)​(tan⁡(z/n)−tan⁡(p​π/n))\cot z=\sum_{p=-m}^{m}\ \frac{1}{n\cos^{2}(p\pi/n)(\tan(z/n)-\tan(p\pi/n))}
=1n​tan⁡(z/n)+∑p=1m1n​cos2⁡(p​π/n)⋅2​tan⁡(z/n)tan2⁡(z/n)−tan2⁡(p​π/n)=\frac{1}{n\tan(z/n)}+\sum_{p=1}^{m}\frac{1}{n\cos^{2}(p\pi/n)}\cdot\frac{2\tan(z/n)}{\tan^{2}(z/n)-\tan^{2}(p\pi/n)}
=1n​tan⁡(z/n)+∑p=1m⋅2​n​tan⁡(z/n)cos2⁡(p​π/n)​(n​tan⁡(z/n))2−(n​sin⁡(p​π/n))2.=\frac{1}{n\tan(z/n)}+\sum_{p=1}^{m}\ \cdot\frac{2n\tan(z/n)}{\cos^{2}(p\pi/n)(n\tan(z/n))^{2}-(n\sin(p\pi/n))^{2}}\ .

On a donc démontré le

3.5. Théorème. Pour tout n=2​m+1n=2m+1 impair

cotz=1n​tan⁡(z/n)+∑p=1m⋅2​n​tan⁡(z/n)cos2⁡(p​π/n)​(n​tan⁡(z/n))2−(n​sin⁡(p​π/n))2.\cot z=\frac{1}{n\tan(z/n)}+\sum_{p=1}^{m}\ \cdot\frac{2n\tan(z/n)}{\cos^{2}(p\pi/n)(n\tan(z/n))^{2}-(n\sin(p\pi/n))^{2}}\ .

En faisant m→∞m\rightarrow\infty, on arrive à :

3.6. Théorème.

cot⁡z=1z+∑p=1∞2​zz2−p2​π2.\cot z=\frac{1}{z}+\sum_{p=1}^{\infty}\ \frac{2z}{z^{2}-p^{2}\pi^{2}}\ .

3.7. Revenons au développement de sinus 3.1. Supposons toujours que n=2​m+1n=2m+1 est impair. Alors 3.1 peut s’écrire

sin⁡n​z=(−1)m​2n−1​∏p=−mmsin⁡(z−p​π/n)\sin nz=(-1)^{m}2^{n-1}\prod_{p=-m}^{m}\ \sin(z-p\pi/n)
=(−1)m​2n−1​sin⁡z​∏p=1msin⁡(z−p​π/n)​sin⁡(z+p​π/n).=(-1)^{m}2^{n-1}\sin z\prod_{p=1}^{m}\ \sin(z-p\pi/n)\sin(z+p\pi/n)\ .

On vérifie aisément la formule suivante :

sin2⁡(a+b)−sin2⁡(a−b)=sin⁡2​a​sin⁡2​b,\sin^{2}(a+b)-\sin^{2}(a-b)=\sin 2a\sin 2b,

d’où

sin⁡a​sin⁡b=sin2⁡((a+b)/2)−sin2⁡((a−b)/2).\sin a\sin b=\sin^{2}((a+b)/2)-\sin^{2}((a-b)/2)\ .

Il s’en suit,

sin⁡(z−p​π/n)​sin⁡(z+p​π/n)=sin2⁡z−sin2⁡(p​π/n),\sin(z-p\pi/n)\sin(z+p\pi/n)=\sin^{2}z-\sin^{2}(p\pi/n),

d’où

sin⁡n​z=2n−1​sin⁡z​∏p=1m(sin2⁡(p​π/n)−sin2⁡z).\sin nz=2^{n-1}\sin z\prod_{p=1}^{m}\ (\sin^{2}(p\pi/n)-\sin^{2}z)\ .

Or, d’après 3.2,

∏p=1msin2⁡(p​π/n)=n2n−1,\prod_{p=1}^{m}\ \sin^{2}(p\pi/n)=\frac{n}{2^{n-1}},

d’où

sin⁡n​z=n​sin⁡z​∏p=1m(1−(sin2⁡z/sin2⁡(p​π/n))).\sin nz=n\sin z\prod_{p=1}^{m}\ (1-(\sin^{2}z/\sin^{2}(p\pi/n)))\ .

En remplaçant zz par z/nz/n, on arrive au

3.8 Théorème. Si n=2​m+1n=2m+1 est impair alors

sin⁡z=n​sin⁡(z/n)​∏k=1m(1−sin2⁡(z/n)sin2⁡(k​π/n)).\sin z=n\sin(z/n)\prod_{k=1}^{m}\ \biggl(1-\frac{\sin^{2}(z/n)}{\sin^{2}(k\pi/n)}\biggr)\ .

Maintenant si l’on fait tendre mm vers l’infini, on obtient le

3.9. Théorème.

sin⁡z=z⋅∏p=1∞(1−z2p2​π2).\sin z=z\cdot\prod_{p=1}^{\infty}\biggl(1-\frac{z^{2}}{p^{2}\pi^{2}}\biggr)\ .

(Convergence uniforme dans des sous-ensembles compacts.)

Application aux nombres de Bernoulli

3.10. On a :

cot(iz/2)=i⋅e−z+eze−z−ez=−i⋅ez+1ez−1,\cot(iz/2)=i\cdot\frac{e^{-z}+e^{z}}{e^{-z}-e^{z}}=-i\cdot\frac{e^{z}+1}{e^{z}-1},

d’où :

zez−1=z2⋅(−1+ez+1ez−1)=−z2+i​z2​cot⁡(i​z/2).\frac{z}{e^{z}-1}=\frac{z}{2}\cdot\biggl(-1+\frac{e^{z}+1}{e^{z}-1}\biggr)=-\frac{z}{2}+\frac{iz}{2}\cot(iz/2)\ .

On rappelle que les nombres de Bernoulli sont définis par :

zez−1=1−z2+∑n=1∞b2​n​z2​n(2​n)!.\frac{z}{e^{z}-1}=1-\frac{z}{2}+\sum_{n=1}^{\infty}\ b_{2n}\frac{z^{2n}}{(2n)!}\ .

3.11. Le développement de cot\cot nous dit :

cot⁡z−1z=∑n=1∞2​zz2−n2​π2.\cot z-\frac{1}{z}=\sum_{n=1}^{\infty}\ \frac{2z}{z^{2}-n^{2}\pi^{2}}\ .

Maintenant :

2​zz2−n2​π2=−2​zn2​π2⋅11−z2/n2​π2=−2​zn2​π2⋅∑k=0∞z2​kn2​k​π2​k\frac{2z}{z^{2}-n^{2}\pi^{2}}=-\frac{2z}{n^{2}\pi^{2}}\cdot\frac{1}{1-z^{2}/n^{2}\pi^{2}}=-\frac{2z}{n^{2}\pi^{2}}\cdot\sum_{k=0}^{\infty}\ \frac{z^{2k}}{n^{2k}\pi^{2k}}
=−2∑k=1∞z2​k−1n2​k​π2​k=-2\sum_{k=1}^{\infty}\ \frac{z^{2k-1}}{n^{2k}\pi^{2k}}

(|z|<π|z|<\pi). En échangeant l’ordre de sommations, il s’en suit :

cot⁡z=1z−2​∑k=1∞S2​kπ2​k​z2​k−1,\cot z=\frac{1}{z}-2\sum_{k=1}^{\infty}\ \frac{S_{2k}}{\pi^{2k}}z^{2k-1},

où

Sk=∑n=1∞1nk.S_{k}=\sum_{n=1}^{\infty}\ \frac{1}{n^{k}}\ .

Donc

zez−1=−z2+i​z2⋅(2i​z+2​∑k=1∞S2​kπ2​k​(−1)k​i​z2​k−122​k−1)\frac{z}{e^{z}-1}=-\frac{z}{2}+\frac{iz}{2}\cdot\biggl(\frac{2}{iz}+2\sum_{k=1}^{\infty}\ \frac{S_{2k}}{\pi^{2k}}(-1)^{k}i\frac{z^{2k-1}}{2^{2k-1}}\biggr)
=1−z2+∑k=1∞(−1)k−1​S2​k22​k−1​π2​k​z2​k.=1-\frac{z}{2}+\sum_{k=1}^{\infty}\ (-1)^{k-1}\frac{S_{2k}}{2^{2k-1}\pi^{2k}}z^{2k}\ .

3.12. En comparant avec 3.10,

b2​n=(−1)n−1​(2​n)!​2​S2​n(2​π)2​n,b_{2n}=(-1)^{n-1}(2n)!\frac{2S_{2n}}{(2\pi)^{2n}},

ou

S2​n=(−1)n−1​(2​π)2​n2​(2​n)!​b2​n,S_{2n}=(-1)^{n-1}\frac{(2\pi)^{2n}}{2(2n)!}b_{2n},

n≥1n\geq 1.

§4. Une formule de Ramanujan

4.1. On agit à la Eisenstein. On suit [A], Chapitre II, no. 10. Commençons par le développement de cot\cot :

π​cot⁡π​u=1u+∑m∈ℤ,m≠0(1u+m−1m)\pi\cot\pi u=\frac{1}{u}+\sum_{m\in{\mathbb{Z}},m\neq 0}\ \biggl(\frac{1}{u+m}-\frac{1}{m}\biggr)
=1u+∑m=1∞(1u+m+1u−m).=\frac{1}{u}+\sum_{m=1}^{\infty}\ \biggl(\frac{1}{u+m}+\frac{1}{u-m}\biggr)\ .

On pose w=e2​π​i​uw=e^{2\pi iu} ; alors

cot⁡π​u=i​w+1w−1=i⋅(1+2w−1)=−i+2​i​∑n=1∞wn,\cot\pi u=i\frac{w+1}{w-1}=i\cdot\biggl(1+\frac{2}{w-1}\biggr)=-i+2i\sum_{n=1}^{\infty}\ w^{n},

si |w|<1|w|<1, i.e. ℑ⁡u>0\Im u>0. Il s’en suit,

1u+∑m=1∞(1u+m+1u−m)=−π​i−2​π​i​∑n=1∞wn.\frac{1}{u}+\sum_{m=1}^{\infty}\ \biggl(\frac{1}{u+m}+\frac{1}{u-m}\biggr)=-\pi i-2\pi i\sum_{n=1}^{\infty}\ w^{n}\ .

4.2. On dérive pp fois par rapport à uu ; puisque (d/d​u)p​(w)=(2​π​i)p​w(d/du)^{p}(w)=(2\pi i)^{p}w, on a :

(−1)pp!∑m=−∞∞1(u+m)p+1=−(2πi)p+1∑k=1∞kpwk.(-1)^{p}p!\sum_{m=-\infty}^{\infty}\ \frac{1}{(u+m)^{p+1}}=-(2\pi i)^{p+1}\sum_{k=1}^{\infty}\ k^{p}w^{k}\ .

On pose u=n​τu=n\tau, n>0,ℑ⁡τ>0n>0,\ \Im\tau>0,

(−1)pp!∑m=−∞∞1(m+n​τ)p+1=−(2πi)p+1∑k=1∞kpe2​k​n​π​i​τ(-1)^{p}p!\sum_{m=-\infty}^{\infty}\ \frac{1}{(m+n\tau)^{p+1}}=-(2\pi i)^{p+1}\sum_{k=1}^{\infty}\ k^{p}e^{2kn\pi i\tau}

et l’on réalise la somme sur nn :

(−1)pp!∑n=1∞∑m=−∞∞1(m+n​τ)p+1=−(2πi)p+1∑k=1∞kpe2​k​π​i​τ1−e2​k​π​i​τ(-1)^{p}p!\sum_{n=1}^{\infty}\sum_{m=-\infty}^{\infty}\ \frac{1}{(m+n\tau)^{p+1}}=-(2\pi i)^{p+1}\sum_{k=1}^{\infty}\ k^{p}\frac{e^{2k\pi i\tau}}{1-e^{2k\pi i\tau}} (4.2.1)

(attention : on a changé l’ordre des sommations à droite.)

4.3. Maintenant supposons que p=2​l−1p=2l-1 est impair et p≥2p\geq 2 (i.e. l≥2l\geq 2). On peut alors réécrire (4.2.1) :

12​∑m,n′1(m+n​τ)2​l−∑m=1∞1m2​l=(2​π​i)2​l(2​l−1)!​∑k=1∞k2​l−1​e2​k​π​i​τ1−e2​k​π​i​τ.\frac{1}{2}\sum_{m,n}\ ^{\prime}\frac{1}{(m+n\tau)^{2l}}-\sum_{m=1}^{\infty}\ \frac{1}{m^{2l}}=\frac{(2\pi i)^{2l}}{(2l-1)!}\sum_{k=1}^{\infty}\ \frac{k^{2l-1}e^{2k\pi i\tau}}{1-e^{2k\pi i\tau}}\ .

On utilise la notation

Ek​(τ)=∑m,n′1(m+n​τ)kE_{k}(\tau)=\sum_{m,n}\ ^{\prime}\frac{1}{(m+n\tau)^{k}}

pour les séries d’Eisenstein.

4.4. Considérons le cas spécial τ=i\tau=i :

12​E2​l​(i)−ζ⁡(2​l)=(−1)l​(2​π)2​l(2​l−1)!​∑k=1∞k2​l−1​e−2​k​π1−e−2​k​π\frac{1}{2}E_{2l}(i)-\zeta(2l)=\frac{(-1)^{l}(2\pi)^{2l}}{(2l-1)!}\sum_{k=1}^{\infty}\ \frac{k^{2l-1}e^{-2k\pi}}{1-e^{-2k\pi}}
=(−1)l​(2​π)2​l(2​l−1)!​∑k=1∞k2​l−1e2​k​π−1.=\frac{(-1)^{l}(2\pi)^{2l}}{(2l-1)!}\sum_{k=1}^{\infty}\ \frac{k^{2l-1}}{e^{2k\pi}-1}\ .

On rappelle en revanche que

ζ⁡(2​l)=(−1)l−1​(2​π)2​l2​(2​l)!​b2​l,\zeta(2l)=(-1)^{l-1}\frac{(2\pi)^{2l}}{2(2l)!}b_{2l},

cf. 3.12. Il s’en suit :

∑k=1∞k2​l−1e2​k​π−1=(−1)l​(2​l−1)!2​(2​π)2​l​E2​l​(i)+b2​l4​l.\sum_{k=1}^{\infty}\ \frac{k^{2l-1}}{e^{2k\pi}-1}=(-1)^{l}\frac{(2l-1)!}{2(2\pi)^{2l}}E_{2l}(i)+\frac{b_{2l}}{4l}\ .

4.5. Supposons que l=2​j+1l=2j+1 est impair. Alors

E2​l​(i)=∑m,n′1(m+n​i)2​l=(−i)2​l​∑m,n′1(−m​i+n)2​l=−E2​l​(i),E_{2l}(i)=\sum_{m,n}\ ^{\prime}\frac{1}{(m+ni)^{2l}}=(-i)^{2l}\sum_{m,n}\ ^{\prime}\frac{1}{(-mi+n)^{2l}}=-E_{2l}(i),

donc E2​l​(i)=0E_{2l}(i)=0. Il découle que

∑k=1∞k2​l−1e2​k​π−1=b2​l4​l\sum_{k=1}^{\infty}\ \frac{k^{2l-1}}{e^{2k\pi}-1}=\frac{b_{2l}}{4l}

dans ce cas. Ceci est une formule de Ramanujan.

4.6. En général, on définit les fonctions de Weierstrass :

σ⁡(u)=σ⁡(ω1,ω2,u)=u​∏′(1−uω)​eu/ω+u2/(2​ω2),\sigma(u)=\sigma(\omega_{1},\omega_{2};u)=u\prod\ ^{\prime}\ \biggl(1-\frac{u}{\omega}\biggr)e^{u/\omega+u^{2}/(2\omega^{2})}\ ,

où ω=m​ω1+n​ω2\omega=m\omega_{1}+n\omega_{2} et

∏′=∏(m,n)∈ℤ2−{(0,0)}.\prod\ ^{\prime}=\prod_{(m,n)\in{\mathbb{Z}}^{2}-\{(0,0)\}}\ .

Cette fonction est analogue de sin⁡u\sin u. Ensuite,

ζ⁡(u)=σ′​(u)σ⁡(u)=∑′{1u−ω+1ω+uω2},\zeta(u)=\frac{\sigma^{\prime}(u)}{\sigma(u)}=\sum\ ^{\prime}\ \biggl\{\frac{1}{u-\omega}+\frac{1}{\omega}+\frac{u}{\omega^{2}}\biggr\}\ ,

analogue de cot⁡u\cot u ; et

P⁡(u)=−ζ′​(u)=∑′{1(u−ω)2−1ω2},{P}(u)=-\zeta^{\prime}(u)=\sum\ ^{\prime}\ \biggl\{\frac{1}{(u-\omega)^{2}}-\frac{1}{\omega^{2}}\biggr\}\ ,

analogue de −cosec2​u-\text{cosec}^{2}u. On a alors le développement de Laurent en 00 :

ζ⁡(u)=1u−E4​u3−E6​u5−E8​u7−…,\zeta(u)=\frac{1}{u}-E_{4}u^{3}-E_{6}u^{5}-E_{8}u^{7}-\ldots\ ,

où

En=En​(ω1,ω2)=∑′1ωn.E_{n}=E_{n}(\omega_{1},\omega_{2})=\sum\ ^{\prime}\ \frac{1}{\omega^{n}}\ .

Donc

P⁡(u)=1u2+3​E4​u2+5​E6​u4+7​E8​u6+…{P}(u)=\frac{1}{u^{2}}+3E_{4}u^{2}+5E_{6}u^{4}+7E_{8}u^{6}+\ldots

La fonction P⁡(u){P}(u) satisfait les équations différentielles

P′2​(u)=4​P3​(u)−g2​P​(u)−g3,{P}^{\prime 2}(u)=4{P}^{3}(u)-g_{2}{P}(u)-g_{3}\ ,
P′′​(u)=6​P3​(u)−g3/2,{P}^{\prime\prime}(u)=6{P}^{3}(u)-g_{3}/2\ ,

où

g2=60​E4,g3=140​E6.g_{2}=60E_{4},\ g_{3}=140E_{6}\ .

4.7. Le cas du réseau Gaussien (ω1,ω2)=(1,i)(\omega_{1},\omega_{2})=(1,i) a été traité par Hurwitz, [H]. On considère la fonction de Weierstrass qui satisfait l’équation différentielle

P′2​(u)=4​P3​(u)−4​P​(u),{P}^{\prime 2}(u)=4{P}^{3}(u)-4{P}(u),

donc g2=1g_{2}=1, g3=0g_{3}=0. On introduit la période correspondante :

ω=2​∫01d​x1−x4,\omega=2\int_{0}^{1}\ \frac{dx}{\sqrt{1-x^{4}}},

cf. une définition de π\pi :

π=2​∫01d​x1−x2.\pi=2\int_{0}^{1}\ \frac{dx}{\sqrt{1-x^{2}}}\ .

On définit alors les nombres rationels EnE_{n} par

P⁡(u)=1u2+24​E14⋅u22!+28​E28⋅u66!+…+24​n​En4​n⋅u4​n−2(4​n−2)!+…{P}(u)=\frac{1}{u^{2}}+\frac{2^{4}E_{1}}{4}\cdot\frac{u^{2}}{2!}+\frac{2^{8}E_{2}}{8}\cdot\frac{u^{6}}{6!}+\ldots+\frac{2^{4n}E_{n}}{4n}\cdot\frac{u^{4n-2}}{(4n-2)!}+\ldots

On a E1=1/10E_{1}=1/10 et EnE_{n} satisfait une relation de recurrence

En=3(2​n−3)​(16​n2−1)​∑k=1n−1(4​k−1)​(4​n−4​k−1)​(4​n4​k)​Ek​En−k.E_{n}=\frac{3}{(2n-3)(16n^{2}-1)}\ \sum_{k=1}^{n-1}\ (4k-1)(4n-4k-1)\binom{4n}{4k}E_{k}E_{n-k}\ .

Alors

∑′1(r+i​s)4​n=(2​ω)4​n(4​n)!​En.\sum\ ^{\prime}\ \frac{1}{(r+is)^{4n}}=\frac{(2\omega)^{4n}}{(4n)!}E_{n}\ .

§5. Une intégrale de Legendre

5.1. On rappelle que

tet−1=t2​i​cot⁡t2​i−t2=1−t2+∑n=1∞b2​n​t2​n(2​n)!.\frac{t}{e^{t}-1}=\frac{t}{2i}\cot\frac{t}{2i}-\frac{t}{2}=1-\frac{t}{2}+\sum_{n=1}^{\infty}\ \frac{b_{2n}t^{2n}}{(2n)!}\ .

On peut donc poser b1=−1/2b_{1}=-1/2.

5.2. Théorème (Legendre).

∫0∞sin⁡a​xe2​π​x−1​𝑑x=14​ea+1ea−1−12​a.\int_{0}^{\infty}\ \frac{\sin ax}{e^{2\pi x}-1}dx=\frac{1}{4}\frac{e^{a}+1}{e^{a}-1}-\frac{1}{2a}\ .

On donne deux démonstrations.

5.3. La première démonstration utilise le developpement de cotangent.

On a :

1e2​π​x−1=e−2​π​x​∑n=0∞e−2​π​n​x=∑n=1∞e−2​π​n​x\frac{1}{e^{2\pi x}-1}=e^{-2\pi x}\sum_{n=0}^{\infty}\ e^{-2\pi nx}=\sum_{n=1}^{\infty}\ e^{-2\pi nx}

(x>0x>0), d’où

I:=∫0∞sin⁡a​xe2​π​x−1​𝑑x=∑n=1∞∫0∞sin⁡a​x​e−2​π​n​x​𝑑x.I:=\int_{0}^{\infty}\ \frac{\sin ax}{e^{2\pi x}-1}dx=\sum_{n=1}^{\infty}\ \int_{0}^{\infty}\ \sin ax\ e^{-2\pi nx}dx\ .

Or,

∫0∞sin⁡a​x​e−2​π​n​x​𝑑x=12​i​∫0∞(ei​a​x−e−i​a​x)​e−2​π​n​x​𝑑x,\int_{0}^{\infty}\ \sin ax\ e^{-2\pi nx}dx=\frac{1}{2i}\ \int_{0}^{\infty}\ (e^{iax}-e^{-iax})e^{-2\pi nx}dx\ ,

où

∫0∞ei​a​x−2​π​n​x​𝑑x=1i​a−2​π​n​ei​a​x−2​π​n​x|0∞=12​π​n−i​a=2​π​n+i​aa2+4​π2​n2.\int_{0}^{\infty}\ e^{iax-2\pi nx}dx=\frac{1}{ia-2\pi n}e^{iax-2\pi nx}\biggr|_{0}^{\infty}=\frac{1}{2\pi n-ia}=\frac{2\pi n+ia}{a^{2}+4\pi^{2}n^{2}}\ .

Donc

∫0∞sin⁡a​x​e−2​π​n​x​𝑑x=aa2+4​π2​n2,\int_{0}^{\infty}\ \sin ax\ e^{-2\pi nx}dx=\frac{a}{a^{2}+4\pi^{2}n^{2}}\ ,

d’où

I=∑n=1∞aa2+4​π2​n2.I=\sum_{n=1}^{\infty}\ \frac{a}{a^{2}+4\pi^{2}n^{2}}\ .

Rappelons :

∑n=1∞2​aa2−π2​n2=cot⁡a−1a.\sum_{n=1}^{\infty}\ \frac{2a}{a^{2}-\pi^{2}n^{2}}=\cot a-\frac{1}{a}\ .

De là :

∑n=1∞aa2+4​π2​n2=∑n=1∞a/4a2/4+π2​n2=14​i​∑n=1∞i​a−(i​a/2)2+π2​n2\sum_{n=1}^{\infty}\ \frac{a}{a^{2}+4\pi^{2}n^{2}}=\sum_{n=1}^{\infty}\ \frac{a/4}{a^{2}/4+\pi^{2}n^{2}}=\frac{1}{4i}\sum_{n=1}^{\infty}\ \frac{ia}{-(ia/2)^{2}+\pi^{2}n^{2}}
=−14​i​(cot⁡(i​a/2)−2i​a)=−14​i​cot⁡(i​a/2)−12​a.=-\frac{1}{4i}\biggl(\cot(ia/2)-\frac{2}{ia}\biggr)=-\frac{1}{4i}\cot(ia/2)-\frac{1}{2a}\ .

Or,

cot⁡(i​a/2)=cos⁡(i​a/2)sin⁡(i​a/2)=i(e−a/2+ea/2)e−a/2−ea/2=i⁡(1+ea)1−ea,\cot(ia/2)=\frac{\cos(ia/2)}{\sin(ia/2)}=\frac{i(e^{-a/2}+e^{a/2})}{e^{-a/2}-e^{a/2}}=\frac{i(1+e^{a})}{1-e^{a}}\ ,

donc

−14​i​cot⁡(i​a/2)=14​ea+1ea−1,-\frac{1}{4i}\cot(ia/2)=\frac{1}{4}\frac{e^{a}+1}{e^{a}-1},

quod erat demonstrandum.

5.4. La deuxième démonstration utilise la formule de Cauchy ; elle a été proposée comme un exercice dans [WW], Ch. 6, 6.4, Example 2. Le calcul a été fait par Nabil Rachdi.

On définit :

Ia​(ϵ,R)=∫ϵRei​a​xe2​π​x−1​𝑑x;Ia​(ϵ):=Ia​(ϵ,∞).I_{a}(\epsilon,R)=\int_{\epsilon}^{R}\ \frac{e^{iax}}{e^{2\pi x}-1}dx\ ;\ \ I_{a}(\epsilon):=I_{a}(\epsilon,\infty)\ .

Alors

I=limϵ→0Ia​(ϵ)−I−a​(ϵ)2​i.I=\lim_{\epsilon\rightarrow 0}\frac{I_{a}(\epsilon)-I_{-a}(\epsilon)}{2i}\ .

Considérons le contour ”rectangulaire” Γ=Γ⁡(ϵ,R)\Gamma=\Gamma(\epsilon,R) suivant :

Γ=⋃i=16Γi={ϵ≤z≤R}∪{z=R+it| 0≤t≤1}∪{z=t+i|R≥t≥ϵ}∪\Gamma=\bigcup_{i=1}^{6}\ \Gamma_{i}=\{\epsilon\leq z\leq R\}\cup\{z=R+it|\ 0\leq t\leq 1\}\cup\{z=t+i|\ R\geq t\geq\epsilon\}\cup
∪{z=i+ϵei​θ|0≥θ≥−π/2}∪{z=it| 1−ϵ≥t≥ϵ}∪{z=ϵei​θ|π/2≥θ≥0}.\cup\{z=i+\epsilon e^{i\theta}|0\geq\theta\geq-\pi/2\}\cup\{z=it|\ 1-\epsilon\geq t\geq\epsilon\}\cup\{z=\epsilon e^{i\theta}|\ \pi/2\geq\theta\geq 0\}\ .

On pose :

f⁡(z)=ei​a​ze2​π​z−1.f(z)=\frac{e^{iaz}}{e^{2\pi z}-1}\ .

Puisque e2​π​z=1e^{2\pi z}=1 ssi z=n​i,n∈ℤz=ni,\ n\in{\mathbb{Z}}, cette fonction n’a pas de singularités à l’intérieur de Γ\Gamma, donc

0=∫Γf⁡(z)​𝑑z=∑i=16∫Γif⁡(z)​𝑑z.0=\int_{\Gamma}\ f(z)dz=\sum_{i=1}^{6}\ \int_{\Gamma_{i}}\ f(z)dz\ .

Calculons les intégrales ∫Γif⁡(z)​𝑑z\int_{\Gamma_{i}}\ f(z)dz séparément. On a :

∫Γ1f⁡(z)​𝑑z=I⁡(ϵ,R).\int_{\Gamma_{1}}\ f(z)dz=I(\epsilon,R)\ .

De même,

∫Γ3f(z)dz=−∫ϵRei​a​(x+i)e2​π​(x+i)−1dx=−e−aIa(ϵ,R).\int_{\Gamma_{3}}\ f(z)dz=-\int_{\epsilon}^{R}\ \frac{e^{ia(x+i)}}{e^{2\pi(x+i)}-1}dx=-e^{-a}I_{a}(\epsilon,R)\ .

Ensuite,

∫Γ2​(R)f⁡(z)​𝑑z=∫01ei​a​(R+i​t)e2​π​(R+i​t)−1​𝑑t⟶0​quand ​R→∞.\int_{\Gamma_{2}(R)}\ f(z)dz=\int_{0}^{1}\ \frac{e^{ia(R+it)}}{e^{2\pi(R+it)}-1}dt\longrightarrow 0\ \text{quand\ }R\rightarrow\infty\ .

Les intégrales sur les quarts de cercles :

∫Γ4​(ϵ)f(z)dz=∫0−π/2ei​a​(i+ϵ​ei​θ)e2​π​(i+ϵ​ei​θ)−1iϵei​θdθ\int_{\Gamma_{4}(\epsilon)}\ f(z)dz=\int_{0}^{-\pi/2}\ \frac{e^{ia(i+\epsilon e^{i\theta})}}{e^{2\pi(i+\epsilon e^{i\theta})}-1}i\epsilon e^{i\theta}d\theta
=ie−a∫0−π/2ei​a​ϵ​ei​θ​ϵ​ei​θe2​π​ϵ​ei​θ−1dθ.=ie^{-a}\int_{0}^{-\pi/2}\ \frac{e^{ia\epsilon e^{i\theta}}\epsilon e^{i\theta}}{e^{2\pi\epsilon e^{i\theta}}-1}d\theta\ .

Or, la fonction sous l’intégrale

ei​a​ϵ​ei​θ​ϵ​ei​θe2​π​ϵ​ei​θ−1∼ϵ​ei​θ2​π​ϵ​ei​θ=12​π​quand ​ϵ→0,\frac{e^{ia\epsilon e^{i\theta}}\epsilon e^{i\theta}}{e^{2\pi\epsilon e^{i\theta}}-1}\sim\frac{\epsilon e^{i\theta}}{2\pi\epsilon e^{i\theta}}=\frac{1}{2\pi}\ \text{quand\ }\epsilon\rightarrow 0,

d’où

∫Γ4​(ϵ)f⁡(z)​𝑑z⟶−i4​e−a​quand ​ϵ→0.\int_{\Gamma_{4}(\epsilon)}\ f(z)dz\longrightarrow-\frac{i}{4}e^{-a}\ \text{quand\ }\epsilon\rightarrow 0\ .

De même, pour ∫Γ6\int_{\Gamma_{6}} on trouve :

∫Γ6​(ϵ)f⁡(z)​𝑑z⟶−i4​quand ​ϵ→0.\int_{\Gamma_{6}(\epsilon)}\ f(z)dz\longrightarrow-\frac{i}{4}\ \text{quand\ }\epsilon\rightarrow 0\ .

5.5. Finalement, il reste à traiter l’intégrale ∫Γ5\int_{\Gamma_{5}}. On a :

∫Γ5​(ϵ)f(z)dz=−∫ϵ1−ϵei​a⋅i​te2​π​i​t−1idt=−i∫ϵ1−ϵe−a​te2​π​i​t−1dt:=Ja(ϵ).\int_{\Gamma_{5}(\epsilon)}\ f(z)dz=-\int_{\epsilon}^{1-\epsilon}\ \frac{e^{ia\cdot it}}{e^{2\pi it}-1}idt=-i\int_{\epsilon}^{1-\epsilon}\ \frac{e^{-at}}{e^{2\pi it}-1}dt:=J_{a}(\epsilon)\ .

Par la formule de Cauchy,

0=(1−e−a)​Ia​(ϵ)−i4​(1+e−a)+Ja​(ϵ)+o⁡(ϵ),0=(1-e^{-a})I_{a}(\epsilon)-\frac{i}{4}(1+e^{-a})+J_{a}(\epsilon)+o(\epsilon),

d’où, en posant y=eay=e^{a},

Ia​(ϵ)=i4⋅1+y−11−y−1−11−y−1​Ja​(ϵ)+o⁡(ϵ).I_{a}(\epsilon)=\frac{i}{4}\cdot\frac{1+y^{-1}}{1-y^{-1}}-\frac{1}{1-y^{-1}}J_{a}(\epsilon)+o(\epsilon)\ .

Il s’en suit :

I−a​(ϵ)=i4⋅1+y1−y−11−y​J−a​(ϵ)+o⁡(ϵ).I_{-a}(\epsilon)=\frac{i}{4}\cdot\frac{1+y}{1-y}-\frac{1}{1-y}J_{-a}(\epsilon)+o(\epsilon)\ .

Or,

J−a(ϵ)=−i∫ϵ1−ϵea​te2​π​i​t−1dtJ_{-a}(\epsilon)=-i\int_{\epsilon}^{1-\epsilon}\frac{e^{at}}{e^{2\pi it}-1}dt

(x=−t+1x=-t+1)

=−i∫1−ϵϵea​e−a​xe−2​π​i​x−1⋅(−dx)=−iy∫ϵ1−ϵe2​π​i​x⋅e−a​x1−e2​π​i​xdx=-i\int_{1-\epsilon}^{\epsilon}\frac{e^{a}e^{-ax}}{e^{-2\pi ix}-1}\cdot(-dx)=-iy\int_{\epsilon}^{1-\epsilon}\frac{e^{2\pi ix}\cdot e^{-ax}}{1-e^{2\pi ix}}dx
=−iy∫ϵ1−ϵe−a​x⋅(−1+11−e2​π​i​x)dx=yJa(ϵ)+iy∫ϵ1−ϵe−a​xdx.=-iy\int_{\epsilon}^{1-\epsilon}e^{-ax}\cdot\biggl(-1+\frac{1}{1-e^{2\pi ix}}\biggr)dx=yJ_{a}(\epsilon)+iy\int_{\epsilon}^{1-\epsilon}e^{-ax}dx\ .

La dernière intégrale

∫ϵ1−ϵe−a​x​𝑑x=∫01e−a​x​𝑑x+o⁡(ϵ)=−e−a​xa|01+o⁡(ϵ)=1−y−1a+o⁡(ϵ).\int_{\epsilon}^{1-\epsilon}e^{-ax}dx=\int_{0}^{1}e^{-ax}dx+o(\epsilon)=-\frac{e^{-ax}}{a}\biggr|_{0}^{1}+o(\epsilon)=\frac{1-y^{-1}}{a}+o(\epsilon)\ .

Ainsi,

J−a​(ϵ)=−y​Ja​(ϵ)+i⁡(y−1)a+o⁡(ϵ).J_{-a}(\epsilon)=-yJ_{a}(\epsilon)+\frac{i(y-1)}{a}+o(\epsilon)\ . (5.5.1)

On obtient :

Ia​(ϵ)−I−a​(ϵ)=i4⋅[1+y−11−y−1−1+y1−y]+J−a​(ϵ)1−y−Ja​(ϵ)1−y−1+o⁡(ϵ).I_{a}(\epsilon)-I_{-a}(\epsilon)=\frac{i}{4}\cdot\biggl[\frac{1+y^{-1}}{1-y^{-1}}-\frac{1+y}{1-y}\biggr]+\frac{J_{-a}(\epsilon)}{1-y}-\frac{J_{a}(\epsilon)}{1-y^{-1}}+o(\epsilon)\ .

Ici :

1+y−11−y−1−1+y1−y=2⋅y+1y−1\frac{1+y^{-1}}{1-y^{-1}}-\frac{1+y}{1-y}=2\cdot\frac{y+1}{y-1}

et

J−a​(ϵ)1−y−Ja​(ϵ)1−y−1=−y​Ja​(ϵ)1−y−ia−y​Ja​(ϵ)y−1+o⁡(ϵ)=−ia+o⁡(ϵ).\frac{J_{-a}(\epsilon)}{1-y}-\frac{J_{a}(\epsilon)}{1-y^{-1}}=-\frac{yJ_{a}(\epsilon)}{1-y}-\frac{i}{a}-\frac{yJ_{a}(\epsilon)}{y-1}+o(\epsilon)=-\frac{i}{a}+o(\epsilon)\ . (5.5.2)

On peut voir en (5.5.1), ou en la formule équivalente (5.5.2), une équation fonctionelle pour la fonction Ja​(ϵ)J_{a}(\epsilon) ; remarquons que l’intégrale Ja​(ϵ)J_{a}(\epsilon) diverge quand ϵ→0\epsilon\rightarrow 0. En revenant à IaI_{a}, on obtient :

Ia​(ϵ)−I−a​(ϵ)=i2⋅y+1y−1−ia+o⁡(ϵ),I_{a}(\epsilon)-I_{-a}(\epsilon)=\frac{i}{2}\cdot\frac{y+1}{y-1}-\frac{i}{a}+o(\epsilon),

d’où

Ia​(ϵ)−I−a​(ϵ)2​i=14⋅y+1y−1−12​a+o⁡(ϵ).\frac{I_{a}(\epsilon)-I_{-a}(\epsilon)}{2i}=\frac{1}{4}\cdot\frac{y+1}{y-1}-\frac{1}{2a}+o(\epsilon)\ .

En faisant tendre ϵ\epsilon vers zéro, on obtient la valeur de l’intégrale de Legendre.

5.6. Théorème. Pour n≥1n\geq 1,

(−1)n−1​b2​n=4​n​∫0∞t2​n−1e2​π​t−1​𝑑t.(-1)^{n-1}b_{2n}=4n\int_{0}^{\infty}\ \frac{t^{2n-1}}{e^{2\pi t}-1}dt\ . (5.6.1)

On peut considérer cela comme une deuxième définition des nombres de Bernoulli (Jacob Bernoulli, Ars conjectandi, 1713, p. 97).

On en donne deux démonstrations.

La première démonstration utilise les valeurs de ζ⁡(s)\zeta(s) en points positifs pairs (donc le développement de cot\cot) :

∫0∞t2​n−1e2​π​t−1​𝑑t=∫0∞t2​n−1​e−2​π​t​∑k=0∞e−2​π​k​t​𝑑t\int_{0}^{\infty}\ \frac{t^{2n-1}}{e^{2\pi t}-1}dt=\int_{0}^{\infty}\ t^{2n-1}e^{-2\pi t}\sum_{k=0}^{\infty}e^{-2\pi kt}dt
=∫0∞t2​n−1​∑k=1∞e−2​π​k​t​𝑑t=∑k=1∞∫0∞t2​n−1​e−2​π​k​t​𝑑t=\int_{0}^{\infty}\ t^{2n-1}\sum_{k=1}^{\infty}e^{-2\pi kt}dt=\sum_{k=1}^{\infty}\int_{0}^{\infty}\ t^{2n-1}e^{-2\pi kt}dt

(x=2​π​k​tx=2\pi kt)

=∑k=1∞∫0∞(x/(2​π​k))2​n−1​e−x​𝑑x/(2​π​k)=\sum_{k=1}^{\infty}\int_{0}^{\infty}\ (x/(2\pi k))^{2n-1}e^{-x}dx/(2\pi k)
=(2​π)−n​Γ​(2​n)​∑k=1∞1k2​n=(2​π)−n​(2​n−1)!​S2​n=(2\pi)^{-n}\Gamma(2n)\sum_{k=1}^{\infty}\ \frac{1}{k^{2n}}=(2\pi)^{-n}(2n-1)!S_{2n}

(voir 3.12)

=(−1)n−1​b2​n4​n.=(-1)^{n-1}\frac{b_{2n}}{4n}\ .

5.7. La deuxième démonstration utilise l’intégrale de Legendre (avec la preuve par la formule de Cauchy), cf. [WW], 7.2 :

∫0∞sin⁡a​xeπ​x−1​𝑑x=−12​a+i2​cot⁡i​a=12​a​∑n=1∞b2​n​(2​a)2​n(2​n)!.\int_{0}^{\infty}\ \frac{\sin ax}{e^{\pi x}-1}dx=-\frac{1}{2a}+\frac{i}{2}\cot ia=\frac{1}{2a}\sum_{n=1}^{\infty}\ b_{2n}\frac{(2a)^{2n}}{(2n)!}\ .

En dérivant 2​n2n fois et en posant a=0a=0 et x=2​tx=2t, on en déduit (5.6.1).

En particulier, si nn est impair,

b2​n4​n=∫0∞t2​n−1e2​π​t−1​𝑑t,\frac{b_{2n}}{4n}=\int_{0}^{\infty}\ \frac{t^{2n-1}}{e^{2\pi t}-1}dt,

cf. 4.5. On arrivé ainsi à l’assertion :

5.8. Theorema pulcherissimum. Si n>1n>1 est un entier impair, alors

∫0∞t2​n−1e2​π​t−1​𝑑t=∑k=1∞k2​n−1e2​π​k−1=b2​n4​n.\int_{0}^{\infty}\ \frac{t^{2n-1}}{e^{2\pi t}-1}dt=\sum_{k=1}^{\infty}\frac{k^{2n-1}}{e^{2\pi k}-1}=\frac{b_{2n}}{4n}\ .

Bibliographie

[A] N.I.Akhiezer, Élements de la théorie des fonctions elliptiques (en russe). 2-ème édition, Nauka, Moscou, 1976.

[B] N.Bourbaki, Fonctions d’une variable réelle. Hermann, 1961.

[D] R.Dedekind, Erläuterungen zu den Fragmenten XXVIII. Dans : Bernhard Riemann, Gesammelte Mathematische Werke, Herausgegeben unter Mitwirkung von Richard Dedekind und Heinrich Weber, Teubner, Leipzig, 1892, pp. 466 - 478.

[H] A.Hurwitz, Über die Entwicklungscoefficienten der lemniscatischen Functionen. Nachrichten von der Königl. Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen, Mathematisch - physikalische klasse, 1897, 273 - 276.

[Ram] S.Ramanujan, Modular equations and approximations to π\pi. Quarterly Journal of Mathematics, 14 (1914), pp. 350 - 372. (Dans : Collected Papers of Srinivasa Ramanujan, AMS Chelsea Publishing, 2000, pp. 23 - 39.)

[R] B.Riemann, Fragmente über die Grenzfalle der elliptischen Modulfunctionen. Werke (Leipzig, 1892), pp. 455 - 465.

[Sch] O.Schlömilch, Über einige unendliche Reihen. Ber. Verh. K. Sachs. Gesell. Wiss. Leipzig, 29 (1877), pp. 101 - 105.

[S] C.L.Siegel, A simple proof of η(−1/τ)=η(τ)τ/i\eta(-1/\tau)=\eta(\tau)\sqrt{\tau/i}. Mathematika, 1 (1954), p. 4.

[WW] E.T.Whittaker, G.N.Watson, A course of modern analysis. Fourth Edition, Cambridge University Press, 1927.