Relativeca Dopplera efekto ĉe unuforme akcelata movo – II

Citaĵo [1] studis Doppleran efikon de lumo eligita el restanta fonto, vidata per akcelata observanto kiu pasas preter aŭ tra la fonto. Ĉi tie ni inversas tiun sistemon. Nun, fonto de unukolora radiado ĉe rekta movo ĉe konstanta propra akcelo pasas preter aŭ tra restanta observanto. La frekvenco $\nu$ de la lumo eligata estas konstanta; tamen, la observata frekvenco (t.e., la koloro) estas $\nu_{obs}$, malsama ol $\nu$. Tio estas nomata Dopplera efiko. La proporcio $D=\nu_{obs}/\nu$, nomata Dopplera faktoro, estas studata ĉi tie.

Estiĝu inercia referenco sistemo $S=\{t,\vec{x}\}$. El nefinia loko $x=\infty$, je nefinia estinta momento $t=-\infty$, luma fonto ekvenis al origino $x=0$, per la akso $x$. Ĝia komenca rapido estis $-c$, kaj ĝi estas malakcelata per konstanta propra akcelo $g$; tiel ĝi pasas la originon, poste momente restas ĉe $x=-a$ je $t=0$, kaj tuj reiras al nefinio $x=\infty$ kun sama akcelo. En $x=0$, distance $b$ el akso $x$, estas restanta observanto, kiel montras figuro (1.a). Ni konsideras la preterpason kun $b\neq 0$ kaj la trapason kun $b=0$. Krome ni komparas niajn rezultojn al tiujn de [1].

Ĉi tie $x$ estas la loko de fonto je momento $t$, ambaŭ mezurataj per la inercia referenco sistemo $S$. La tempo $\tau$, ankaŭ en $S$, estas la propratempo de la restanta observanto kiam li ricevas signalon el $x$ je $t$. Kiel figuro (1.a) evidentigas, la intertempo $\tau-t$ inter eligo kaj enigo de signalo estas $\sqrt{x^{2}+b^{2}}/c$.

Por simpligi formulojn ni formale konsideros $c=1$ kaj $g=1$. Por aperigi la arbitrajn valorojn sufiĉas substitui

$\displaystyle a\!\rightarrow\!ag/c^{2}\ ,\hskip 2.84526ptA\!\rightarrow\!Ag/c^{2}\ ,\hskip 2.84526ptb\!\rightarrow\!bg/c^{2}\ ,\hskip 2.84526ptx\!\rightarrow\!gx/c^{2}\ ,\hskip 2.84526ptv\!\rightarrow\!v/c\ ,\hskip 2.84526ptt\rightarrow\!gt/c\ ,\hskip 2.84526pt\tau\!\rightarrow\!g\tau\!/c\ ,\hskip 2.84526pt\tau^{\prime}\!\rightarrow\!g\tau^{\prime}\!/c\ .$

(1)

Farinte tiun simpligon kaj uzante la kondiĉojn $x(0)=-a$ kaj $v(0)=0$, la rapido $v$ kaj la loko $x$ de la fonto ĉe konstanta propra akcelo $g$ estas [1]

$\displaystyle v(t)=\frac{t}{\sqrt{1+t^{2}}}\ ,\hskip 20.00003ptx(t)=\sqrt{1+t^{2}}-A\ ,\hskip 20.00003ptA:=a+1\ .$

(2)

Ĉar la fonto ne restas en $S$, tial la propratempo de eligo de signalo estas $\tau^{\prime}\neq t$. Vere $\mathrm{d}\tau^{\prime}=\mathrm{d}t/\gamma(t)=\sqrt{1-v^{2}(t)/c^{2}}\mathrm{d}t$. La integro de $\mathrm{d}\tau^{\prime}$ fiksante $\tau^{\prime}=0$ kiam $t=0$ estas

$\displaystyle t\!=\!\sinh\tau^{\prime}\ ,$

(3)

do la rapido kaj la loko de la fonto kiel funkcioj de $\tau^{\prime}$ estas

$\displaystyle v(\tau^{\prime})=\tanh\tau^{\prime}\ ,\hskip 20.00003ptx(\tau^{\prime})=\cosh\tau^{\prime}-A\ .$

(4)

Vidu ke la preterpasoj ($x=0$) okazas kun rapido $v_{0}:=\sqrt{A^{2}-1}/A$ je $\mp t_{0}$ (aŭ $\mp\tau^{\prime}_{0}$), kie

$\displaystyle t_{0}:=\sqrt{A^{2}-1}\ ,\hskip 20.00003pt\tau^{\prime}_{0}:=\cosh^{-1}\!\!A\ .$

(5)

Interesas kalkuli la rilaton inter la tempo $t$ de eligo kaj la tempo $\tau$ de enigo. El figuro (1.a)

$\displaystyle\tau\!=t+\sqrt{x^{2}+b^{2}}=t+\sqrt{(\sqrt{1+t^{2}}-A)^{2}+b^{2}}\ ,$

(6)

uzante (2). Figuro (1.b) montras ke la enigo ne komencas kiam $\tau=-\infty$, sed jese kiam $\tau\!=\!-A$. La fonto eligis tiujn komencajn signalojn je $t\!=\!-\infty$ el $x\!=\!\infty$, kiam ĝia rapido estis $-c$. Observu ankaŭ la asimptoton $\tau\!=\!2\,t-A$ por $t\rightarrow\infty$; la fonto eligos tiujn signalojn je $t\!=\!\infty$, kaj ili enigos poste ‘duoble’ nefinia tempo al observanto.

Ĉar frekvenco estas la inverso de periodo, tial ni povas redifini la Doppleran faktoron kiel

$\displaystyle D(\tau):=\frac{\mathrm{d}\tau^{\prime}}{\mathrm{d}\tau}=\sqrt{1-v^{2}(t)}\frac{\mathrm{d}t}{\mathrm{d}\tau}\ .$

(7)

Ĉi tie $\mathrm{d}\tau^{\prime}$ estas la infinitezima propra intertempo per la fonto inter eligo de du lumaj signaloj, kaj $\mathrm{d}\tau$ estas la infinitezima propra intertempo per la observanto inter enigo de tiuj du lumaj signaloj. La radiko rilatas al la tempa dilato pro la movado de la fonto. Kiam $D<1$ la Dopplera efiko estas nomata ‘ruĝ-delokigo’, kaj kiam $D>1$ ĝi estas nomata ‘viol-delokigo’. Ni emfazas ke estas aliaj difinoj de Dopplera faktoro [2].

Sekve ni kalkulas la Doppleran faktoron kiel funkcio de $\tau^{\prime}$, $\tau$, $x$ kaj de $t$. Ni komencas kun $D(\tau^{\prime})$. Uzante la difinon (7) en la formo $D=(\mathrm{d}\tau/\mathrm{d}\tau^{\prime})^{-1}$, derivante (6) kaj uzante $t(\tau^{\prime})$ kaj $x(\tau^{\prime})$ el (3) kaj (4), la faktoro estiĝas

$\displaystyle D(\tau^{\prime})=\left(\cosh\tau^{\prime}+\frac{(\cosh\tau^{\prime}-A)\sinh\tau^{\prime}}{\sqrt{(\cosh\tau^{\prime}-A)^{2}+b^{2}}}\right)^{-1}\ .$

(8)

Figuro (2.a) montras ke ne estas Dopplera efiko ($D=1$) trifoje:

$\displaystyle\tau^{\prime}_{-}:=-2\sinh^{-1}\frac{1}{4}(\sqrt{b^{2}+8a}+b)\ ,\hskip 8.53581pt\tau^{\prime}=0\ ,\hskip 8.53581pt\tau^{\prime}_{+}:=2\sinh^{-1}\frac{1}{4}(\sqrt{b^{2}+8a}-b)\ .$

(9)

Nun ni kalkulas $D$ kiel funkcio de la propratempo $\tau$ de enigo de lumo al observanto. Uzante (3) kaj (6) ni havigas

$\displaystyle\sinh\tau^{\prime}=\frac{1}{2(\tau^{2}-A^{2})}\left(\tau(\tau^{2}-C^{2})+A\sqrt{(\tau^{2}-C^{2})^{2}+4(\tau^{2}-A^{2})}\,\right)\ ,\hskip 8.53581ptC^{2}:=A^{2}+b^{2}+1\ ;$

(10)

substituante tiun kaj $\cosh\tau^{\prime}\!=\!\sqrt{1+\sinh^{2}\tau^{\prime}}$ en ekvacio (8) ni havigas la deziratan Doppleran faktoron $D(\tau)$. Figuro (2.b) montras tiun funkcion.

Nun ni kalkulu la Doppleran faktoron kiel funkcio de la loko $x$ de signal-eligo. Uzante (2), (3) kaj (4) en (8), vidu ke

$\displaystyle D_{\epsilon}(x)=\left(x+A+\frac{\epsilon x\sqrt{(x+A)^{2}-1}}{\sqrt{x^{2}+b^{2}}}\right)^{-1}\ ,\hskip 8.53581pt\epsilon:=|t|/t.$

(11)

Figuro (3.a) montras la du funkciojn $D_{-}(x)$ kaj $D_{+}(x)$. Observu la tri lokojn el kiuj la lumo eligita ne kolor-ŝanĝos:

$\displaystyle x_{-}:=\frac{b}{4}(\sqrt{b^{2}+8a}+b)\ ,\hskip 4.30554ptx=-a\ ,\hskip 4.30554ptx_{+}:=-\frac{b}{4}(\sqrt{b^{2}+8a}-b)\ .$

(12)

Fine ni montras $D$ kiel funkcio de la inercia tempo $t$ de eligo:

$\displaystyle D(t)=\left(\sqrt{1+t^{2}}+\frac{tx}{\sqrt{x^{2}+b^{2}}}\right)^{-1}\ ,\hskip 8.53581ptx(t)=\sqrt{1+t^{2}}-A\ .$

(13)

Figuro (3.b) montras tiun funkcion. Observu la asimptoton $D\!=-t\!-\!A$ kiam $t\rightarrow-\infty$.

Nun ni studas la interesan okazon ĉe $b\!=\!0$. Anstataŭ preterpasi, la fonto pasas tra la observanto. Tio generas nekontinuecon $\Delta D$ je la Dopplera faktoro. Por havigi $D$ kiel funkcio de $\tau^{\prime}$, $\tau$, $x$ kaj $t$, ni faras $b=0$ en ekvacioj (8), (10), (11), (13), respektive. Pri $D(\tau^{\prime})$ ni havigas

$\displaystyle D(\tau^{\prime})={\rm exp}(-\epsilon_{x}\tau^{\prime})\ ,$

(14)

kie $\epsilon_{x}$ estas la signumo de $x$. Estas $\epsilon_{x}\!=\!+1$ kiam $\tau^{\prime}\!<\!-\tau^{\prime}_{0}$ kaj $\tau^{\prime}\!>\!\tau^{\prime}_{0}$, kaj estas $\epsilon_{x}\!=\!-1$ kiam $-\tau^{\prime}_{0}\!<\tau^{\prime}\!<\!\tau^{\prime}_{0}$. Vidu figuron (4.a).

Pri $D(\tau)$, figuro (4.b) montras la funkcion

$\displaystyle D(\tau)=\left\{\begin{array}[]{lll}(A+\tau)^{-1}\ ,&-A<\tau<-t_{0}\ ,&\tau>t_{0}\ ,\\ \mbox{}\\ (A-\tau)^{-1}\ ,&-t_{0}<\tau<t_{0}\ .\end{array}\right.$

Pri $D(x)$ ni havigas

$\displaystyle D_{\epsilon}(x)=x+A-\epsilon\epsilon_{x}\sqrt{(x+A)^{2}-1}\ .$

(19)

Vidu figuron (5.a), observante la tempan sinsekvon $i$, $ii$, $iii$, $iv$, $v$, $vi$.

Fine, pri $D(t)$,

$\displaystyle D_{x}(t)=\sqrt{1+t^{2}}-t\epsilon_{x}\ ,$

(20)

kie $\epsilon_{x}$ estas la signumo de $x$. Estas $\epsilon_{x}\!=\!+1$ kiam $t\!<\!-t_{0}$ kaj $t\!>\!t_{0}$, kaj estas $\epsilon_{x}\!=\!-1$ kiam $-t_{0}\!<\!t\!<\!t_{0}$. Vidu figuron (5.b).

La nekontinueco $\Delta D$ de Dopplera faktoro $D$ estas facile kalkulata ekde la antaŭaj rezultoj:

$\displaystyle\Delta D=\sqrt{\frac{1+v_{0}}{1-v_{0}}}-\sqrt{\frac{1-v_{0}}{1+v_{0}}}=\frac{2v_{0}}{\sqrt{1-v_{0}^{2}}}=2\sqrt{A^{2}-1}=2\,\sinh\tau^{\prime}_{0}=2\,t_{0}\ .$

(21)

Ni konsideris restantan observanton ĉe inercia sistemo $S$ kaj moviĝantan fonton, kiel figuro (1.a). Ni montris, vidu figuron (3.a), ke lumo eligita el $x\!=\!0$ (minimuma distanco al observanto, ĉe $S$) estas enigota ruĝ-delokigate. Tamen, en la antaŭa artikolo [1] (vidu ĝian figuron 1), kie la fonto restas ĉe inercia sistemo $\Sigma$ kaj la observanto moviĝas, lumo enigita kiam la observanto estas en $x=0$ estas vidata kun viol-delokigo. Tio malsamo estas natura en special-relativeco, kaj ni plieksplikos tion en estonta artikolo de revizio; vidu ankaŭ [3].

Ĉi tie ni vidis en figuroj (2.b) kaj (4.b), ke la observanto ricevas signalojn el la fonto nur poste sia finia propratempo $\tau\!=\!-A$. Ĉi tiu kontrastas kun ekvacioj (19) kaj (17) de [1], kiuj indikas ke la observanto ricevas signalojn je ĉiuj momentoj $-\infty\!<\!\tau\!<\!\infty$. La kialo de tiu malsameco estas, ke ĉe [1] la tempo $\tau$ estas propratempo de moviĝanta observanto, kvankam en ĉi tiu artikolo la tempo $\tau$ estas propratempo de restanta observanto. La fluoj de la du tempoj estas tre malsamaj.

En estonta artikolo ni prezentos sistemojn kies fonto kaj observanto ambaŭ estas akcelataj. Kelkaj el ĝiaj rezultoj estas mirindaj.